Sao Hôm, sao Mai là sao nào: cách nhận ra hành tinh không nhấp nháy

Sao Hôm và sao Mai thật ra là một: đó là Sao Kim, hành tinh sáng nhất trên bầu trời, lúc thì hiện ở phía tây sau hoàng hôn, lúc thì ở phía đông trước bình minh. Ngoài Sao Kim, bằng mắt thường ta còn thấy được bốn hành tinh khác: Sao Thuỷ, Sao Hoả, Sao Mộc và Sao Thổ. Cách nhận ra chúng giữa hàng nghìn ngôi sao khá đơn giản: hành tinh thường sáng đều, không nhấp nháy, nằm gần một đường cong mà Mặt Trời và Mặt Trăng cũng đi qua, và dịch chuyển chậm giữa các sao sau vài tuần.

Sao Hôm, sao Mai: một hành tinh, hai cái tên

Sao Kim đi quanh Mặt Trời ở phía trong quỹ đạo Trái Đất. Nhìn từ chỗ chúng ta, nó không bao giờ đi xa khỏi Mặt Trời quá khoảng 47 độ (gần năm nắm tay duỗi thẳng). Vì thế ta chỉ thấy Sao Kim vào lúc chạng vạng: khi nó ở phía đông của Mặt Trời, nó hiện ra ở trời tây sau hoàng hôn và lặn sau Mặt Trời vài giờ — đó là sao Hôm. Khi nó chuyển sang phía tây của Mặt Trời, nó mọc trước bình minh ở trời đông — đó là sao Mai. Bạn sẽ không bao giờ thấy Sao Kim giữa nửa đêm.

Người Hy Lạp cổ cũng từng đặt hai tên cho nó: Hesperos (sao chiều) và Phosphoros (sao sáng). Mãi về sau người ta mới nhận ra hai "ngôi sao" đó là một. Một vòng đầy đủ của Sao Kim, từ sao Hôm sang sao Mai rồi lại về sao Hôm, kéo dài khoảng 584 ngày, tức hơn một năm bảy tháng. Có những tháng nó biến mất hẳn vì đang ở quá gần Mặt Trời.

Sao Kim sáng tới mức chỉ thua Mặt Trăng trên bầu trời đêm. Lúc sáng nhất, ở nơi trời thật tối, nó có thể làm vật thể đổ bóng mờ; và ai biết chỗ tìm có thể thấy nó cả ban ngày dưới dạng một chấm trắng nhỏ. Độ sáng này đến từ lớp mây dày bao kín hành tinh, phản xạ phần lớn ánh nắng chiếu vào. Bên dưới lớp mây đó là bề mặt nóng hơn 460 độ C theo số đo của NASA — nóng hơn cả Sao Thuỷ dù ở xa Mặt Trời hơn.

Vì sao sao nhấp nháy mà hành tinh thì không

Các ngôi sao ở xa tới mức, dù to hơn Mặt Trời, khi tới mắt ta chúng chỉ còn là một điểm sáng cực nhỏ. Tia sáng từ điểm đó phải đi qua lớp không khí dày, nơi các luồng khí nóng lạnh luôn chuyển động. Mỗi luồng khí bẻ tia sáng đi một chút theo kiểu khác nhau, khiến điểm sáng rung, chớp, có lúc đổi màu — giống như nhìn một viên sỏi dưới đáy suối đang chảy.

Hành tinh ở gần hơn rất nhiều, nên tuy vẫn trông như một chấm, nó thật ra là một cái đĩa nhỏ. Ánh sáng đến từ nhiều điểm trên đĩa đó; mỗi điểm rung một kiểu, nhưng cộng lại thì trung bình ra đều đặn. Kết quả là hành tinh sáng ổn định, "đứng" trên trời. Đây là mẹo đầu tiên để nhận ra hành tinh, nhưng nhớ ngoại lệ: khi hành tinh ở sát chân trời, ánh sáng phải đi qua lớp khí rất dày, nó cũng có thể nhấp nháy.

Năm hành tinh mắt thường thấy được

Hành tinh	Nhìn thế nào	Khi nào dễ thấy	Mẹo nhận ra
Sao Thuỷ	Chấm sáng vàng nhạt, thấp sát chân trời	Vài tuần một lần, lúc chạng vạng tối hoặc trước bình minh	Khó nhất, luôn ở gần Mặt Trời, cần chân trời thoáng
Sao Kim	Trắng chói, sáng nhất sau Mặt Trăng	Sao Hôm (tây, chiều tối) hoặc sao Mai (đông, rạng sáng)	Không bao giờ thấy lúc nửa đêm
Sao Hoả	Màu đỏ cam rõ	Sáng nhất khoảng mỗi 26 tháng, khi Trái Đất đi ngang qua nó	Độ sáng thay đổi rất nhiều giữa các năm
Sao Mộc	Trắng vàng, rất sáng, sáng đều	Mỗi năm có vài tháng thấy suốt đêm	Ống nhòm thấy tới bốn chấm nhỏ cạnh nó
Sao Thổ	Vàng nhạt, sáng vừa	Mỗi năm có vài tháng thấy rõ buổi tối	Di chuyển rất chậm, gần 30 năm mới đi hết một vòng trời

Sao Mộc và bốn mặt trăng của Galileo

Nếu bạn có một ống nhòm (loại 7x50 hay 10x50 là đủ) và tựa tay lên lan can cho thật vững, hướng vào Sao Mộc, bạn sẽ thấy một đến bốn chấm sáng nhỏ xếp gần thẳng hàng hai bên nó. Đó là các mặt trăng lớn mà Galileo Galilei phát hiện năm 1610. Theo dõi vài tối, bạn sẽ thấy chúng đổi chỗ, có chấm biến mất sau Sao Mộc rồi xuất hiện ở bên kia. Chính quan sát này đã giúp Galileo tin rằng không phải mọi thứ đều quay quanh Trái Đất.

Sao Thổ và vành đai "biến mất"

Mắt thường chỉ thấy Sao Thổ là một chấm vàng. Muốn thấy vành đai cần kính thiên văn nhỏ, phóng to từ khoảng vài chục lần. Vành đai rất rộng nhưng rất mỏng, và vì Sao Thổ nghiêng, góc nhìn của ta vào vành thay đổi theo chu kỳ khoảng 15 năm. Năm 2025, Trái Đất đi ngang đúng mặt phẳng của vành, ta nhìn vào cạnh mỏng của nó nên vành gần như không thấy qua kính nhỏ. Những năm tới vành sẽ mở dần trở lại.

Kẻ lang thang trên đường Hoàng đạo

Từ "hành tinh" trong tiếng Anh, planet, có gốc Hy Lạp nghĩa là "kẻ lang thang". Người xưa thấy hầu hết các sao giữ nguyên vị trí với nhau năm này qua năm khác, chỉ có năm "ngôi sao" lạ là lang thang giữa chúng. Người Việt và người Trung Hoa gọi năm kẻ lang thang đó theo ngũ hành: Thuỷ, Kim, Hoả, Mộc, Thổ. Tiếng Pháp, tiếng Nhật đặt tên các ngày trong tuần theo các hành tinh này; ví dụ thứ Ba tiếng Pháp là mardi, ngày của Sao Hoả.

Các hành tinh không đi lung tung khắp trời. Chúng luôn ở gần một đường cong gọi là Hoàng đạo, cũng là đường Mặt Trời đi qua trong năm, và Mặt Trăng đi gần đó. Lý do: các hành tinh và Trái Đất quay quanh Mặt Trời gần như trên cùng một mặt phẳng, giống những viên bi lăn trên cùng một mặt bàn. Nên mẹo thứ hai: nếu thấy một chấm sáng đứng gần đường Mặt Trăng hay đi, rất có thể đó là hành tinh.

Đôi khi bạn sẽ thấy Sao Hoả hay Sao Mộc đi ngược chiều trong vài tuần, rồi lại đi tiếp như cũ. Hành tinh không thật sự quay đầu: đó là lúc Trái Đất ở quỹ đạo bên trong "vượt qua" nó, giống như ngồi xe máy vượt một xe đạp, nhìn sang thì thấy xe đạp như lùi lại so với hàng cây phía xa.

Đừng nhầm với máy bay và vệ tinh

• Máy bay: có đèn nhấp nháy đều theo nhịp, thường có đèn đỏ và xanh, di chuyển nhanh, có khi nghe tiếng động cơ.
• Vệ tinh và Trạm Vũ trụ Quốc tế: chấm sáng không nhấp nháy nhưng lướt qua bầu trời chỉ trong vài phút, thường thấy trong khoảng một hai giờ sau hoàng hôn hoặc trước bình minh.
• Hành tinh: đứng yên như sao trong một buổi tối, chỉ mọc lặn cùng bầu trời; muốn thấy nó dịch chuyển phải theo dõi nhiều ngày.

Thử làm: theo dõi một kẻ lang thang trong bốn tuần

1. Tra ứng dụng bản đồ sao hoặc hỏi thầy cô xem tháng này hành tinh nào thấy được buổi tối. Thường Sao Kim (nếu đang là sao Hôm), Sao Mộc hoặc Sao Thổ là dễ nhất.
2. Chọn một tối trời trong. Tìm hành tinh, rồi tìm hai ba ngôi sao sáng ở gần nó. Vẽ chúng lên giấy, dùng nắm tay và ngón tay ước khoảng cách.
3. Mỗi tuần vẽ lại một lần, cùng giờ, cùng chỗ đứng. Ghi ngày cạnh vị trí hành tinh.
4. Sau bốn tuần, nối các vị trí lại. Các sao giữ nguyên hình, còn hành tinh đã dịch đi một đoạn. Sao Kim và Sao Hoả dịch nhanh, Sao Mộc chậm hơn, Sao Thổ rất chậm.
5. Nếu đang theo dõi sao Hôm, để ý thêm: nó cao dần hay thấp dần sau hoàng hôn mỗi tuần? Thấp dần nghĩa là nó sắp "chuyển ca" sang làm sao Mai.

Lưu ý an toàn: Sao Kim và Sao Thuỷ ở gần Mặt Trời. Chỉ dùng ống nhòm sau khi Mặt Trời đã lặn hẳn, hoặc có người lớn hướng dẫn; tia nắng lọt vào ống nhòm có thể làm hỏng mắt ngay lập tức.

Câu hỏi thường gặp

Sao Hôm và sao Mai là sao gì?

Cả hai đều là Sao Kim. Khi Sao Kim ở phía đông Mặt Trời, nó hiện ra ở trời tây sau hoàng hôn và được gọi là sao Hôm. Khi chuyển sang phía tây Mặt Trời, nó mọc ở trời đông trước bình minh và được gọi là sao Mai.

Bằng mắt thường nhìn thấy được mấy hành tinh?

Năm hành tinh: Sao Thuỷ, Sao Kim, Sao Hoả, Sao Mộc và Sao Thổ. Sao Thiên Vương nằm ở giới hạn mắt thường, chỉ người có mắt tốt ở nơi trời rất tối và biết chính xác chỗ tìm mới thấy được.

Làm sao phân biệt hành tinh và ngôi sao?

Hành tinh thường sáng đều không nhấp nháy, nằm gần đường đi của Mặt Trời và Mặt Trăng, và dịch chuyển giữa các ngôi sao sau vài tuần. Ngôi sao nhấp nháy rõ hơn và giữ nguyên vị trí với nhau.

Vì sao sao lại nhấp nháy?

Vì ánh sáng từ ngôi sao, một điểm cực nhỏ, bị các luồng không khí chuyển động trong khí quyển bẻ cong liên tục. Điểm sáng vì thế rung, chớp và đổi màu. Hành tinh là cái đĩa nhỏ nên các rung động bù trừ nhau.

Vì sao không bao giờ thấy Sao Kim lúc nửa đêm?

Vì Sao Kim quay quanh Mặt Trời ở phía trong quỹ đạo Trái Đất, nhìn từ Trái Đất nó không bao giờ cách Mặt Trời quá khoảng 47 độ. Lúc nửa đêm Mặt Trời ở dưới chân ta, nên Sao Kim cũng ở dưới chân trời.