Muối mỏ và muối biển: cùng là khoáng vật halit, khác nhau ở chỗ nào

Muối ăn là khoáng vật halit, gồm natri và clo kết tinh thành những khối lập phương nhỏ. Muối biển được làm bằng cách cho nắng gió làm bay hơi nước biển ngay hôm nay, còn muối mỏ là muối của những vùng biển, hồ mặn cổ đã khô cạn từ hàng triệu năm trước rồi bị vùi dưới lòng đất. Về bản chất hai loại gần như giống nhau; khác nhau chủ yếu ở nguồn gốc, cách khai thác và lượng tạp chất nhỏ đi kèm.

Muối là một khoáng vật thật sự

Nghe lạ, nhưng hạt muối trong lọ bếp đáp ứng đủ các tiêu chí của một khoáng vật: hình thành tự nhiên, là chất rắn, có thành phần hoá học xác định (natri clorua, NaCl) và có cấu trúc tinh thể đều đặn. Tên khoáng vật của nó là halit, từ chữ Hy Lạp nghĩa là "muối", "biển".

• Hình dạng: tinh thể lập phương. Soi hạt muối hột dưới kính lúp sẽ thấy nhiều mặt vuông vức.
• Độ cứng: khoảng 2,5, ngang móng tay.
• Tan trong nước: đây là điểm khác lớn nhất so với hầu hết khoáng vật khác. Vì dễ tan, halit chỉ còn tồn tại lâu dưới lòng đất ở nơi khô hoặc được lớp sét kín nước che chắn.
• Vỡ theo mặt phẳng: đập nhẹ một tinh thể lớn, nó tách thành những khối vuông nhỏ hơn.

Biển mặn từ đâu

Nước biển chứa trung bình khoảng 3,5% muối các loại, tức khoảng 35 gam trong mỗi lít, phần lớn là natri clorua. Muối ấy đến từ hai nguồn chính: sông suối hoà tan khoáng chất từ đá trên đất liền rồi đổ ra biển suốt hàng tỷ năm, và các khe nứt dưới đáy đại dương, nơi núi lửa ngầm thải ra khí và khoáng chất. Nước biển bay hơi lên thành mây rồi mưa xuống là nước ngọt, còn muối ở lại biển. Vì thế biển mặn, còn sông thì không.

Muối biển Việt Nam: nắng, gió và đôi tay diêm dân

Với hơn 3.000 km bờ biển và nhiều nắng, Việt Nam làm muối biển từ rất lâu. Người làm muối được gọi là diêm dân. Có hai cách chính:

	Phơi cát	Phơi nước
Vùng hay gặp	Ven biển Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ	Nam Trung Bộ, Nam Bộ
Cách làm	Tưới nước biển lên cát rải trên sân phơi, nắng làm khô, cát bám muối được cào gom, lọc lại bằng nước biển thành nước chạt rất mặn, rồi đem phơi kết tinh	Dẫn nước biển qua nhiều ô ruộng nối tiếp, mỗi ô nước đặc thêm, tới ô cuối thì muối kết tinh thành hạt
Cần gì	Nhiều công sức, ít phụ thuộc vào đất	Nắng dài, gió khô, mưa ít

Vùng Nam Trung Bộ có điều kiện tốt nhất: Cà Ná và Hòn Khói (nay đều thuộc Khánh Hoà) nắng gắt, gió nhiều, mưa ít, là những đồng muối lớn. Sa Huỳnh (Quảng Ngãi) nổi tiếng với muối hạt to trắng. Ở Bắc Bộ và vùng Bạc Liêu (nay thuộc Cà Mau), muối cũng là nghề truyền thống của nhiều làng ven biển.

Nghề muối phụ thuộc hoàn toàn vào trời. Một trận mưa trái mùa có thể làm tan cả đồng muối sắp được thu hoạch. Diêm dân thường thu muối vào buổi chiều, khi nắng đã làm việc cả ngày.

Muối mỏ: biển cổ nằm dưới chân

Khi một vùng biển nông hay hồ mặn bị cô lập, ở nơi khí hậu khô nóng, nước bay hơi nhanh hơn lượng nước đổ vào. Nước ngày càng đặc, các khoáng chất lắng xuống theo thứ tự: thạch cao trước, rồi halit, cuối cùng là muối kali. Nếu nước biển thỉnh thoảng tràn vào bổ sung, quá trình lặp lại hàng nghìn lần, tạo nên những lớp muối dày hàng trăm mét. Sau đó bùn, cát phủ lên, vùi lớp muối xuống sâu. Đó là muối mỏ, còn gọi là muối đá.

Lấy muối mỏ lên bằng cách nào

• Đào hầm: giống khai thác than, người ta khoét lớp muối thành đường hầm, cắt từng khối.
• Bơm nước hoà tan: khoan giếng, bơm nước vào lớp muối cho tan, hút nước muối đặc lên rồi cho bay hơi.

Những mỏ muối nổi tiếng

• Wieliczka (Ba Lan): được khai thác từ thời Trung Cổ, nay là di sản thế giới của UNESCO. Thợ mỏ tạc cả nhà nguyện, tượng và đèn chùm bằng muối trong lòng đất.
• Khewra (Pakistan): nguồn của loại "muối hồng" bán ở nhiều siêu thị. Màu hồng đến từ một lượng nhỏ oxit sắt, cùng lý do khiến đất đỏ có màu đỏ.
• Lào: nước láng giềng không có biển nhưng có lớp muối mỏ dưới lòng đất. Ở vùng quanh Viêng Chăn, có những làng đun nước muối ngầm để làm muối từ lâu đời.

Việt Nam hiện dùng muối biển là chính, không có những mỏ muối đá được khai thác lớn như các nơi trên.

So sánh muối biển và muối mỏ

Đặc điểm	Muối biển	Muối mỏ
Nguồn	Nước biển hôm nay	Biển, hồ mặn cổ đã khô
Tuổi	Vài ngày tới vài tuần	Thường hàng triệu năm trở lên
Cách làm	Bay hơi bằng nắng gió	Đào hầm hoặc hoà tan rồi bơm lên
Thành phần chính	Natri clorua	Natri clorua
Tạp chất thường gặp	Magie, canxi, sunfat (làm muối hột hơi đắng, dễ ẩm)	Thạch cao, sét, oxit sắt (cho màu hồng, xám)

Lượng khoáng chất khác trong cả hai loại đều rất nhỏ. Lời quảng cáo rằng muối hồng hay muối đặc biệt nào đó "tốt cho sức khoẻ hơn hẳn" không có nhiều cơ sở; khác biệt lớn nhất là màu, vị và giá.

Muối trong cơ thể và trong bữa cơm

Cơ thể cần natri để dây thần kinh truyền tín hiệu, cơ co giãn và giữ cân bằng nước. Nhưng ăn quá nhiều muối lâu dài có liên quan tới bệnh tăng huyết áp. Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị người lớn ăn dưới 5 gam muối mỗi ngày, tức khoảng một thìa cà phê, tính cả muối có sẵn trong nước mắm, mì gói, đồ ăn chế biến. Khảo sát của Bộ Y tế năm 2015 cho thấy người trưởng thành Việt Nam ăn trung bình khoảng 9,4 gam muối mỗi ngày, gần gấp đôi mức khuyến nghị. Mỗi gia đình nên hỏi bác sĩ về mức phù hợp với từng người.

Từ những năm 1990, Việt Nam triển khai chương trình muối i-ốt để phòng các bệnh do thiếu i-ốt như bướu cổ. Muối ăn được trộn thêm một lượng nhỏ i-ốt, vì muối là thứ gần như ai cũng ăn mỗi ngày.

Muối còn là chất bảo quản quen thuộc: cá, rau được muối mặn để để lâu; nước mắm là cá ủ với muối nhiều tháng trong chum, thùng gỗ. Trong công nghiệp, muối là nguyên liệu để làm xút, clo khử trùng nước, xà phòng và nhiều hoá chất khác.

Thử làm: nuôi tinh thể muối lập phương

Bạn cần: muối hột không i-ốt (hoặc muối thường), nước ấm từ vòi nước nóng hoặc nước pha ấm (người lớn chuẩn bị, không dùng nước sôi), cốc thuỷ tinh, thìa, đĩa sứ hoặc đĩa thuỷ tinh màu tối, kính lúp.

1. Rót khoảng 100 ml nước ấm vào cốc. Cho muối từng thìa, khuấy tới khi muối không tan thêm nữa, đáy cốc còn đọng muối. Đó là dung dịch bão hoà; với nước ấm, mỗi 100 ml hoà tan được khoảng 35–36 gam muối.
2. Để lắng vài phút, chắt phần nước trong sang đĩa, chỉ một lớp mỏng.
3. Đặt đĩa ở nơi thoáng, không rung, tránh bụi. Không cần phơi nắng gắt.
4. Sau 1–3 ngày, soi bằng kính lúp. Bạn sẽ thấy những tinh thể vuông, có cái rỗng ở giữa như cái phễu bậc thang. Nước bay hơi càng chậm, tinh thể càng to và đẹp.
5. Làm thêm một đĩa "nước biển": hoà 3,5 gam muối (khoảng hơn nửa thìa cà phê) vào 100 ml nước, để bay hơi. So với lượng muối đọng lại để hình dung diêm dân phải phơi bao nhiêu nước mới được một cân muối.

Tính thử: nếu một lít nước biển cho khoảng 35 gam muối, thì để có một cân muối cần làm bay hơi gần 30 lít nước biển. Một đồng muối rộng cả héc-ta mỗi ngày đã "uống" hết bao nhiêu nắng?

Câu hỏi thường gặp

Muối mỏ là gì?

Muối mỏ, còn gọi là muối đá, là lớp khoáng vật halit hình thành khi các vùng biển hoặc hồ mặn cổ khô cạn từ hàng triệu năm trước, sau đó bị đất đá vùi dưới lòng đất. Người ta khai thác bằng cách đào hầm hoặc bơm nước vào hoà tan rồi hút lên.

Muối biển và muối mỏ cái nào tốt hơn?

Cả hai đều chủ yếu là natri clorua, lượng khoáng chất khác rất nhỏ. Khác biệt lớn nhất là nguồn gốc, màu, vị và giá. Điều quan trọng với sức khoẻ là ăn lượng muối vừa phải và dùng muối có i-ốt, chứ không phải chọn loại muối nào.

Vì sao nước biển mặn?

Sông suối hoà tan khoáng chất từ đá trên đất liền rồi đổ ra biển suốt hàng tỷ năm, núi lửa dưới đáy biển cũng đưa thêm khoáng chất. Nước biển bay hơi thành mây là nước ngọt, còn muối ở lại. Vì vậy biển mặn, trung bình khoảng 35 gam muối mỗi lít.

Ở Việt Nam làm muối ở đâu?

Muối được làm dọc bờ biển, nhiều nhất ở Nam Trung Bộ như Cà Ná, Hòn Khói (Khánh Hoà) và Sa Huỳnh (Quảng Ngãi), nơi nắng nhiều, gió khô, ít mưa. Các vùng ven biển Bắc Bộ và Bạc Liêu cũng có nghề muối truyền thống.

Vì sao muối có i-ốt?

I-ốt là chất cơ thể cần với lượng rất nhỏ, thiếu i-ốt có thể gây bướu cổ và ảnh hưởng tới sự phát triển của trẻ. Muối là thứ hầu như ai cũng ăn hằng ngày, nên trộn i-ốt vào muối là cách đơn giản để mọi người nhận đủ. Việt Nam triển khai chương trình muối i-ốt từ những năm 1990.