Sinh vật thành hoá thạch cần những gì, và hoá thạch ở Việt Nam nằm đâu

Một sinh vật thành hoá thạch khi xác của nó, hoặc dấu vết nó để lại, bị vùi thật nhanh dưới bùn, cát hay tro núi lửa trước khi bị ăn hoặc mục hết, rồi khoáng chất trong nước ngầm dần lấp đầy hoặc thay thế từng phần của nó trong hàng nghìn tới hàng triệu năm. Ở Việt Nam, hoá thạch hay gặp nhất là san hô, vỏ sò và tay cuộn trong đá vôi, dấu lá trong vùng than Quảng Ninh, và răng, xương thú cổ trong các hang đá vôi miền Bắc.

Thành hoá thạch là chuyện cực kỳ hiếm

Hầu hết sinh vật chết đi đều biến mất không dấu vết. Thịt bị ăn, bị vi khuẩn phân huỷ; xương bị mưa nắng làm mủn. Để thành hoá thạch, cần nhiều điều may mắn cùng lúc:

• Có phần cứng: xương, răng, vỏ, gỗ giữ lâu hơn thịt và lá rất nhiều. Vì thế hoá thạch sứa, giun hiếm hơn hoá thạch sò ốc gấp bội.
• Bị vùi nhanh: rơi xuống đáy hồ, đáy biển, bị lũ phủ bùn hoặc tro núi lửa phủ kín.
• Thiếu oxy: dưới lớp bùn dày, vi khuẩn phân huỷ hoạt động chậm.
• Đá không bị phá huỷ sau đó: không bị nung chảy, không bị bào mòn hết trong hàng triệu năm.
• Có người tìm thấy: lớp đá ấy phải lộ ra mặt đất, vừa đúng lúc có người đi qua và nhận ra.

Vì vậy các nhà cổ sinh vật học biết rằng những gì họ đào được chỉ là một phần rất nhỏ của sự sống xưa, nghiêng về sinh vật sống ở nước và có vỏ cứng.

Các kiểu hoá thạch

Kiểu	Hình thành thế nào	Ví dụ
Hoá đá (khoáng hoá)	Nước ngầm mang khoáng chất thấm vào lỗ nhỏ trong xương, gỗ, lấp đầy hoặc thay thế từng chút một	Gỗ hoá đá giữ nguyên vân và vòng năm; xương khủng long nặng như đá
Khuôn và đúc	Vỏ sò bị vùi rồi tan đi, để lại khoảng trống hình vỏ (khuôn); khoáng chất lấp vào khoảng trống thành bản sao (đúc)	Hình ốc xoắn trong đá vôi
Màng carbon	Lá, côn trùng bị ép mỏng, chỉ còn lớp carbon đen in hình	Dấu lá dương xỉ trong đá kẹp vỉa than
Dấu vết	Không phải xác mà là thứ sinh vật để lại	Dấu chân, hang đào, trứng, phân hoá đá
Giữ nguyên	Sinh vật bị bọc kín trong nhựa cây hay băng giá	Côn trùng trong hổ phách, voi ma mút đông lạnh ở Siberia

Hoá thạch cho biết những gì

Đá ấy bao nhiêu tuổi

Mỗi thời kỳ có những sinh vật riêng. Một loài sống trong khoảng thời gian ngắn nhưng lan rộng khắp thế giới thì rất có ích: gặp nó ở đâu, nhà địa chất biết lớp đá ấy cùng thời. Ở Việt Nam, những sinh vật đơn bào có vỏ hình con thoi gọi là trùng thoi giúp xác định tuổi nhiều lớp đá vôi. Muốn biết tuổi bằng số năm, người ta đo các chất phóng xạ trong lớp tro núi lửa kẹp trên và dưới hoá thạch.

Nơi ấy xưa kia là gì

San hô cần biển ấm, nông, trong. Vì vậy khi thấy san hô hoá thạch trên đỉnh núi đá vôi Hà Giang hay Ninh Bình, ta biết nơi ấy từng là biển nhiệt đới, rồi sau đó bị vỏ Trái Đất nâng lên.

Sự sống đã thay đổi thế nào

Xếp hoá thạch theo các lớp đá từ dưới lên trên, ta thấy từng nhóm sinh vật xuất hiện, phát triển rồi tuyệt chủng. Đó là những bằng chứng mạnh nhất cho lịch sử sự sống trên Trái Đất.

Hoá thạch ở Việt Nam nằm đâu

Trong núi đá vôi

Phần lớn núi đá vôi miền Bắc hình thành từ biển cổ cách nay hàng trăm triệu năm. Trong đá thường thấy san hô, huệ biển (những đốt tròn như hạt cườm xâu chuỗi), tay cuộn (vỏ hai mảnh giống sò nhưng hai nửa không đối xứng), ốc, trùng thoi. Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn (vùng Hà Giang cũ, nay thuộc Tuyên Quang), được UNESCO công nhận năm 2010, có nhiều điểm hoá thạch sinh vật biển cổ như vậy.

Trong vùng than Quảng Ninh

Đá kẹp giữa các vỉa than giữ dấu lá của những cây dương xỉ, cây tuế, cây hạt trần sống cách nay hơn hai trăm triệu năm, chính là rừng đã biến thành than.

Trong hang động

Nhiều hang đá vôi ở Lạng Sơn, Nghệ An, Ninh Bình và các tỉnh miền núi phía Bắc chứa răng và xương của thú sống trong vài trăm nghìn năm gần đây: đười ươi, gấu, tê giác, lợn rừng, voi cổ Stegodon. Một phần trong số này là xương do nhím, thú ăn thịt kéo vào hang, hoặc do nước cuốn vào. Ngày nay đười ươi chỉ còn ở các đảo Borneo và Sumatra, nên những chiếc răng hoá thạch cho thấy rừng Việt Nam xưa từng có loài này.

Còn khủng long?

Các nước láng giềng như Thái Lan và Lào có nhiều phát hiện quan trọng về khủng long. Ở Việt Nam, những phát hiện như vậy còn rất hiếm. Một lý do là nhiều vùng đá cùng thời ở nước ta là đá biển, mà khủng long sống trên cạn; một lý do khác là nhiều vùng chưa được khảo sát kỹ.

Gặp hoá thạch thì làm gì

• Chụp ảnh tại chỗ, đặt một vật quen để so kích thước (đồng xu, bút), ghi lại địa điểm.
• Không đục, không cạy ở hang động, vườn quốc gia, công viên địa chất, di tích. Ở những nơi này lấy đá, lấy hoá thạch là vi phạm quy định bảo vệ và làm mất thông tin quý.
• Báo cho thầy cô hoặc bảo tàng nếu nghĩ đó là phát hiện lạ. Nhiều phát hiện quan trọng trên thế giới bắt đầu từ người dân hay học sinh để ý.
• Đi xem tận mắt: Bảo tàng Địa chất trên phố Phạm Ngũ Lão và Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam ở Hà Nội có trưng bày hoá thạch kèm chú thích.

Thử làm: tự tạo khuôn và đúc như hoá thạch

Bạn cần: bột mì, muối, nước (làm bột nặn), một vỏ sò hoặc vỏ ốc sạch, một chiếc lá có gân rõ, một ít keo sữa trắng hoặc bột thạch cao, cốc giấy, que khuấy. Thạch cao cần người lớn pha giúp; không để dính vào mắt, không hít bụi.

1. Trộn hai phần bột mì, một phần muối, thêm nước từ từ đến khi thành bột nặn dẻo. Ép thành miếng dày khoảng 2 cm.
2. Ấn vỏ sò xuống miếng bột thật đều tay, rồi nhấc ra. Vết lõm còn lại là khuôn, giống khoảng trống trong đá sau khi vỏ sò thật tan đi.
3. Ấn chiếc lá lên miếng bột khác bằng con lăn hoặc chai tròn, bóc lá ra. Bạn có một "dấu lá" như trong đá kẹp than.
4. Người lớn pha thạch cao với nước thành hỗn hợp sệt như sữa chua, đổ vào khuôn vỏ sò. Để khô khoảng một giờ.
5. Bóc bột nặn ra: khối thạch cao hình vỏ sò chính là bản đúc, giống như khoáng chất lấp vào khuôn trong lòng đất.
6. Thử thêm: đi chân trần trên cát ướt rồi quan sát dấu chân sau vài giờ nắng. Một dấu chân như thế được phủ cát mới thật nhanh mới có cơ hội thành hoá thạch dấu vết.

Có thể làm cả lớp: mỗi nhóm giấu một khuôn bí mật, nhóm khác đoán xem đó là vỏ, lá hay quả gì, đúng như cách nhà cổ sinh vật học đọc hình dạng trong đá.

Câu hỏi thường gặp

Hoá thạch được hình thành như thế nào?

Hoá thạch hình thành khi xác sinh vật hoặc dấu vết của nó bị vùi nhanh dưới bùn, cát hay tro núi lửa trước khi bị phân huỷ. Theo thời gian, khoáng chất trong nước ngầm lấp đầy hoặc thay thế các phần cứng, hoặc để lại khuôn in trong đá. Quá trình này thường mất hàng nghìn tới hàng triệu năm.

Ở Việt Nam có hoá thạch không?

Có. Núi đá vôi miền Bắc chứa nhiều hoá thạch san hô, huệ biển, tay cuộn; đá vùng than Quảng Ninh có dấu lá cây cổ; các hang động ở Lạng Sơn, Nghệ An, Ninh Bình có răng, xương thú cổ như đười ươi, gấu, voi cổ. Cao nguyên đá Đồng Văn cũng có nhiều điểm hoá thạch.

Vì sao hoá thạch hay nằm trong đá trầm tích?

Đá trầm tích hình thành từ bùn, cát lắng đọng, chính là môi trường vùi sinh vật nhanh và êm. Đá magma hình thành từ đá nóng chảy nên không giữ được sinh vật nào. Đá biến chất bị nén, nung mạnh nên hoá thạch thường bị bóp méo hoặc mất.

Làm sao biết hoá thạch bao nhiêu tuổi?

Các nhà khoa học dựa vào lớp đá chứa hoá thạch và các loài đi kèm có tuổi đã biết. Để có số năm cụ thể, họ đo các nguyên tố phóng xạ trong lớp tro núi lửa nằm trên và dưới hoá thạch. Với xương trẻ hơn khoảng năm mươi nghìn năm, có thể dùng phương pháp carbon phóng xạ.

Có được mang hoá thạch về nhà không?

Không được lấy hoá thạch ở hang động, vườn quốc gia, công viên địa chất, di tích hay khu bảo tồn. Gặp mẫu lạ, hãy chụp ảnh, ghi địa điểm và báo cho thầy cô hoặc bảo tàng. Mẫu bị lấy ra khỏi chỗ cũ sẽ mất đi thông tin về lớp đá và tuổi của nó.