Gạch không nung và tái chế phế thải xây dựng: nhà cũ phá đi về đâu

Gạch không nung là gạch đóng rắn nhờ chất kết dính như xi măng, vôi, hoặc nhờ ép thật chặt, chứ không nhờ lửa lò. Nó không cần đất sét ruộng, không đốt than, nên ít khói bụi hơn gạch nung, và còn có thể làm từ những thứ bỏ đi như tro xỉ nhà máy điện hay bê tông vụn của nhà cũ phá dỡ. Câu chuyện gạch không nung vì thế gắn liền với một câu hỏi lớn: phế thải xây dựng đi về đâu?

Vì sao phải tìm cách thay gạch nung

Gạch đất sét nung là vật liệu tuyệt vời, đã đứng vững hàng nghìn năm. Nhưng khi cả một đất nước xây dựng nhiều, nó lộ ra ba cái giá:

• Mất đất ruộng: đất sét làm gạch thường lấy từ lớp đất màu ở đồng bằng, đúng chỗ trồng lúa. Mỗi tỉ viên gạch là hàng triệu mét khối đất bị lấy đi.
• Khói và khí thải: lò nung đốt than, củi, trấu. Lò thủ công không có lọc khói làm ô nhiễm không khí cả vùng, khí nóng còn làm cháy lá lúa ở ruộng gần lò.
• Tốn năng lượng: mỗi viên gạch phải được nung tới gần 1.000 °C.

Năm 2010, Thủ tướng Chính phủ phê duyệt chương trình phát triển vật liệu xây không nung, kèm lộ trình chấm dứt dần các lò gạch thủ công. Từ đó, các công trình dùng vốn nhà nước được yêu cầu dùng vật liệu xây không nung với một tỉ lệ nhất định, và các nhà máy gạch không nung mọc lên ở nhiều tỉnh.

Các loại gạch không nung bạn hay gặp

Loại	Làm từ	Cứng lại nhờ	Nhận ra thế nào
Gạch xi măng cốt liệu (gạch block, gạch bê tông)	Xi măng, đá mạt, cát, có khi thêm tro xỉ	Xi măng phản ứng với nước	Màu xám, nặng, thường có lỗ rỗng to xuyên suốt
Gạch bê tông khí chưng áp	Cát nghiền mịn hoặc tro bay, xi măng, vôi, một chút bột nhôm	Hấp trong nồi hơi áp suất cao	Trắng xám, rất nhẹ, bẻ thấy li ti bọt khí như bánh bông lan
Gạch bê tông bọt	Xi măng, cát, tro, chất tạo bọt	Xi măng đông cứng	Nhẹ, nhiều bọt khí, thường kém đều hơn loại chưng áp
Gạch đất ép	Đất, cát, một ít xi măng hoặc vôi	Máy ép rất chặt rồi để chất kết dính đông cứng	Màu của đất, cạnh sắc, mặt mịn

Gạch nhẹ như bánh bông lan

Gạch bê tông khí chưng áp có một cách làm thú vị. Bột nhôm trộn vào hỗn hợp ướt phản ứng sinh ra khí hiđrô, làm cả khối phồng lên như bột bánh gặp men nở. Khối được cắt thành viên, rồi đưa vào những nồi hấp khổng lồ chứa hơi nước nóng áp suất cao để đóng rắn nhanh và chắc. Viên gạch đầy bọt khí nên nhẹ hơn gạch đặc nhiều, cách nhiệt và cách âm tốt hơn. Đổi lại, nó hút nước nhiều hơn và cần loại vữa, cách trát riêng.

Tro xỉ: rác của nhà máy điện thành nguyên liệu

Các nhà máy nhiệt điện đốt than thải ra rất nhiều tro bay, những hạt tro mịn như bột bị cuốn theo khói, được lọc lại. Đổ thành bãi thì tro bay theo gió, chiếm đất, có thể làm bẩn nguồn nước. Nhưng tro bay lại có một đặc điểm quý: khi trộn với vôi hoặc xi măng và nước, nó tham gia phản ứng, giúp bê tông đặc chắc hơn theo thời gian. Người La Mã cổ dùng tro núi lửa theo đúng nguyên lý này.

Vì vậy tro xỉ ngày nay được dùng làm gạch không nung, trộn vào xi măng, bê tông, làm nền đường. Biến chất thải của ngành này thành nguyên liệu của ngành khác là một ý tưởng trung tâm của cái gọi là kinh tế tuần hoàn.

Nhà cũ phá đi thì đi đâu

Khi một ngôi nhà bị phá dỡ hay sửa chữa lớn, nó để lại hàng chục, có khi hàng trăm tấn phế thải: bê tông vụn, gạch vỡ, vữa, thép, gỗ, kính, nhựa, dây điện, tấm lợp. Ở thành phố lớn, phế thải xây dựng là một trong những dòng rác nặng nhất. Nếu đổ trộm ven đường, ven sông, bãi đất trống, nó gây tắc cống, bụi, mất mỹ quan và tốn kém để dọn.

Có ba cách tốt hơn, xếp từ tốt nhất trở xuống:

1. Dùng lại nguyên vẹn: gạch cũ, ngói cũ, cửa gỗ, khung nhà gỗ, gạch lát cổ được tháo cẩn thận rồi dùng cho công trình khác. Nhà gỗ ghép mộng có thể tháo rời và dựng lại gần như nguyên vẹn. Gạch, ngói cũ còn được ưa chuộng để làm sân vườn, tường rào mang dáng xưa.
2. Tái chế thành vật liệu mới: bê tông và gạch vỡ được đưa vào máy nghiền, sàng thành cốt liệu tái chế các cỡ. Cốt liệu này dùng làm lớp nền đường, san lấp, hoặc làm gạch block. Thép được cắt ra, chở tới nhà máy luyện lại. Kính vụn quay về lò nấu kính.
3. Chôn lấp có kiểm soát: phần không dùng lại được đưa tới bãi chứa được cấp phép.

Điều kiện để tái chế được là phân loại ngay tại công trình. Bê tông lẫn gỗ, nhựa, thạch cao thì máy nghiền ra cốt liệu kém chất lượng. Ở nhiều nước, phá dỡ nhà được làm theo kiểu "tháo dần": gỡ cửa, gỡ kính, gỡ thiết bị trước, rồi mới phá phần bê tông.

Một loại phế thải không được tự đụng vào

Những tấm lợp fibro xi măng cũ (loại mái lượn sóng màu xám ở nhà xưa) có thể chứa amiăng. Khi bị đập vỡ, cưa, bụi amiăng bay ra rất có hại cho phổi khi hít phải. Trẻ em không được đập, bẻ, chơi với mảnh tấm lợp cũ; việc tháo dỡ cần người có chuyên môn và đồ bảo hộ.

Gạch không nung có tốt bằng gạch nung không

Câu trả lời ngắn: tốt nếu làm đúng và dùng đúng cách. Gạch không nung đạt tiêu chuẩn có cường độ đủ cho tường nhà. Nhưng mỗi loại có tính chất riêng: hút nước khác, co ngót khác, cần vữa và cách trát khác gạch nung. Nhiều vết nứt tường ở nhà dùng gạch không nung mà người ta hay đổ cho gạch thực ra đến từ việc thi công như với gạch nung: gạch chưa đủ ngày tuổi đã xây, không làm ẩm đúng cách, trát vữa không hợp.

Đây là một bài học chung của ngành xây: vật liệu mới không chỉ cần sản xuất tốt mà còn cần người thợ học cách dùng nó.

Thử làm: viên gạch đất ép tí hon

Bạn sẽ làm hai viên gạch từ cùng một loại đất: một viên chỉ đổ vào khuôn, một viên ép thật chặt, và so xem viên nào bền hơn.

Chuẩn bị: đất vườn hoặc đất ruộng (bỏ sỏi to, rễ cây), một ít cát, nước, hai hộp sữa chua hoặc cốc giấy cứng giống nhau, một chai thuỷ tinh đáy bằng hoặc một khúc gỗ tròn làm chày.

1. Trộn khoảng ba phần đất với một phần cát. Thêm nước từ từ cho tới khi nắm một nắm thì đất giữ được hình mà không chảy nước. Đất ẩm, không nhão.
2. Khuôn A: đổ đất vào cho đầy, gạt phẳng, không nén.
3. Khuôn B: đổ từng lớp mỏng, mỗi lớp dùng đáy chai nén thật mạnh nhiều lần, rồi đổ lớp tiếp. Tiếp tục tới khi đầy. Bạn sẽ thấy khuôn B chứa được nhiều đất hơn khuôn A.
4. Để hai khuôn ở chỗ thoáng, có bóng râm khoảng một tuần. Sau đó nhẹ nhàng cắt bỏ khuôn giấy (hoặc nhờ người lớn), lấy viên gạch ra.
5. Thử nghiệm: thả lần lượt từng viên từ độ cao 30 cm xuống bãi cỏ hoặc bãi cát. Viên nào còn nguyên? Dùng móng tay cào nhẹ mặt mỗi viên: viên nào bở hơn?

Viên ép chặt thường bền hơn hẳn, vì các hạt đất bị ép sát vào nhau, ít lỗ rỗng. Các máy ép gạch đất thật tạo áp lực lớn hơn nhiều, và người ta thêm một chút xi măng hoặc vôi để viên gạch không bị mưa làm rã.

Nếu gia đình đang sửa nhà, hãy thử làm một danh sách: phế thải gồm những loại gì, loại nào có thể dùng lại, loại nào bán được cho người thu mua phế liệu, loại nào phải chở đi. Bạn sẽ thấy rất nhiều thứ không phải là rác.

Câu hỏi thường gặp

Gạch không nung là gì?

Là gạch đóng rắn nhờ chất kết dính như xi măng, vôi hoặc nhờ ép chặt, không qua lò nung. Các loại phổ biến gồm gạch xi măng cốt liệu, gạch bê tông khí chưng áp, gạch bê tông bọt và gạch đất ép.

Gạch không nung có tốt không?

Gạch không nung đạt tiêu chuẩn đủ chắc để xây tường nhà và có ưu điểm ít khói bụi, không lấy đất ruộng. Tuy nhiên mỗi loại cần cách xây, cách trát phù hợp; làm như với gạch nung dễ gây nứt tường.

Gạch bê tông khí chưng áp là gì?

Là loại gạch nhẹ làm từ cát mịn hoặc tro bay, xi măng, vôi và một ít bột nhôm. Bột nhôm sinh khí làm khối phồng lên đầy bọt, sau đó được hấp trong nồi hơi áp suất cao cho chắc.

Phế thải xây dựng được tái chế thế nào?

Bê tông và gạch vỡ được nghiền thành cốt liệu dùng làm nền đường hoặc gạch block, thép được nấu lại, kính vụn quay về lò kính, gỗ và gạch ngói còn tốt được dùng lại. Muốn tái chế tốt cần phân loại ngay tại công trình.

Vì sao phải hạn chế gạch nung thủ công?

Lò gạch thủ công lấy đất màu của ruộng, đốt nhiều than củi và thải khói không qua lọc, gây ô nhiễm không khí và hại cây trồng xung quanh. Vì vậy Việt Nam có lộ trình chấm dứt dần loại lò này.