🌙 Ngày & đêm, bầu trời
Vì sao Hà Nội có mùa đông còn Sài Gòn chỉ có mùa mưa, mùa khô
Trong bài
Hà Nội có mùa đông lạnh vì hai lý do cộng lại: Mặt Trời mùa đông chiếu xiên hơn ở vĩ độ 21 độ Bắc, và gió mùa đông bắc thổi khí lạnh từ vùng Siberia – Mông Cổ xuống. Sài Gòn (TP. Hồ Chí Minh) ở gần xích đạo hơn, nắng chiếu gần như thẳng quanh năm và khối khí lạnh hiếm khi xuống tới, nên nhiệt độ ít đổi; thứ thay đổi theo mùa ở đó là mưa. Vì vậy miền Bắc nói chuyện xuân, hạ, thu, đông, còn miền Nam chủ yếu nói mùa mưa, mùa khô.
Mùa không phải do Trái Đất lại gần Mặt Trời
Nhiều người nghĩ mùa hè nóng vì Trái Đất ở gần Mặt Trời hơn. Thật ra ngược lại: Trái Đất gần Mặt Trời nhất vào đầu tháng 1 (khoảng 147 triệu km) và xa nhất vào đầu tháng 7 (khoảng 152 triệu km), theo số liệu của NASA. Đầu tháng 1 lại đang là giữa mùa đông của Hà Nội. Khoảng cách chỉ chênh hơn 3%, quá nhỏ để tạo ra mùa.
Nguyên nhân thật là trục Trái Đất nghiêng khoảng 23,4 độ. Khi bán cầu Bắc ngả về phía Mặt Trời, nắng chiếu dốc hơn và ngày dài hơn, nên mặt đất nhận nhiều nhiệt hơn. Một bằng chứng dễ nhớ: khi Việt Nam đang mùa hè thì Úc đang mùa đông, dù hai nước cùng một khoảng cách tới Mặt Trời.
Vì sao nắng xiên thì ít nóng
Hãy chiếu đèn pin thẳng xuống bàn: vệt sáng tròn, nhỏ và rất sáng. Nghiêng đèn đi: vệt sáng loãng ra thành hình bầu dục to hơn và mờ hơn. Cùng một lượng ánh sáng nhưng trải trên diện tích lớn hơn, nên mỗi mét vuông nhận ít năng lượng hơn. Nắng mùa đông giống đèn pin nghiêng.
Ta tính được độ cao của Mặt Trời lúc giữa trưa ngày đông chí bằng phép trừ đơn giản: 90 độ trừ vĩ độ, trừ tiếp 23,4. Với Hà Nội (khoảng 21 độ Bắc) ra khoảng 45–46 độ; với TP. Hồ Chí Minh (khoảng 10,8 độ Bắc) ra khoảng 56 độ. Ngày hạ chí thì Mặt Trời ở cả hai nơi đều lên gần đỉnh đầu. Nghĩa là mùa đông, nắng Hà Nội xiên hơn hẳn nắng Sài Gòn, và ban ngày cũng ngắn hơn gần một tiếng.
Người "mang" mùa đông về miền Bắc: gió mùa đông bắc
Nếu chỉ có nắng xiên, Hà Nội sẽ mát hơn chút ít vào tháng 12, nhưng không lạnh tới mức phải mặc áo bông. Phần lạnh chính đến từ gió. Mùa đông, vùng Siberia và Mông Cổ rất lạnh, không khí ở đó nặng và dồn lại thành một vùng áp suất cao. Khối khí lạnh này tràn xuống phía nam theo từng đợt, đi qua Trung Quốc rồi vào miền Bắc Việt Nam theo hướng đông bắc. Bản tin thời tiết gọi đó là không khí lạnh hay gió mùa đông bắc.
Mỗi đợt về, nhiệt độ có thể tụt nhanh trong một hai ngày. Vùng núi cao phía Bắc như Sa Pa hay Mẫu Sơn có những đợt rét đậm, rét hại, thỉnh thoảng có băng giá; đợt rét tháng 1 năm 2016 làm tuyết rơi ở nhiều đỉnh núi, kể cả ở Sa Pa. Đầu mùa đông, gió mùa thường mang theo trời hanh khô; cuối đông thì khí lạnh đi qua biển, ngậm hơi nước, sinh ra kiểu thời tiết nồm và mưa phùn rất riêng của Bắc Bộ.
Khi đi xuống phía nam, khối khí lạnh yếu dần và ấm lên. Dãy Bạch Mã, với đèo Hải Vân ở gần vĩ độ 16 độ Bắc, là bức tường chặn phần lớn các đợt lạnh. Đó là lý do người ta hay lấy dãy núi này làm ranh giới khí hậu giữa miền Bắc có mùa đông lạnh và miền Nam nóng quanh năm.
Bốn mùa miền Bắc: có thật rõ như sách vở không
Miền Bắc thường được kể là có bốn mùa, nhưng ngoài đời hai mùa chính là mùa hè nóng ẩm (khoảng tháng 5 tới tháng 9) và mùa đông lạnh (khoảng tháng 11 tới tháng 3). Xuân và thu là hai khoảng chuyển tiếp ngắn, nhiều năm chỉ kéo dài vài tuần. Mùa thu Hà Nội được nhớ tới với trời trong, gió heo may, hoa sữa; mùa xuân với mưa phùn và cây đâm chồi.
| Tháng | Miền Bắc (Hà Nội) | Miền Nam (TP. Hồ Chí Minh) |
|---|---|---|
| 12 – 2 | Mùa đông: lạnh, các đợt gió mùa, cuối đông nồm ẩm, mưa phùn | Mùa khô: nắng, ít mưa, đêm và sáng sớm hơi mát |
| 3 – 4 | Chuyển sang xuân rồi hè, ấm dần | Cuối mùa khô: nóng nhất năm, thường vào tháng 4 |
| 5 – 9 | Mùa hè: nóng ẩm, mưa rào, dông, bão | Mùa mưa: mưa rào buổi chiều, dông |
| 10 – 11 | Thu: trời trong, hanh, đợt lạnh đầu mùa | Cuối mùa mưa, mưa thưa dần |
Lưu ý đây là bức tranh chung. Mỗi năm mùa đến sớm hay muộn khác nhau, và biến đổi khí hậu đang làm mùa đông miền Bắc có xu hướng ngắn và ấm hơn.
Hai mùa miền Nam: nhịp của gió mùa tây nam
Ở miền Nam, nhiệt độ trung bình các tháng chỉ chênh nhau vài độ. Thay vào đó, cả vùng sống theo nhịp mưa. Từ khoảng tháng 5, gió mùa tây nam thổi từ Ấn Độ Dương vào, mang theo rất nhiều hơi nước: đó là mùa mưa, thường tới khoảng tháng 11. Mưa ở Sài Gòn hay đến vào buổi chiều, ào ào một lúc rồi tạnh. Từ tháng 12 tới tháng 4 là mùa khô, nắng gần như cả ngày.
Tây Nguyên cũng có hai mùa như miền Nam, nhưng vì nằm trên cao nguyên nên mát hơn hẳn, ban đêm mùa khô có thể khá lạnh. Đà Lạt ở độ cao khoảng 1.500 mét nên quanh năm mát mẻ dù cùng vĩ độ với vùng đồng bằng nóng nực ven biển.
Miền Trung: mùa mưa "lệch pha"
Dải đất ven biển miền Trung có một điều khác lạ: mùa mưa lớn rơi vào khoảng tháng 9 tới tháng 12, muộn hơn cả hai miền kia. Lý do là dãy Trường Sơn. Mùa hè, gió tây nam phải vượt dãy núi; khi xuống sườn đông, không khí khô và nóng lên — chính là gió Lào nổi tiếng ở các tỉnh Bắc Trung Bộ. Sang thu đông, gió đổi hướng, thổi từ biển vào, gặp núi chắn thì bị đẩy lên cao, hơi nước ngưng lại thành mưa lớn. Đó cũng là mùa bão và lũ ở miền Trung.
Như vậy, cùng một nước Việt Nam mà có ít nhất ba "lịch mùa" khác nhau. Một bạn ở Huế đi học trong mùa mưa tháng 10, cùng lúc bạn ở Sài Gòn đã bắt đầu thấy mưa thưa đi và bạn ở Hà Nội đang tận hưởng những ngày thu trong xanh.
Thử làm: đo độ cao Mặt Trời bằng một cây que
Bạn có thể tự đo xem nắng mùa đông xiên tới mức nào. Cần một cây que hoặc cây bút chì dựng thẳng đứng, một thước dây và một mặt đất phẳng có nắng.
- Cắm que thật thẳng (dùng dây dọi tự làm bằng sợi chỉ buộc cục tẩy để kiểm tra). Đo chiều cao phần que trên mặt đất, gọi là C.
- Gần 12 giờ trưa, đánh dấu đầu bóng mỗi 5 phút. Bóng ngắn nhất chính là lúc Mặt Trời lên cao nhất trong ngày. Đo chiều dài bóng đó, gọi là B.
- Tính tỉ số C chia B. Nhờ bố mẹ, thầy cô hoặc dùng máy tính có phím "tan⁻¹" (arctan) để đổi tỉ số này ra góc. Đó là độ cao Mặt Trời lúc giữa trưa.
- Lặp lại vào khoảng 21 tháng 12, 21 tháng 3 và 21 tháng 6. So kết quả với con số tính bằng phép trừ ở phần trên.
Không có máy tính bỏ túi khoa học cũng không sao. Chỉ cần ghi tỉ số bóng so với que: tỉ số càng lớn (bóng càng dài) thì nắng càng xiên. Nếu bạn có người thân ở miền khác, rủ họ đo cùng ngày rồi so: bóng que ở Hà Nội vào tháng 12 sẽ dài hơn rõ so với ở Cần Thơ.
Nhớ: chỉ nhìn bóng dưới đất, không nhìn thẳng vào Mặt Trời.
Mùa và đời sống: lịch của nhà nông
Từ xưa, người Việt đã sống theo nhịp mùa. Ở đồng bằng Bắc Bộ, lúa được cấy hai vụ chính là vụ chiêm xuân và vụ mùa, tránh tháng rét nhất và né đỉnh mưa bão. Ở đồng bằng sông Cửu Long, nông dân bố trí vụ đông xuân, hè thu theo mùa mưa, mùa khô, và nhiều vùng còn phải tính tới mùa nước nổi tháng 9, tháng 10. Ở miền Trung, người dân chuẩn bị nhà cửa, lương thực trước mùa bão lũ cuối năm.
Cách ăn mặc, kiến trúc nhà cũng theo mùa: nhà miền Bắc xưa quay về hướng nam để đón gió mát mùa hè và tránh gió lạnh đông bắc; nhà miền Nam mái rộng, hiên sâu để che nắng và đổ mưa nhanh. Hiểu vì sao có mùa giúp ta hiểu vì sao ông bà làm như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao miền Nam không có mùa đông?
Vì miền Nam ở gần xích đạo nên nắng chiếu gần như thẳng quanh năm, và các đợt không khí lạnh từ phương bắc hầu như bị dãy Bạch Mã chặn hoặc yếu đi trước khi xuống tới. Nhiệt độ ít thay đổi; thứ đổi theo mùa ở đó là lượng mưa.
Mùa hè có phải vì Trái Đất ở gần Mặt Trời hơn không?
Không. Trái Đất gần Mặt Trời nhất vào đầu tháng 1, đúng lúc miền Bắc đang mùa đông. Mùa sinh ra vì trục Trái Đất nghiêng khoảng 23,4 độ, làm nắng lúc chiếu thẳng lúc chiếu xiên và ngày lúc dài lúc ngắn.
Gió mùa đông bắc từ đâu tới?
Từ vùng áp cao lạnh ở Siberia và Mông Cổ. Mùa đông, khối khí lạnh, nặng ở đó tràn xuống phía nam theo từng đợt, qua Trung Quốc rồi vào miền Bắc Việt Nam theo hướng đông bắc, làm nhiệt độ giảm nhanh.
Mùa mưa ở miền Nam bắt đầu từ tháng mấy?
Thường từ khoảng tháng 5 và kéo dài tới khoảng tháng 11, khi gió mùa tây nam mang hơi nước từ Ấn Độ Dương vào. Mùa khô từ khoảng tháng 12 tới tháng 4. Mỗi năm có thể đến sớm hoặc muộn vài tuần.
Vì sao miền Trung mưa nhiều vào cuối năm?
Vì vào thu đông gió thổi từ biển vào, gặp dãy Trường Sơn chắn ngang nên bị đẩy lên cao, hơi nước ngưng lại thành mưa lớn. Mùa hè thì ngược lại, gió tây nam vượt núi rồi khô nóng, tạo gió Lào.
bốn mùamùa mưamùa khôgió mùa đông bắcgió mùa tây namdãy Bạch Mãkhí hậu miền Bắckhí hậu miền Namgóc nắngtrục nghiêng