Hồ Bảo Huy Wiki
Hiểu đất đá, rừng cây, nhà cửa và bầu trời quanh mình
Kiến thức đời thật về xây và khám phá cho học sinh và phụ huynh: đá và khoáng vật, hang động Việt Nam, rừng, nhà truyền thống, vật liệu xây dựng, nghề làm bằng tay, ruộng vườn, bầu trời ngày đêm, bản đồ.
Vào thế giới Hồ Bảo Huy 100 bài · 10 danh mục
Danh mục
Bài mới
Vật liệu xây dựngXi măng, vữa và bê tông khác nhau thế nào: giải thích dễ hiểu cho học sinhXi măng là bột kết dính; vữa là xi măng, cát và nước để xây, trát; bê tông thêm đá để đúc móng, cột, sàn. Cả ba cứng lại nhờ phản ứng với nước, không phải nhờ khô.Vật liệu xây dựngVôi sống, vôi tôi và vữa thành xưa: từ đá vôi trở lại thành đáĐá vôi nung thành vôi sống, gặp nước thành vôi tôi, trộn cát và mật mía làm vữa. Trên tường, vôi hút khí CO₂ và cứng dần thành đá vôi, khép lại một vòng tròn.Vật liệu xây dựngVật liệu chống nóng cho nhà nhiệt đới: mái, tường, kính và màu sơnNhà mát nhờ vật liệu hắt nắng đi, nhốt lớp không khí đứng yên để chặn nhiệt và cho hơi nóng thoát ra. Mái và tường hướng Tây là chỗ cần chống nóng trước tiên.Vật liệu xây dựngThép trong toà nhà cao tầng: khung, lõi cứng và cách nhà chống gió layThép tạo khung cột, dầm và cùng bê tông làm lõi cứng giữ toà nhà trước gió và động đất. Dầm hình chữ I, bộ giảm chấn và lớp bọc chống cháy giúp nhà cao đứng vững.Vật liệu xây dựngMộng gỗ là gì: vì sao nhà gỗ xưa dựng được mà không cần đinhMộng gỗ nối hai thanh gỗ bằng lưỡi và lỗ đục vừa khít, khoá bằng chốt, nêm. Nhờ mộng, nhà rường, đình làng dựng không cần đinh, gỗ co nở thoải mái, tháo lắp được.Vật liệu xây dựngKính làm từ cát như thế nào: từ hạt cát trắng tới tấm kính cửa sổKính làm từ cát thạch anh trộn sô-đa và đá vôi, nấu chảy ở khoảng 1.500 °C, cho nổi trên bể thiếc lỏng để thật phẳng, rồi làm nguội chậm thành tấm kính trong suốt.
Đá & khoáng vật
Ba họ đá quanh ta: nhận ra đá magma, trầm tích, biến chất ngoài đờiĐá magma nguội từ đá nóng chảy, đá trầm tích lắng thành lớp, đá biến chất bị nén nung. Nhìn hạt, lớp, vân là đoán được họ của bậc thềm, đá lát, sỏi vườn.
Tự thử độ cứng của đá bằng móng tay, đồng xu, kính theo thang MohsThang Mohs xếp khoáng vật từ talc (1) tới kim cương (10). Móng tay khoảng 2,5, đồng xu đồng khoảng 3,5, kính khoảng 5,5: thứ gì vạch xước thứ gì thì cứng hơn.
Quặng sắt: từ hòn đá đỏ và cát đen nam châm hút tới thanh thép xây nhàQuặng sắt là đá giàu hematit, magnetit, limonit. Người ta nghiền quặng, nung với than cốc trong lò cao thành gang, rồi thổi bớt carbon để có thép xây dựng.Hang động Việt Nam
Thạch nhũ mọc chậm cỡ nào: con số, lý do và mô hình sợi len ở nhàThạch nhũ trong hang đá vôi thường chỉ dài thêm vài phần mười milimét mỗi năm, một phân mất hàng chục tới hàng trăm năm. Vì sao chậm, và cách làm mô hình ở nhà.Sơn Đoòng kể cho học sinh: một người đi rừng, một đoàn khảo sát, một bản đồAnh Hồ Khanh thấy cửa hang Sơn Đoòng khi trú mưa khoảng năm 1990, mất gần 20 năm mới tìm lại; năm 2009 đoàn khảo sát Anh – Việt vào đo và vẽ bản đồ lòng hang.Di sản thiên nhiên thế giới là gì: đọc ba tiêu chí qua Phong Nha – Kẻ BàngPhong Nha – Kẻ Bàng là di sản thiên nhiên thế giới nhờ ba tiêu chí UNESCO: địa chất karst hàng trăm triệu năm (2003), hệ sinh thái và đa dạng sinh học (2015).
Rừng & cây Việt
Rừng Việt Nam từ đỉnh núi xuống bờ biển: bảy kiểu rừng và cách nhận raTừ đỉnh Hoàng Liên tới bãi bùn Cà Mau có ít nhất bảy kiểu rừng. Độ cao, lượng mưa và loại đất quyết định rừng rêu, lá kim, thường xanh, khộp, tràm hay ngập mặn.Rễ đước, rễ mắm giữ bờ biển Cần Giờ, Cà Mau như thế nàoRừng ngập mặn giữ bờ biển nhờ rễ làm sóng yếu đi, níu chặt bùn và làm nước chảy chậm cho phù sa lắng. Đước, mắm, bần, vẹt mỗi loài có một kiểu rễ riêng.Tứ thiết là gì: gỗ đinh, lim, sến, táu và những chiếc cột đình trăm nămTứ thiết là bốn loại gỗ cứng như sắt: đinh, lim, sến, táu. Gỗ nặng gần bằng nước, thớ dày, chứa nhựa chống mối nên làm cột đình đứng vững hàng trăm năm.
Ngoài trời an toàn
Balo dã ngoại của học sinh: mang gì, bỏ gì cho chuyến đi một ngàyBalo dã ngoại một ngày chỉ cần năm nhóm đồ: nước, đồ ăn, áo mưa, đồ chống nắng và còi kèm số điện thoại. Nặng không quá 10–20% cân nặng, dao và bật lửa để người lớn giữ.Tìm hướng ngoài trời bằng bóng nắng, mặt trời và la bàn ở Việt NamCắm một que thẳng, đánh dấu đầu bóng nắng hai lần cách nhau 15–20 phút là ra đường tây – đông. Ở Việt Nam, mùa hè bóng trưa có thể chỉ về phía nam, không phải phía bắc.Nước uống khi đi dã ngoại: trẻ mang bao nhiêu, vì sao không uống nước suốiMỗi học sinh nên mang 0,75–1 lít nước sạch cho chuyến đi một ngày, uống từng ngụm đều đặn. Nước suối trong vắt vẫn có vi khuẩn nên chỉ uống khi người lớn đã xử lý.
Nhà truyền thống
Nhà ba gian hai chái Bắc Bộ: cách đọc bố cục ngôi nhà gỗ làng quêNhà ba gian hai chái chia thân nhà làm ba khoang giữa bốn hàng cột, thêm hai chái ở hai đầu hồi; gian giữa thờ tổ tiên, chái làm buồng và kho thóc.Nhà rường Huế trong khu vườn: vì sao nhà xứ Huế luôn có vườn bao quanhNhà rường Huế là nhà gỗ có khung chồng rường, nằm giữa khu vườn có hàng rào chè tàu, bình phong, hồ, sân và cây trái giúp nhà mát, chắn gió, nuôi người.Nhà sàn người Thái, người Tày: vì sao nhà miền núi nhấc khỏi mặt đấtNgười Thái, người Tày dựng nhà sàn vì đất dốc, mưa ẩm, lũ và thú rừng; sàn cao giữ nhà khô thoáng, gầm để cất đồ, bếp lửa giữa nhà sưởi ấm và hun khói.
Vật liệu xây dựng
Gạch nung làm từ gì: từ đất sét ruộng tới viên gạch đỏ ra lòGạch nung làm từ đất sét trộn nước, đóng khuôn, phơi khô rồi nung ở 900–1.100 °C. Sức nóng hàn các hạt đất lại, sắt trong đất cho viên gạch màu đỏ.Xi măng, vữa và bê tông khác nhau thế nào: giải thích dễ hiểu cho học sinhXi măng là bột kết dính; vữa là xi măng, cát và nước để xây, trát; bê tông thêm đá để đúc móng, cột, sàn. Cả ba cứng lại nhờ phản ứng với nước, không phải nhờ khô.Bê tông cốt thép vì sao chắc: bê tông chịu nén, thanh thép chịu kéoBê tông chịu nén giỏi nhưng chịu kéo kém, thép thì ngược lại. Đặt thép đúng chỗ bị kéo, hai vật liệu nở nhiệt như nhau và bê tông che gỉ cho thép, nên khối rất chắc.
Nghề làm bằng tay
Vì sao sắt nung đỏ uốn được: nguyên lý lò rèn và tôi thép cho học sinhSắt nóng 900–1.200 °C thì nguyên tử dễ trượt nên đập được mà chưa chảy. Lò rèn giữ sắt ở độ nóng ấy, tôi thép làm lưỡi cứng, ram thép làm lưỡi bớt giòn.Làm một chiếc bát gốm qua mấy bước: từ cục đất ruộng tới lúc ra lòLàm bát gốm qua tám bước: chọn đất, lọc, nhào, tạo hình, phơi mộc, trang trí, tráng men, nung. Mỗi bước chống một kẻ thù: sạn, bọt khí, nước thừa, vết nứt.Bàn xoay gốm quay thế nào và vì sao đôi tay thợ kéo được thành bátBàn xoay giúp thợ giữ tay đứng yên mà vẫn chạm đều một vòng đất. Định tâm, mở lòng, kéo thành, chỉnh tốc độ theo cỡ đồ là những bí quyết của đôi tay thợ gốm.
Ruộng vườn nhỏ
Từ hạt thóc tới hạt gạo: cây lúa lớn ra sao và cách trồng lúa trong xôCây lúa đi qua bảy chặng trong ba đến năm tháng, từ nảy mầm, mạ, đẻ nhánh tới trổ bông và chín; sau đó thóc phải phơi, xay, xát mới thành gạo nấu cơm.Vườn rau đầu tiên trên ban công: chọn rau theo số giờ nắng mỗi ngàyRau ăn quả cần từ 6 giờ nắng, rau ăn lá cần 4–6 giờ, rau thơm chịu râm sống được với 2–4 giờ. Đo nắng ban công trước rồi mới chọn rau, thùng, đất và cách tưới.Vỏ rau thành đất đen bằng cách nào: vi sinh vật trong thùng ủ phânVi khuẩn, nấm, giun và bọ nhỏ biến vỏ rau, bã chè, lá khô thành mùn sau hai đến ba tháng, nếu được cho đủ rác xanh, rác nâu, nước và không khí.
Ngày & đêm, bầu trời
Ngày và đêm dài ngắn khác nhau: vì sao Việt Nam không có đêm trắngTrái Đất quay tạo ra ngày đêm, trục nghiêng 23,4 độ làm ngày dài ngắn theo mùa. Hà Nội chênh khoảng 2 giờ 34 phút, Cà Mau chỉ 1 giờ, Bắc Âu có đêm trắng.Vì sao Hà Nội có mùa đông còn Sài Gòn chỉ có mùa mưa, mùa khôNắng xiên ở vĩ độ 21 độ cùng gió mùa đông bắc từ Siberia mang mùa đông về Hà Nội. Sài Gòn gần xích đạo, nóng quanh năm, chỉ đổi theo mùa mưa và mùa khô.Nhật ký Mặt Trăng 30 đêm: tự quan sát trăng non, trăng tròn, trăng khuyếtGhi nhật ký trăng 30 đêm để tự thấy tuần trăng 29,5 ngày: vì sao trăng đổi hình, trăng mọc muộn 50 phút mỗi ngày, thượng huyền, hạ huyền và ánh tro.
Bản đồ & địa hình
Tỉ lệ, kí hiệu, hướng bắc: ba chìa khoá đọc bản đồ cho học sinhĐọc bản đồ cần ba thứ: tỉ lệ đổi 1 cm trên giấy ra mét ngoài đời, kí hiệu trong bảng chú giải và mũi tên bắc để xoay tờ giấy khớp với con đường.Đường đồng mức dễ hiểu: cắt lớp quả núi đất nặn bằng nước để vẽ bản đồĐường đồng mức nối các điểm cùng độ cao; đường sát nhau là dốc, thưa là thoải, chữ V là thung lũng. Tự làm núi đất nặn trong hộp nước để vẽ thử.Kinh tuyến, vĩ tuyến cho học sinh: tự đo vĩ độ trường em bằng bóng nắngVĩ độ đo khoảng cách tới xích đạo, kinh độ đo khoảng cách tới kinh tuyến Greenwich. Hà Nội ở khoảng 21° Bắc; tự đo lại bằng một cây que và bóng nắng trưa.