🌙 Ngày & đêm, bầu trời
Vì sao Tết Nguyên đán mỗi năm rơi vào một ngày dương lịch khác
Trong bài
Tết Nguyên đán mỗi năm rơi vào một ngày dương lịch khác vì nó được tính theo âm lịch, tức theo Mặt Trăng, còn tờ lịch dương ta dùng hằng ngày tính theo Mặt Trời. Mười hai tháng trăng ngắn hơn một năm dương khoảng 11 ngày, nên Tết cứ sớm dần khoảng 11 ngày mỗi năm, rồi cứ hai ba năm lại có một tháng nhuận đẩy Tết lùi về muộn. Nhờ vậy Tết luôn nằm trong khoảng từ 21 tháng 1 tới 20 tháng 2 dương lịch.
Hai chiếc đồng hồ trên trời
Con người có hai "chiếc đồng hồ" tự nhiên để đếm thời gian dài:
- Mặt Trăng: từ trăng non tới trăng non mất trung bình khoảng 29,53 ngày. Đây là gốc của chữ "tháng" — trong tiếng Việt, "trăng" và "tháng" vốn cùng một nhịp.
- Mặt Trời: từ xuân phân năm này tới xuân phân năm sau mất khoảng 365,24 ngày. Đây là gốc của "năm" và các mùa.
Rắc rối nằm ở chỗ hai con số này không chia hết cho nhau. Mười hai tháng trăng là khoảng 354,4 ngày, thiếu khoảng 11 ngày so với một năm mặt trời. Mười ba tháng trăng lại thừa khoảng 19 ngày.
Mỗi nền văn hoá giải bài toán này một cách:
| Kiểu lịch | Cách làm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Dương lịch thuần | Bỏ hẳn Mặt Trăng, chỉ bám Mặt Trời. Tháng dài 28–31 ngày, không gắn với trăng | Lịch Gregory ta dùng trên giấy tờ, ở trường |
| Âm lịch thuần | Bám Mặt Trăng, năm luôn 12 tháng, mặc kệ mùa | Lịch Hồi giáo: tháng chay Ramadan trôi qua mọi mùa trong khoảng 33 năm |
| Âm dương lịch | Tháng bám Mặt Trăng, nhưng thỉnh thoảng thêm tháng nhuận để năm không trôi khỏi mùa | Lịch Việt, lịch Trung Hoa, lịch Do Thái |
Cái mà người Việt quen gọi là "âm lịch" thật ra là âm dương lịch. Nó giữ cho rằm luôn là trăng tròn, và cũng giữ cho Tết luôn rơi vào cuối đông, đầu xuân.
Tết được chọn theo quy tắc nào
Người làm lịch không chọn Tết tuỳ ý. Quy tắc được dùng cho lịch Việt và lịch Trung Hoa hiện nay, nói gọn lại:
- Mỗi tháng âm lịch bắt đầu vào ngày có trăng non thật (ngày sóc), tính chính xác bằng thiên văn. Vì vậy tháng có 29 hoặc 30 ngày, không theo thứ tự cố định.
- Tháng nào chứa ngày đông chí (khoảng 21–22 tháng 12) thì là tháng 11 âm lịch. Đây là cái "neo" giữ lịch bám theo Mặt Trời.
- Đếm từ tháng 11 đi tiếp, tháng Giêng thường là tháng thứ hai sau đó. Ngày đầu của tháng Giêng là mùng 1 Tết.
- Năm nào giữa hai tháng 11 có 13 tháng trăng thì phải có một tháng nhuận. Tháng nhuận là tháng đầu tiên không chứa "trung khí" — một trong 12 mốc vị trí Mặt Trời chia đều theo năm (trong số 24 tiết khí in trên lịch). Tháng đó lấy tên tháng liền trước, thêm chữ "nhuận".
Vì Tết luôn là trăng non thứ hai (thỉnh thoảng thứ ba) sau đông chí, nó chỉ có thể rơi trong một "cửa sổ" khoảng một tháng: sớm nhất khoảng 21 tháng 1, muộn nhất khoảng 20 tháng 2.
Nhìn Tết nhảy qua từng năm
Bảng dưới là ngày mùng 1 Tết theo dương lịch trong những năm gần đây. Hãy để ý nhịp "sớm dần rồi nhảy lùi".
| Năm | Mùng 1 Tết | So với năm trước |
|---|---|---|
| 2020 (Canh Tý) | 25 tháng 1 | — |
| 2021 (Tân Sửu) | 12 tháng 2 | muộn hơn 18 ngày (năm trước có tháng nhuận) |
| 2022 (Nhâm Dần) | 1 tháng 2 | sớm hơn 11 ngày |
| 2023 (Quý Mão) | 22 tháng 1 | sớm hơn 10 ngày |
| 2024 (Giáp Thìn) | 10 tháng 2 | muộn hơn 19 ngày (năm 2023 nhuận tháng 2) |
| 2025 (Ất Tỵ) | 29 tháng 1 | sớm hơn 12 ngày |
| 2026 (Bính Ngọ) | 17 tháng 2 | muộn hơn 19 ngày (năm 2025 nhuận tháng 6) |
| 2027 (Đinh Mùi) | 6 tháng 2 | sớm hơn 11 ngày |
Quy luật hiện ra rõ: năm thường 12 tháng thì Tết năm sau sớm hơn khoảng 10–12 ngày; năm có tháng nhuận (13 tháng) thì Tết năm sau muộn hơn khoảng 18–19 ngày. Nếu không có tháng nhuận, sau khoảng 16–17 năm Tết sẽ rơi vào giữa mùa hè.
Bảy tháng nhuận trong mười chín năm
Bao lâu thì có một tháng nhuận? Người xưa ở nhiều nơi đã tìm ra một sự trùng hợp đẹp: 19 năm mặt trời dài gần đúng bằng 235 tháng trăng, chỉ chênh khoảng hai giờ. Mà 235 = 19 × 12 + 7. Nghĩa là cứ 19 năm cần chèn thêm 7 tháng nhuận thì hai chiếc đồng hồ lại gần khớp với nhau. Ở châu Âu, chu kỳ này mang tên nhà thiên văn Hy Lạp Meton, sống thế kỷ 5 trước Công nguyên.
Một hệ quả thú vị: sinh nhật dương lịch và sinh nhật âm lịch của một người thường khớp lại với nhau vào khoảng năm 19 tuổi, 38 tuổi, 57 tuổi… (có thể lệch một hai ngày). Hãy thử kiểm tra với ông bà trong nhà.
Tháng nhuận không cố định là tháng nào; năm này nhuận tháng 2, năm khác nhuận tháng 6. Nó phụ thuộc vào vị trí thật của Mặt Trời và Mặt Trăng, nên người làm lịch phải tính từng năm.
Lịch Việt và lịch Trung Hoa có lúc lệch nhau
Lịch Việt và lịch Trung Hoa dùng cùng quy tắc, nhưng tính ngày trăng non theo giờ của nước mình. Việt Nam dùng giờ UTC+7, Trung Quốc dùng UTC+8, chênh một tiếng. Nếu trăng non rơi vào khoảng từ 23 giờ đến nửa đêm theo giờ Việt Nam, thì bên Trung Quốc đã sang ngày hôm sau. Tháng âm lịch hai nước khi đó bắt đầu lệch nhau một ngày.
Phần lớn các năm sự lệch này không ảnh hưởng tới Tết, nhưng có ngoại lệ đáng nhớ. Năm 1985, theo các nhà nghiên cứu lịch, Việt Nam ăn Tết Ất Sửu vào ngày 21 tháng 1, còn Trung Quốc vào ngày 20 tháng 2 — cách nhau gần một tháng, chỉ vì một ngày trăng non lệch giờ làm hai nước xác định tháng 11 âm lịch khác nhau. Năm 2007 cũng có chênh lệch, nhưng chỉ một ngày.
Đó cũng là lý do người làm lịch nghiêm túc luôn ghi rõ lịch được tính theo múi giờ nào.
Lịch âm vẫn có ích ngoài lễ Tết
- Thuỷ triều: vì gắn với Mặt Trăng, ngày âm lịch cho biết khá chính xác lúc nào nước lớn, nước kém. Ngư dân, người nuôi tôm, người đi đò vẫn dùng.
- Ngắm sao: nhìn ngày âm biết ngay đêm đó trăng sáng hay tối. Đầu tháng và cuối tháng âm là đêm tối, hợp để ngắm sao, ngắm mưa sao băng.
- Nông lịch: các tiết khí như Lập xuân, Thanh minh, Hạ chí, Đông chí in trên lịch thật ra tính theo Mặt Trời, nên chúng rơi vào gần như cùng ngày dương lịch mỗi năm. Nhà nông dựa vào đó để gieo trồng.
Thử làm: đoán ngày Tết bằng bút chì và tờ lịch
- Lấy tờ lịch năm nay, tìm ngày mùng 1 Tết vừa qua và tất cả các ngày mùng 1 âm lịch trong năm. Đếm khoảng cách giữa chúng: bạn sẽ thấy 29 hoặc 30 ngày, xen kẽ không đều.
- Kiểm tra trên lịch xem năm nay có tháng nhuận không.
- Không có tháng nhuận: lấy ngày Tết năm nay trừ đi 11 ngày, đó là dự đoán Tết năm sau. Có tháng nhuận: cộng thêm 19 ngày.
- Nếu kết quả rơi trước 21 tháng 1, biết ngay năm nay phải có tháng nhuận. Nếu rơi sau 20 tháng 2 thì có gì sai trong phép tính.
- Khi lịch năm sau được in ra, so với dự đoán. Phần lớn sẽ đúng hoặc lệch một ngày.
Thêm một việc vui: hỏi ông bà xem họ sinh ngày nào âm lịch, rồi tra xem năm nay sinh nhật âm của họ rơi vào ngày dương nào. Bạn sẽ thấy vì sao nhiều người lớn tuổi phải "xem lịch" mới biết sinh nhật mình năm nay là hôm nào.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Tết mỗi năm một ngày khác nhau?
Vì Tết tính theo âm dương lịch, bắt đầu vào ngày trăng non. Mười hai tháng trăng ngắn hơn năm dương lịch khoảng 11 ngày, nên Tết sớm dần; năm nào có tháng nhuận thì Tết năm sau lùi muộn khoảng 19 ngày.
Tết Nguyên đán sớm nhất và muộn nhất là ngày nào?
Tết luôn rơi trong khoảng từ ngày 21 tháng 1 tới ngày 20 tháng 2 dương lịch. Lý do là Tết thường là ngày trăng non thứ hai sau ngày đông chí.
Tháng nhuận âm lịch là gì?
Là tháng được chèn thêm vào năm âm lịch, làm năm đó có 13 tháng. Nó giúp lịch không trôi khỏi mùa. Cứ 19 năm có khoảng 7 tháng nhuận, và tháng nào nhuận phải tính theo vị trí thật của Mặt Trời từng năm.
Vì sao Tết Việt Nam và Trung Quốc có năm khác nhau?
Vì hai nước tính ngày trăng non theo giờ riêng: Việt Nam UTC+7, Trung Quốc UTC+8. Khi trăng non rơi gần nửa đêm, hai lịch bắt đầu tháng lệch một ngày, hiếm khi lệch cả một tháng như năm 1985.
Âm lịch của người Việt có phải là lịch Mặt Trăng thuần không?
Không. Đó là âm dương lịch: tháng theo Mặt Trăng, nhưng có tháng nhuận để năm bám theo Mặt Trời. Lịch Mặt Trăng thuần như lịch Hồi giáo thì không có tháng nhuận nên các ngày lễ trôi qua mọi mùa.
Tết Nguyên đánâm dương lịchâm lịchdương lịchtháng nhuậntrăng nonđông chíchu kỳ Metonmúi giờtiết khí