Đàn yến ở Hang Én: chim làm tổ trên vách hang tối bằng cách nào

Chim yến ở Hang Én làm tổ trên vách đá cao trong hang, nơi rắn, chuột và chim săn mồi khó vươn tới. Chúng xây tổ bằng chính nước bọt của mình, tìm đường trong bóng tối bằng những tiếng kêu lách cách dội lại từ vách đá, và mỗi ngày bay ra ngoài rừng bắt côn trùng rồi trở về đúng chỗ cũ.

Hang Én nằm trong vùng núi đá vôi Phong Nha – Kẻ Bàng ở miền Trung, trên đường rừng dẫn tới hang Sơn Đoòng. Người dân địa phương gọi loài chim ở đây là "én", nên hang mang tên Hang Én. Nhưng về sinh học, đó là chim yến, một họ chim khác hẳn với chim én làm tổ dưới mái hiên nhà bạn.

Yến và én: hai loài chim hay bị nhầm

Nhìn từ xa, yến và én đều nhỏ, cánh dài, bay lượn rất nhanh để bắt côn trùng. Nhưng chúng thuộc hai họ khác nhau và không phải họ hàng gần. Giống nhau là vì cùng sống bằng nghề "bắt mồi trên không", nên thân hình tiến hoá theo cùng một kiểu.

Đặc điểm	Chim yến (họ Yến)	Chim én (họ Nhạn)
Chân	Rất nhỏ, yếu, chỉ bám được vào bề mặt dựng đứng	Đậu được trên dây điện, cành cây
Cánh	Hẹp, cong như lưỡi liềm	Rộng hơn, đuôi thường xẻ sâu
Chỗ làm tổ	Vách hang, vách đá, nhà yến	Mái hiên, gầm cầu, xà nhà
Vật liệu tổ	Nước bọt, có loài trộn thêm lông, cỏ	Bùn ướt viên từng viên, lót cỏ
Đậu nghỉ	Gần như không đậu ngoài trời, nghỉ khi bám vách	Đậu thành hàng trên dây

Mẹo quan sát: nếu bạn thấy chim đậu thành hàng trên dây điện, đó gần như chắc chắn là én. Yến thì hầu như không bao giờ đậu như thế, vì đôi chân của chúng không cầm nắm được.

Vì sao yến chọn hang tối để làm tổ

Một tổ chim là nơi cực kỳ dễ bị tấn công: trứng và chim non không chạy đi đâu được. Vách hang cao giải quyết được nhiều vấn đề cùng lúc:

• An toàn: vách dựng đứng, trơn, cao hàng chục mét. Rắn, chuột, mèo rừng khó bò lên. Chim săn mồi như diều hâu lại không quen bay vào chỗ tối.
• Mát và ổn định: không khí trong hang ít thay đổi giữa ngày và đêm, tổ không bị nắng nung hay mưa xối.
• Chỗ rộng cho cả đàn: một lòng hang lớn như Hang Én có hàng nghìn mét vuông vách đá, đủ cho một đàn rất đông.

Đổi lại, yến phải giải một bài toán khó: làm sao bay trong bóng tối mà không đâm vào vách, và làm sao tìm đúng tổ của mình giữa hàng nghìn tổ khác.

Bay trong tối bằng tiếng vang

Nhiều loài yến hang có khả năng định vị bằng tiếng vang, giống như dơi nhưng đơn giản hơn. Khi bay vào vùng tối, chúng phát ra chuỗi tiếng "tách tách" ngắn. Âm thanh dội vào vách đá rồi quay về tai chim. Từ khoảng thời gian giữa tiếng kêu và tiếng vọng, não chim tính ra vách đá còn xa hay gần.

Khác với dơi, tiếng kêu của yến nằm trong vùng tai người nghe được. Người từng đi Hang Én kể rằng khi đứng trong hang lúc chim về, có thể nghe một tràng lách cách vang khắp lòng hang. Cũng khác dơi, yến chỉ dùng tiếng vang để tránh vách và tìm đường, còn bắt côn trùng thì vẫn dùng mắt, ngoài trời sáng.

Tìm đúng tổ giữa hàng nghìn tổ

Các nhà khoa học vẫn đang nghiên cứu chính xác yến nhớ tổ bằng cách nào. Nhiều khả năng là kết hợp: nhớ hình dạng vách đá, nhớ đường bay quen, nhận ra tiếng của bạn đời và chim non. Đây là một câu hỏi còn mở, chưa có câu trả lời trọn vẹn.

Tổ làm bằng nước bọt

Đến mùa sinh sản, tuyến nước bọt dưới lưỡi chim yến to hẳn lên. Chim dùng đầu lưỡi kéo từng sợi nước bọt dính lên vách đá theo hình vòng cung, chờ sợi khô lại thì kéo sợi tiếp theo. Sợi nước bọt khô cứng lại như keo, bám chặt vào đá.

1. Chọn chỗ: một mỏm đá hơi nghiêng, khuất gió.
2. Kéo những sợi đầu tiên thành một đường cong làm "móng" bám vào vách.
3. Đắp dần từng lớp cho thành chén nhỏ hình nửa vầng trăng.
4. Đẻ trứng trong chén, thường hai trứng.
5. Cả bố và mẹ thay nhau ấp và mớm mồi cho con.

Một chiếc tổ có thể mất nhiều tuần mới xong. Tuỳ loài, có loài làm tổ gần như hoàn toàn bằng nước bọt trắng, có loài trộn thêm lông vũ, rêu và cọng cỏ. Loại tổ trắng tinh là thứ mà người ta thu hoạch ở các đảo yến Khánh Hoà và ở nhà nuôi yến. Còn trong vườn quốc gia, vào hang lấy tổ chim là việc không được phép: mất tổ, chim phải làm lại từ đầu, và nếu bị lấy nhiều lần, đàn có thể bỏ hang.

Một ngày của chim yến

Yến là loài chim gần như sống trên không trung. Chúng ăn, uống nước (sà xuống mặt sông mà hớp) và nhặt vật liệu đều trong lúc bay. Một ngày điển hình trong mùa nuôi con có thể như sau:

• Sáng sớm: cả đàn ùa ra khỏi cửa hang thành một dòng chim dày đặc.
• Cả ngày: bay trên tán rừng, trên sông, bắt muỗi, ruồi nhỏ, kiến cánh. Trong họng, chim gom côn trùng thành một viên nhỏ dính nước bọt để mang về cho con.
• Chiều tối: trở về hang, lượn vài vòng ở cửa rồi lao vào bóng tối, bám vào vách nghỉ qua đêm.

Vì ăn côn trùng, một đàn yến lớn mỗi ngày "dọn" đi một lượng muỗi và sâu bọ rất đáng kể cho cả vùng rừng và ruộng quanh đó. Đó là một lý do người làm nông quý chim yến.

Hang Én: ngôi nhà của đàn chim

Hang Én được các đoàn khảo sát Anh – Việt đo vẽ từ những năm 1990. Lòng hang rất rộng, có ba cửa lớn, một dòng suối chảy xuyên qua và một bãi cát ven suối ngay trong hang. Ánh sáng từ cửa rọi vào đủ để cây cối mọc ở vùng gần cửa, còn sâu bên trong thì tối dần.

Ngày nay có các tour đi bộ nhiều ngày vào Hang Én, do đơn vị được cấp phép tổ chức, có hướng dẫn viên và người khuân vác. Tour thường chỉ mở vào mùa khô và tạm dừng mùa mưa lũ, vì suối trong hang có thể dâng rất nhanh. Khách được dặn giữ yên lặng, không rọi đèn mạnh lên vách nơi chim làm tổ, và không đến gần tổ. Tiếng ồn và ánh sáng làm chim hoảng, có con bay ra bỏ trứng.

Thử làm: quan sát chim bay chiều và thí nghiệm tiếng vang

Phần 1: Phân biệt yến và én ngoài trời

Nhiều thành phố và thị trấn Việt Nam có nhà nuôi yến hoặc có én làm tổ dưới mái nhà. Vào khoảng 5–6 giờ chiều, cùng bố mẹ ra sân thượng, ban công hoặc bãi đất trống, ngước nhìn lên trời trong 10 phút.

• Đếm số chim bay qua trong 5 phút.
• Để ý: chúng có đậu trên dây điện không? Cánh hình lưỡi liềm hay rộng? Đuôi xẻ sâu không?
• Vẽ lại đường bay của một con chim trên giấy bằng nét bút liền.

Nhớ đeo mũ, không nhìn thẳng vào mặt trời, và không trèo lên mái nhà.

Phần 2: Nghe tiếng vang như chim yến

1. Đứng giữa một hành lang trống hoặc cầu thang bê tông, vỗ tay một tiếng thật gọn. Lắng nghe tiếng dội lại.
2. Vào một phòng có rèm, nệm, quần áo treo, vỗ tay y như thế. Tiếng dội có khác không?
3. Bịt mắt (có người lớn đứng cạnh giữ tay), đứng cách bức tường chừng hai mét, vừa nói "tách tách" vừa bước chậm tới. Bạn có cảm thấy bức tường đang tới gần qua âm thanh không?

Bạn sẽ thấy tường cứng dội âm rõ, còn vải mềm "nuốt" âm. Vách đá vôi trong hang là bề mặt cứng, nên tiếng kêu của yến dội về rất rõ.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao gọi là Hang Én mà chim trong hang lại là yến?

Người dân địa phương quen gọi loài chim nhỏ bay lượn ở hang này là "én", nên hang được đặt tên Hang Én. Về sinh học, chim làm tổ trong hang là chim yến, thuộc họ Yến. Chim én thật thuộc họ Nhạn, thường làm tổ bằng bùn dưới mái nhà.

Chim yến bay trong hang tối bằng cách nào?

Nhiều loài yến hang phát ra tiếng kêu lách cách và nghe tiếng vọng dội lại từ vách đá để biết vật cản ở đâu. Đây gọi là định vị bằng tiếng vang. Khác với dơi, tiếng kêu của yến con người nghe được bằng tai thường.

Tổ yến được làm từ gì?

Tổ yến được làm chủ yếu từ nước bọt của chim, kéo thành sợi và đắp từng lớp lên vách đá cho tới khi thành chén nhỏ. Một số loài trộn thêm lông, rêu, cỏ vào tổ. Nước bọt khô lại cứng như keo nên tổ bám chặt vào đá.

Chim yến khác chim én thế nào?

Yến có chân rất yếu, không đậu được trên dây điện hay cành cây, cánh hẹp cong như lưỡi liềm và làm tổ trên vách đứng. Én đậu được, cánh rộng hơn, đuôi thường xẻ sâu và làm tổ bằng bùn. Hai loài giống nhau bề ngoài vì cùng bắt côn trùng trên không.

Đi tham quan Hang Én có gặp chim yến không?

Nếu đi đúng mùa, khách có thể thấy đàn yến bay ra vào cửa hang lúc sáng sớm và chiều tối. Tour vào Hang Én đi bộ nhiều ngày qua rừng, chỉ mở vào mùa khô và phải đi cùng đơn vị được cấp phép. Khách cần giữ yên lặng và không rọi đèn vào tổ để chim khỏi hoảng.