Ruby, sapphire Lục Yên và Quỳ Châu: những điều người mới nên biết

Ruby và sapphire là cùng một khoáng vật tên corundum, tức oxit nhôm kết tinh, cứng thứ hai trong tự nhiên sau kim cương. Corundum đỏ vì lẫn một chút crom thì gọi là ruby; mọi màu khác, xanh lam, hồng, vàng, tím, đều gọi là sapphire. Ở Việt Nam, hai vùng nổi tiếng nhất là Lục Yên ở miền núi phía Bắc và Quỳ Châu ở miền tây Nghệ An, nơi đá quý được tìm thấy từ cuối thập niên 1980.

Một khoáng vật, hai cái tên

Corundum tinh khiết gần như không màu. Màu đến từ những "khách lạ" rất nhỏ chen vào mạng tinh thể nhôm và oxy.

Nguyên tố lẫn vào	Màu	Tên gọi
Crom	Đỏ, đỏ hồng	Ruby (hồng ngọc)
Sắt và titan cùng có mặt	Xanh lam	Sapphire xanh (lam ngọc)
Sắt	Vàng, xanh lục nhạt	Sapphire vàng, sapphire lục
Ít crom	Hồng nhạt	Sapphire hồng (ranh giới với ruby còn được bàn cãi)
Gần như không có gì	Không màu	Sapphire trắng

Lượng crom làm ruby đỏ rất nhỏ, thường chỉ cỡ một phần trăm hoặc ít hơn. Một chút khác biệt như vậy đủ làm thay đổi cả màu, giá trị lẫn tên gọi của viên đá.

Corundum cứng 9 trên thang Mohs, chỉ thua kim cương. Nó cũng khá dai và bền với hoá chất, nên đeo hằng ngày không mờ, không xước bởi bụi cát thông thường. Bột corundum còn được làm giấy nhám, đá mài.

Ruby Việt Nam sinh ra trong đá hoa

Ruby ở Lục Yên và Quỳ Châu phần lớn hình thành trong đá hoa, tức đá vôi đã bị biến chất. Câu chuyện các nhà địa chất kể lại có thể tóm tắt thế này:

1. Hàng trăm triệu năm trước, vùng này là biển nông. Vỏ sinh vật và bùn vôi lắng thành đá vôi, có lẫn một ít sét chứa nhôm và một chút crom.
2. Cách nay vài chục triệu năm, khi mảng Ấn Độ xô vào châu Á, vỏ Trái Đất ở Đông Nam Á bị nén ép, xé trượt mạnh. Các đới đứt gãy lớn như đới sông Hồng hoạt động.
3. Đá vôi bị kéo xuống sâu, chịu nhiệt độ và áp suất cao, biến thành đá hoa. Trong quá trình đó, nhôm và crom gom lại, kết tinh thành những tinh thể corundum đỏ.

Vì đá hoa nghèo sắt, ruby sinh ra trong đá hoa thường có màu đỏ tươi và phát quang đỏ rất mạnh dưới ánh đèn cực tím. Đây cũng là kiểu ruby nổi tiếng của vùng Mogok ở Myanmar.

Lục Yên: thung lũng đá quý của miền núi phía Bắc

Vùng Lục Yên trước thuộc tỉnh Yên Bái, nay thuộc tỉnh Lào Cai sau khi sáp nhập năm 2025. Thung lũng nằm dọc sông Chảy, quanh là những dãy núi đá hoa trắng.

• Không chỉ ruby: Lục Yên còn nổi tiếng thế giới về spinel, một khoáng vật khác hay bị nhầm với ruby, với nhiều sắc đỏ, hồng, tím, xanh. Ngoài ra còn có tourmaline, sapphire và nhiều loại đá màu khác.
• Chợ đá quý: ở trung tâm vùng có chợ đá họp hằng ngày, người dân bày những khay đá nhỏ, khách trong và ngoài nước tới xem, mua.
• Nghề tranh đá: đá vụn, đá kém phẩm chất được nghiền thành bột nhiều màu để làm tranh, tận dụng những thứ không đủ đẹp để làm trang sức.

Quỳ Châu: đá quý trong lòng suối xứ Nghệ

Vùng Quỳ Châu nằm ở miền núi phía tây Nghệ An. Ở đây, ngoài những tinh thể nằm trong đá gốc, phần lớn ruby và sapphire được tìm thấy trong sa khoáng: lớp sỏi cát ở lòng suối, thung lũng.

Sa khoáng hình thành như sau. Đá hoa chứa ruby bị mưa nắng phá vỡ trong rất lâu. Đá hoa mềm (độ cứng 3) và tan dần trong nước, còn corundum cứng 9 thì gần như nguyên vẹn. Suối cuốn các mảnh đi; corundum nặng hơn thạch anh khá nhiều nên chìm xuống trước, đọng lại ở chỗ nước chậm, hốc đá, khúc quanh. Người đãi đá dùng mâm, rá lắc trong nước để cát nhẹ trôi đi, đá nặng ở lại, đúng như cách người ta đãi vàng.

Còn sapphire Tây Nguyên thì sao

Không phải corundum nào ở Việt Nam cũng đến từ đá hoa. Ở một số vùng Tây Nguyên và Nam Trung Bộ, sapphire xanh, vàng và zircon được tìm thấy cùng với bazan. Các nhà địa chất cho rằng các tinh thể này đã hình thành sâu trong lòng đất từ trước, rồi được dung nham bazan "chở" lên mặt đất như hành khách đi nhờ. Sapphire kiểu này thường giàu sắt, màu xanh đậm, có khi gần đen.

Những điều người mới nên biết khi xem đá

Phần lớn đá quý trên thị trường đã qua xử lý

Nung ruby, sapphire ở nhiệt độ cao để làm màu đẹp hơn, trong hơn là cách xử lý rất phổ biến trên thế giới và được chấp nhận nếu người bán nói rõ. Ngoài ra còn có đá được lấp vết nứt bằng thuỷ tinh, giá trị thấp hơn nhiều.

Đá tổng hợp có từ hơn một thế kỷ

Đầu thế kỷ 20, nhà hoá học Pháp Auguste Verneuil đã làm ra ruby tổng hợp bằng cách nấu chảy bột oxit nhôm trong ngọn lửa rất nóng. Đá tổng hợp có thành phần giống hệt đá tự nhiên, rẻ hơn rất nhiều, dùng trong chân kính đồng hồ, laser, kính chống xước. Mắt thường không phân biệt được.

Thuỷ tinh màu đóng giả

Ở các điểm du lịch, "ruby" giá rẻ thường là thuỷ tinh. Muốn biết chắc, phải mang tới trung tâm giám định đá quý có máy đo chiết suất, kính hiển vi. Đừng thử bằng cách cào xước, vì sẽ làm hỏng viên đá.

Mỏ đá không phải nơi tham quan cho trẻ

Hố khai thác, moong nước, vách đất có thể sụt bất cứ lúc nào. Không tự đi vào khu mỏ, bãi đãi đá. Muốn xem, hãy tới chợ đá, cửa hàng có giấy phép hoặc bảo tàng cùng người lớn.

Thử làm: mô hình sa khoáng và đèn cực tím

Phần 1: đãi "đá quý" trong chậu

Bạn cần: một chậu nhựa rộng, một chiếc đĩa nhựa sâu lòng hoặc chảo nhựa, cát, vài viên bi thép nhỏ (bi xe đạp) và vài hạt cườm nhựa cùng cỡ.

1. Trộn bi thép và hạt cườm vào hai nắm cát, cho lên đĩa nhựa.
2. Nhúng đĩa vào chậu nước, lắc tròn nhẹ và nghiêng đĩa cho nước cuốn dần lớp trên đi.
3. Sau vài phút, bi thép nặng nằm lại đáy đĩa, nhiều hạt cườm nhẹ đã trôi theo cát. Bi thép đóng vai corundum, hạt cườm đóng vai khoáng vật nhẹ.
4. Đặt vài hòn sỏi trong chậu làm "hốc đá", thử dội nước để thấy bi đọng lại sau sỏi như sa khoáng sau ghềnh suối.

Phần 2: soi đèn cực tím

Nhờ người lớn mượn một đèn pin cực tím nhỏ (loại đèn soi tiền). Trong phòng tối, soi lên các thứ trong nhà: tiền giấy, áo trắng, nước có chất tẩy, móng tay. Nếu nhà có mẩu ruby hay trang sức đá đỏ, soi thử xem có phát ánh đỏ không. Không chiếu đèn vào mắt người hay vật nuôi, không nhìn thẳng vào bóng đèn.

Câu hỏi thường gặp

Ruby và sapphire khác nhau thế nào?

Ruby và sapphire là cùng một khoáng vật corundum, tức oxit nhôm kết tinh. Corundum màu đỏ do có crom gọi là ruby; mọi màu khác như xanh, vàng, hồng, tím gọi là sapphire. Cả hai đều cứng 9 trên thang Mohs.

Ruby Lục Yên ở đâu?

Lục Yên là vùng thung lũng dọc sông Chảy, trước thuộc Yên Bái, nay thuộc tỉnh Lào Cai. Ruby ở đây hình thành trong đá hoa, được tìm thấy từ cuối thập niên 1980. Vùng này còn nổi tiếng về spinel và có chợ đá quý họp hằng ngày.

Sa khoáng đá quý là gì?

Sa khoáng là lớp sỏi cát ở lòng suối, thung lũng có chứa đá quý. Khi đá gốc bị phong hoá, corundum cứng và nặng không bị mài mòn, bị nước cuốn đi rồi chìm đọng lại ở chỗ nước chậm. Nhiều ruby, sapphire ở Quỳ Châu được tìm thấy theo cách này.

Làm sao biết ruby thật hay giả?

Mắt thường không phân biệt chắc chắn được ruby tự nhiên, ruby tổng hợp và thuỷ tinh màu. Cách đúng là mang tới trung tâm giám định đá quý có máy đo chiết suất và kính hiển vi. Không nên cào xước để thử vì sẽ làm hỏng viên đá.

Vì sao ruby phát sáng dưới đèn cực tím?

Các nguyên tử crom trong ruby hấp thụ năng lượng của tia cực tím rồi phát ra ánh sáng đỏ. Ruby sinh ra trong đá hoa như ở Lục Yên ít sắt nên phát quang mạnh. Sắt có xu hướng làm yếu hiện tượng này, nên ruby giàu sắt phát sáng kém hơn.