Mộng gỗ là gì: vì sao nhà gỗ xưa dựng được mà không cần đinh

Mộng gỗ là cách nối hai thanh gỗ bằng hình dạng của chính chúng: đầu thanh này đẽo thành một "lưỡi", thanh kia đục một lỗ vừa khít để lưỡi cắm vào, rồi khoá lại bằng chốt gỗ. Nhờ mộng, những ngôi nhà rường, đình làng, nhà sàn xưa dựng cả bộ khung lớn mà gần như không cần đinh sắt. Khung ấy còn tháo ra lắp lại được, điều mà nhà đóng đinh không làm được.

Vì sao ông bà ta không dùng đinh

Có mấy lý do cùng lúc, và lý do nào cũng thực tế:

• Sắt từng là thứ quý. Trước khi có nhà máy thép, mỗi chiếc đinh là sản phẩm rèn tay. Một bộ khung nhà cần hàng trăm điểm nối, dùng đinh lớn rất tốn.
• Khí hậu nồm ẩm làm sắt gỉ. Đinh gỉ thì yếu đi, vệt gỉ còn làm mục gỗ quanh nó. Mộng gỗ thì gỗ nối với gỗ, cùng già đi với nhau.
• Gỗ "thở". Gỗ hút ẩm nở ra vào mùa nồm, khô co lại vào mùa hanh. Một mối nối cứng ngắc như đinh dễ làm gỗ nứt toác khi gỗ co nở. Mộng làm tốt cho phép gỗ cử động nhẹ mà không tuột.
• Tháo được, dời được. Nhà rường ở Huế nổi tiếng là có thể tháo rời từng cấu kiện, chở đi nơi khác rồi dựng lại. Người ta mua bán, chuyển cả căn nhà gỗ như vậy.

Bộ khung nhà gỗ gồm những gì

Muốn hiểu mộng nằm ở đâu, cần biết bộ xương của một ngôi nhà gỗ truyền thống Bắc Bộ hay Huế:

Bộ phận	Nằm ở đâu, làm gì
Cột cái, cột quân	Những cây cột đứng. Cột cái to và cao nằm phía trong, cột quân thấp hơn nằm phía ngoài.
Chân tảng	Hòn đá kê dưới mỗi chân cột. Cột chỉ đặt lên, không chôn xuống đất.
Xà	Thanh ngang nối đầu các cột với nhau, giữ cho hàng cột không xô lệch.
Vì kèo	Bộ khung hình tam giác hoặc nhiều tầng gỗ chồng lên nhau ở mỗi hàng cột, đỡ mái.
Kẻ, bẩy	Những thanh gỗ chéo vươn ra ngoài, đỡ phần mái chìa ra che mưa nắng.
Hoành, rui, mè	Các thanh gỗ nhỏ dần nằm trên vì kèo, cuối cùng là chỗ đặt ngói.

Mỗi chỗ một thanh gặp một thanh là một mối mộng. Một ngôi nhà ba gian có thể có hàng trăm mối mộng, mỗi cái được thợ đo, vạch, đục bằng tay.

Vì sao cột đặt trên đá mà không chôn

Chôn chân cột gỗ xuống đất ẩm thì mối và nấm mục sẽ ăn từ dưới lên. Kê cột lên chân tảng bằng đá giúp chân cột khô ráo, dễ kiểm tra. Cả bộ khung đứng vững nhờ sức nặng của mái ngói đè xuống và nhờ các mối mộng ghì các cột vào nhau, chứ không nhờ chôn chặt. Nhiều nhà nghiên cứu còn cho rằng cách kê này giúp khung nhà "nhún" nhẹ khi đất rung, nhưng ở Việt Nam ít động đất nên công dụng chống mối mục mới là chính.

Những kiểu mộng hay gặp

Mộng thẳng (mộng âm dương)

Kiểu cơ bản nhất. Đầu thanh xà được đẽo nhỏ lại thành một khối chữ nhật gọi là mộng "dương"; thân cột được đục một lỗ chữ nhật vừa khít gọi là lỗ mộng "âm". Cắm vào là xong. Nếu lỗ đục xuyên qua hết thân cột và đầu mộng thò ra phía bên kia, đó là mộng xuyên. Phần thò ra được khoan ngang một lỗ rồi đóng một cái chốt gỗ vào, mộng không rút ra được nữa.

Mộng đuôi én

Đầu mộng loe dần ra như cái đuôi chim én, còn lỗ mộng cũng loe theo đúng hình đó. Mộng chỉ lắp vào được theo một hướng (thường từ trên trượt xuống). Kéo theo hướng khác thì phần loe bị kẹt lại, không tuột ra được. Thợ mộc dùng mộng đuôi én cho những chỗ hay bị kéo: góc hòm, góc ngăn kéo, chỗ nối hai thanh gỗ nằm ngang.

Chốt và nêm

Chốt là một que gỗ cứng tròn đóng ngang qua mối mộng để khoá. Nêm là miếng gỗ vát mỏng một đầu, đóng vào khe để mối mộng chặt thêm. Khi gỗ khô co lại làm mộng lỏng, thợ chỉ cần đóng nêm chặt hơn. Khi muốn tháo nhà, rút chốt, gõ nêm ra là mối mộng mở.

Thợ cả và những làng mộc

Người chỉ huy dựng một ngôi nhà gỗ gọi là thợ cả. Ông tính kích thước mọi cây cột, cây xà trên một cây thước riêng, có khi chỉ ghi bằng các vạch khắc trên một thanh tre. Các thợ phụ đẽo và đục từng chi tiết ở dưới đất. Ngày dựng nhà, cả xóm đến giúp: dựng các vì kèo lên, đóng xà vào, khoá chốt. Nếu thợ cả tính sai một chút, cả bộ khung không khớp.

Nhiều làng ở Việt Nam nổi tiếng với nghề làm nhà gỗ: làng mộc Kim Bồng bên kia sông Thu Bồn đối diện phố cổ Hội An, làng Kiêm Long ở Huế chuyên dựng nhà rường, các làng mộc vùng xứ Đoài như Chàng Sơn (Hà Nội). Thợ ở đây giữ những bí quyết chọn gỗ, vạch mực, đục mộng truyền qua nhiều đời.

Gỗ dựng nhà phải là gỗ bền, ít cong vênh. Miền Bắc chuộng gỗ lim; nhà rường Huế dùng nhiều gỗ mít và kiền kiền. Gỗ được để khô lâu trước khi đục mộng, vì đục mộng trên gỗ còn tươi thì khi gỗ khô co lại, mối mộng sẽ lỏng.

Nhà gỗ đứng được bao lâu

Khi được giữ khô, thay ngói kịp thời và trị mối, khung gỗ mộng có thể đứng hàng trăm năm. Ở Việt Nam còn nhiều ngôi đình làng có tuổi vài trăm năm với bộ khung gốc. Ở Nhật Bản, các công trình gỗ của chùa Hōryū-ji ở Nara, có từ khoảng thế kỷ 7, được coi là thuộc nhóm nhà gỗ cổ nhất thế giới còn đứng, và chúng cũng được dựng bằng mộng.

Điều kỳ diệu là khi một cây cột hay một thanh xà bị mục, thợ có thể chống đỡ tạm, tháo riêng thanh đó ra, đẽo thanh mới thay vào, mà không phải phá cả ngôi nhà. Đó là lý do nhiều công trình gỗ cổ ngày nay đã được thay dần từng bộ phận qua nhiều lần tu sửa.

Thử làm: mộng giấy bìa và phép thử kéo

Bạn cần: bìa các-tông cứng (vỏ hộp giày), thước, bút chì, kéo. Nếu bìa dày khó cắt, nhờ người lớn cắt giúp bằng dao rọc giấy.

1. Cắt hai dải bìa dài khoảng 15 cm, rộng 4 cm. Ở đầu dải A, vẽ một "lưỡi" hình chữ nhật rộng 2 cm, dài 2 cm ở chính giữa, cắt bỏ hai bên. Đó là mộng dương.
2. Ở dải B, cách đầu 3 cm, vẽ một khe hình chữ nhật rộng 2 cm và cao bằng độ dày của bìa. Khoét khe ra. Đó là lỗ mộng âm.
3. Cắm lưỡi của dải A vào khe của dải B. Kéo thử: lưỡi tuột ra dễ dàng.
4. Bây giờ dùi một lỗ nhỏ xuyên qua phần lưỡi thò ra phía sau khe (nhờ người lớn dùng đinh ghim hoặc bút bi nhọn), rồi cắm một que tăm vào. Kéo thử lần nữa: mộng đã bị khoá.
5. Làm thêm một cặp dải với đầu lưỡi cắt loe ra như đuôi én và khe cũng loe theo, lắp từ trên xuống. Thử kéo theo chiều dọc: mộng không ra.

Thử thách thêm: dùng que kem và bìa, dựng một "vì kèo" tam giác nhỏ và hai cột, chỉ nối bằng mộng và chốt tăm, không dùng keo. Đặt lên một cuốn sách mỏng làm "mái" xem khung có đứng được không. Bạn sẽ thấy hình tam giác vững hơn hẳn hình vuông, một bài học khác của người thợ mộc.

Câu hỏi thường gặp

Mộng gỗ là gì?

Mộng gỗ là cách nối hai thanh gỗ bằng cách đẽo đầu thanh này thành lưỡi và đục lỗ vừa khít ở thanh kia, cắm vào nhau rồi khoá bằng chốt hoặc nêm. Nó thay cho đinh và keo trong nhà gỗ truyền thống.

Vì sao nhà gỗ xưa không dùng đinh?

Đinh sắt xưa đắt, dễ gỉ trong khí hậu ẩm và làm mục gỗ quanh nó. Mộng gỗ bền cùng gỗ, cho phép gỗ co nở nhẹ, lại tháo lắp được khi cần sửa hay dời nhà.

Mộng đuôi én là gì?

Là kiểu mộng có đầu loe ra như đuôi chim én, lắp vào lỗ cũng loe theo. Nó chỉ trượt vào được theo một hướng và không thể kéo tuột ra theo hướng khác, nên rất chắc ở những chỗ bị kéo.

Vì sao cột nhà gỗ đặt trên đá kê?

Đặt cột lên chân tảng bằng đá giúp chân cột không chạm đất ẩm, tránh mối và mục. Khung nhà đứng vững nhờ sức nặng của mái và các mối mộng giằng các cột vào nhau.

Nhà rường Huế có tháo ra được không?

Có. Khung nhà rường được nối bằng mộng và chốt nên có thể tháo rời từng cấu kiện, đánh dấu rồi lắp dựng lại ở nơi khác. Việc này cần thợ có kinh nghiệm để không làm hỏng mộng.