Thung lũng kín ở Tràng An thông nhau thế nào: nước ngầm và hang xuyên thuỷ

Hang xuyên thuỷ ở Tràng An là những đường hang xuyên ngang qua chân núi đá vôi, nằm ngay trên mặt nước, nối thung lũng kín này với thung lũng kín khác. Chúng được nước khoét ra đúng ở mực nước ngầm, nên trần hang thường thấp, lòng hang nằm ngang, và ngày nay thuyền của khách đi xuyên qua núi được mà không cần leo dốc.

Ngồi trên thuyền ở Tràng An (Ninh Bình), nếu chỉ ngắm cảnh thì mỗi hang là một đoạn tối mát. Nhưng nếu biết nhìn, mỗi hang là một trang kể về nước, đá và những người đã sống ở đây từ hàng chục nghìn năm trước.

Thung là gì

Người dân vùng Ninh Bình gọi những thung lũng nhỏ bị núi đá vây kín bốn phía là thung. Nhìn từ trên cao, Tràng An giống một tổ ong khổng lồ: các "vách ngăn" là dãy núi đá vôi dựng đứng, các "ô" là thung lũng phẳng ngập nước hoặc trồng lúa.

Một thung kín như thế thì nước mưa đổ vào đi đâu? Nước không có đường chảy tràn ra ngoài vì bốn bề là núi. Câu trả lời: nước thấm xuống và chảy ngầm xuyên qua chân núi, sang thung bên cạnh, rồi cuối cùng ra sông. Mặt nước trong các thung chính là chỗ nước ngầm lộ lên mặt đất.

Nước khoét hang ngang như thế nào

Đá vôi tan rất chậm trong nước có tính axit nhẹ. Quá trình hoà tan mạnh nhất ở nơi nước vừa chảy vừa thay mới liên tục, đó là quanh mực nước ngầm: nơi nước mưa từ trên thấm xuống gặp dòng nước chảy ngang dưới chân núi.

1. Nước mưa thấm qua khe nứt trên núi, mang theo khí cacbonic từ đất.
2. Tới mực nước ngầm, nước chuyển sang chảy ngang theo khe nứt dưới chân núi, từ thung cao sang thung thấp.
3. Khe nứt bị hoà tan rộng dần, từ sợi tóc thành ống, từ ống thành đường hang.
4. Vì nước khoét theo mặt nằm ngang, đường hang có dạng dẹt, rộng hơn cao, trần thấp gần mặt nước.
5. Khi mực nước hạ xuống, hang cũ nằm cao lên thành hang khô; khi mực nước dâng, hang ngập sâu hơn.

Đó là lý do khi đi thuyền qua nhiều hang ở Tràng An, có đoạn trần thấp đến mức người ngồi trên thuyền phải cúi đầu. Không phải vì ai đó đào hẹp, mà vì đường hang sinh ra từ chính mặt nước.

Nước lặng, trong và xanh

Nước trong các thung chảy rất chậm, được lọc qua đá vôi, nên thường trong và lặng. Đá vôi hoà tan làm nước có nhiều canxi. Rong và thực vật thuỷ sinh mọc dưới đáy cho mặt nước màu xanh đặc trưng. Mùa mưa, nước dâng cao và đục hơn; một số hang có thể ngập gần chạm trần, thuyền không qua được.

Những cái tên hang kể chuyện gì

Các tuyến thuyền ở Tràng An đi qua nhiều hang, mỗi hang một cái tên. Có tên đặt theo đặc điểm tự nhiên, có tên theo truyền thuyết. Mỗi tuyến đi qua những hang khác nhau, nên hỏi người chèo xem thuyền mình sẽ qua hang nào:

Tên hang	Cách giải thích thường nghe	Câu hỏi để tự quan sát
Hang Sáng	Đi trong hang vẫn thấy ánh sáng từ cửa	Gần cửa hang, đá có rêu xanh không? Vào sâu thì sao?
Hang Tối	Có đoạn giữa gần như không còn ánh sáng	Không khí có mát hơn không? Tiếng mái chèo vang thế nào?
Hang Nấu Rượu	Truyền thuyết kể quân nhà Đinh từng nấu rượu ở đây	Lòng hang rộng hay hẹp so với hang trước?
Hang Địa Linh	"Đất thiêng", gắn với tín ngưỡng địa phương	Trần hang cách mặt nước bao xa? Có phải cúi không?

Các truyền thuyết gắn với nhà Đinh không phải ngẫu nhiên: Tràng An nằm sát cố đô Hoa Lư, kinh đô của nhà Đinh và nhà Tiền Lê ở thế kỷ X. Những dãy núi đá vây kín và các thung chỉ đi lại được bằng thuyền từng là bức thành tự nhiên che chở kinh đô.

Người tiền sử ở Tràng An

Điều khiến UNESCO đặc biệt chú ý ở Tràng An không chỉ là cảnh đẹp. Các nhà khảo cổ Việt Nam và quốc tế đã tìm thấy trong nhiều hang và mái đá ở đây dấu tích người sống liên tục qua hàng chục nghìn năm: bếp lửa, công cụ đá, xương thú, vỏ ốc. Theo hồ sơ di sản, có những dấu vết cư trú từ khoảng 30.000 năm trước.

Trong khoảng thời gian dài ấy, mực nước biển thay đổi rất lớn. Có giai đoạn biển lùi ra xa, Tràng An là vùng núi giữa đồng bằng rộng. Có giai đoạn biển tràn vào sát chân núi, biến các thung thành vịnh nhỏ. Người xưa phải thích nghi: khi gần rừng thì săn thú, hái quả; khi biển tới thì ăn thêm ốc, cá biển. Các lớp đất trong hang lưu lại sự thay đổi ấy như từng tầng của một cuốn lịch.

Trên vách một số núi ở đây còn có ngấn biển cổ: đường lõm khoét vào đá ở độ cao mà ngày nay không có nước biển nào chạm tới. Đó là dấu vết thời biển từng vào tận nơi này.

Tràng An là di sản hỗn hợp

Năm 2014, Quần thể danh thắng Tràng An được UNESCO ghi vào danh sách Di sản thế giới với tư cách di sản hỗn hợp, vừa có giá trị thiên nhiên vừa có giá trị văn hoá. Đây là di sản hỗn hợp đầu tiên của Việt Nam. Quần thể gồm khu Tràng An, Tam Cốc – Bích Động, cố đô Hoa Lư và rừng đặc dụng Hoa Lư.

Ba giá trị được ghi nhận có thể tóm lại thế này: cảnh quan núi tháp đá vôi và sông nước đẹp đặc biệt; địa hình karst cho thấy giai đoạn cuối của quá trình hoà tan đá vôi ở vùng nhiệt đới ẩm; và dấu tích con người thích nghi với biến đổi môi trường qua hàng chục nghìn năm.

An toàn khi đi thuyền qua hang

Thuyền ở Tràng An do người địa phương chèo, mỗi thuyền chở vài khách. Đi cùng gia đình, nhớ những điều sau:

• Luôn mặc áo phao suốt chuyến, cả trẻ em lẫn người lớn, kể cả khi biết bơi.
• Ngồi yên, không đứng dậy, nhất là trong hang trần thấp. Đứng lên có thể đập đầu vào đá hoặc làm lật thuyền.
• Không thò tay ra ngoài mạn thuyền khi đi trong hang: thuyền có thể lướt sát vách đá.
• Không vứt rác, không với tay bẻ thạch nhũ dù nó rủ xuống ngay trên đầu.
• Nghe theo người chèo: họ biết khi nào cần cúi, khi nào nước lên cao không nên vào hang.
• Mang mũ, nước uống, kem chống nắng vì đoạn giữa các hang phơi nắng khá lâu.

Thử làm: mô hình thung và hang xuyên thuỷ

Làm trong khay nhựa hoặc chậu nông, trên bàn hay ngoài sân.

Chuẩn bị

• Một khay nhựa trong, đất nặn hoặc đất sét.
• Vài ống hút giấy cắt ngắn chừng 5 cm.
• Nước, một bình tưới nhỏ, vài giọt màu thực phẩm.

Các bước

1. Dùng đất nặn đắp hai "dãy núi" chia khay thành ba ô (ba thung). Đắp kín, cao chừng 6–8 cm.
2. Xuyên một ống hút qua chân mỗi dãy núi, cách đáy khay khoảng 1 cm. Đó là "hang xuyên thuỷ".
3. Đổ nước pha màu vào ô thứ nhất. Quan sát: nước có sang được ô thứ hai không? Ở mức nào?
4. Tưới nhẹ "mưa" lên ô thứ nhất. Mực nước các thung thay đổi thế nào?
5. Đổ thêm nước cho tới khi mặt nước ngập hết miệng ống hút. Lúc này "thuyền" (một mẩu xốp nhỏ) còn đi qua hang được không?

Bạn sẽ thấy các thung kín vẫn "nói chuyện" với nhau qua hang, mực nước ba ô dần cân bằng. Và khi nước dâng quá cao, hang bị ngập kín, đúng như chuyện thuyền ở Tràng An phải dừng vào mùa nước lớn.

Câu hỏi thường gặp

Hang xuyên thuỷ là gì?

Hang xuyên thuỷ là đường hang xuyên qua chân núi đá vôi, có nước chảy hoặc nước đọng bên trong, đủ cho thuyền đi từ bên này núi sang bên kia. Chúng được nước ngầm khoét ra ở đúng mực nước, nên thường dẹt và trần thấp. Tràng An ở Ninh Bình là nơi có nhiều hang xuyên thuỷ nổi tiếng.

Thung trong địa danh Ninh Bình nghĩa là gì?

Thung là thung lũng nhỏ bị núi đá vôi vây kín bốn phía, đáy phẳng, thường ngập nước hoặc trồng lúa. Nước trong thung thoát đi bằng đường ngầm xuyên qua chân núi. Nhiều địa danh ở Ninh Bình mang chữ thung.

Tràng An được UNESCO công nhận năm nào?

Quần thể danh thắng Tràng An được UNESCO công nhận là Di sản thế giới năm 2014. Đây là di sản hỗn hợp đầu tiên của Việt Nam, vừa có giá trị thiên nhiên vừa có giá trị văn hoá.

Vì sao đi thuyền qua hang ở Tràng An phải cúi đầu?

Nhiều hang được nước khoét ra ở ngay mực nước, nên lòng hang dẹt và trần rất gần mặt nước. Mùa nước lên, khoảng trống còn hẹp hơn. Ngồi yên, cúi thấp theo lời người chèo là cách để không đập đầu vào đá.

Người tiền sử ở Tràng An sống thế nào?

Các nhà khảo cổ tìm thấy trong hang và mái đá ở Tràng An bếp lửa, công cụ đá, xương thú và vỏ ốc qua nhiều lớp đất. Người xưa săn thú, hái lượm và bắt ốc, cá, thay đổi cách sống theo những lần biển tiến và lùi. Dấu tích sớm nhất theo hồ sơ di sản có từ khoảng 30.000 năm trước.