Đá & khoáng vật
Đá hình thành thế nào, quặng thành kim loại ra sao, cát, đất sét, hoá thạch và khoáng vật ở Việt Nam.
10 bài · viết cho học sinh, phụ huynh và thầy cô
Ba họ đá quanh ta: nhận ra đá magma, trầm tích, biến chất ngoài đờiĐá magma nguội từ đá nóng chảy, đá trầm tích lắng thành lớp, đá biến chất bị nén nung. Nhìn hạt, lớp, vân là đoán được họ của bậc thềm, đá lát, sỏi vườn.Tự thử độ cứng của đá bằng móng tay, đồng xu, kính theo thang MohsThang Mohs xếp khoáng vật từ talc (1) tới kim cương (10). Móng tay khoảng 2,5, đồng xu đồng khoảng 3,5, kính khoảng 5,5: thứ gì vạch xước thứ gì thì cứng hơn.Quặng sắt: từ hòn đá đỏ và cát đen nam châm hút tới thanh thép xây nhàQuặng sắt là đá giàu hematit, magnetit, limonit. Người ta nghiền quặng, nung với than cốc trong lò cao thành gang, rồi thổi bớt carbon để có thép xây dựng.Than đá hình thành từ rừng cổ ra sao: vỉa than Quảng Ninh, than bùn U MinhThan đá là cây đầm lầy cổ bị vùi trước khi mục, nén qua hàng triệu năm thành than bùn, than nâu, than đá, antraxit. Than Quảng Ninh hình thành cuối kỷ Trias.Vì sao xây nhà dùng cát sông mà không dùng cát biển chưa rửa mặnCát biển chứa muối, hạt tròn mịn đều và lẫn vỏ sò. Ion clorua trong muối làm cốt thép trong bê tông gỉ, nở ra làm nứt, nên cát biển phải rửa mặn mới được dùng.Đất sét vì sao nặn được, nung lên lại cứng như đá và không tan trong nướcHạt sét nhỏ dưới 0,002 mm, dẹt như lá bài, màng nước giúp chúng trượt mà vẫn dính. Nung trên 500–600 °C nước tinh thể mất, các hạt hàn lại thành gốm không tan.Đá bazan từ dung nham tới đất đỏ Tây Nguyên: phong hoá nhiệt đới kể gìBazan là dung nham nguội nhanh, chảy loãng nên đắp thành cao nguyên. Mưa nhiều, nắng nóng rửa trôi chất dễ tan, còn sét và oxit sắt, nhuộm đất Tây Nguyên màu đỏ.Sinh vật thành hoá thạch cần những gì, và hoá thạch ở Việt Nam nằm đâuHoá thạch hình thành khi xác hay dấu vết sinh vật bị vùi nhanh rồi khoáng hoá. Ở Việt Nam có san hô, tay cuộn trong đá vôi, dấu lá vùng than, răng thú cổ trong hang.Ruby, sapphire Lục Yên và Quỳ Châu: những điều người mới nên biếtRuby và sapphire cùng là corundum: có crom thì đỏ thành ruby, màu khác là sapphire. Lục Yên và Quỳ Châu có ruby sinh trong đá hoa và sa khoáng lòng suối.Muối mỏ và muối biển: cùng là khoáng vật halit, khác nhau ở chỗ nàoMuối ăn là khoáng vật halit. Muối biển làm bằng nắng gió làm bay hơi nước biển hôm nay; muối mỏ là muối biển, hồ mặn cổ khô cạn hàng triệu năm, bị vùi dưới đất.