🕳️ Hang động Việt Nam
Di sản thiên nhiên thế giới là gì: đọc ba tiêu chí qua Phong Nha – Kẻ Bàng
Trong bài
Phong Nha – Kẻ Bàng được UNESCO ghi vào danh sách Di sản thiên nhiên thế giới vì nó đạt ba tiêu chí: là một trang sách địa chất ghi lại hàng trăm triệu năm lịch sử Trái Đất, là nơi các hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi vẫn đang tiến hoá, và là nhà của nhiều loài động thực vật quý hiếm. Lần công nhận đầu năm 2003 dựa vào địa chất; năm 2015 được bổ sung hai tiêu chí về sinh thái và đa dạng sinh học.
Muốn hiểu vì sao, trước hết cần biết "di sản thiên nhiên thế giới" thật ra nghĩa là gì, và một nơi phải chứng minh những gì.
Di sản thế giới là gì
Năm 1972, các nước thành viên UNESCO thông qua Công ước về bảo vệ di sản văn hoá và thiên nhiên thế giới. Ý tưởng rất đơn giản: có những nơi quý đến mức không chỉ thuộc về một nước mà thuộc về cả loài người, nên cả thế giới cùng có trách nhiệm giữ gìn. Việt Nam tham gia công ước này năm 1987.
Mỗi năm, Ủy ban Di sản thế giới họp để xét hồ sơ các nước gửi lên. Có ba loại di sản:
- Di sản văn hoá: do con người làm ra, như Hoàng thành Thăng Long, Phố cổ Hội An, Quần thể di tích Cố đô Huế.
- Di sản thiên nhiên: do tự nhiên tạo nên, như Vịnh Hạ Long, Phong Nha – Kẻ Bàng.
- Di sản hỗn hợp: vừa có giá trị thiên nhiên vừa có giá trị văn hoá, như Quần thể danh thắng Tràng An.
Mười tiêu chí và bốn tiêu chí cho thiên nhiên
UNESCO có mười tiêu chí, đánh số La Mã từ (i) đến (x). Sáu tiêu chí đầu dành cho văn hoá. Bốn tiêu chí sau dành cho thiên nhiên. Một nơi chỉ cần đạt ít nhất một tiêu chí, kèm điều kiện được bảo vệ và quản lý tốt.
| Tiêu chí | Nói đơn giản | Phong Nha – Kẻ Bàng |
|---|---|---|
| (vii) | Cảnh quan đẹp đặc biệt, hiện tượng tự nhiên hiếm có | Không dùng tiêu chí này |
| (viii) | Ví dụ nổi bật về lịch sử Trái Đất, quá trình địa chất, địa hình | Đạt năm 2003 |
| (ix) | Ví dụ nổi bật về quá trình sinh thái, sinh học đang diễn ra | Đạt năm 2015 |
| (x) | Nơi sống quan trọng nhất để bảo tồn đa dạng sinh học, loài bị đe doạ | Đạt năm 2015 |
Điều thú vị: Phong Nha – Kẻ Bàng không được công nhận vì "đẹp" (tiêu chí vii), dù hang động ở đây rất đẹp. Nó được công nhận vì những gì nó kể về Trái Đất và sự sống. Vịnh Hạ Long thì ngược lại, có đạt tiêu chí về vẻ đẹp.
Tiêu chí địa chất: cuốn sách đá dày hàng trăm triệu năm
Khối núi đá vôi Kẻ Bàng hình thành từ trầm tích ở đáy biển cổ. Theo hồ sơ di sản, các lớp đá ở đây có tuổi từ khoảng 400 triệu năm trước, tức là từ thời Trái Đất chưa có khủng long. Vỏ và xương của vô số sinh vật biển lắng xuống, nén lại thành đá vôi. Sau đó, các chuyển động của vỏ Trái Đất nâng khối đá ấy lên thành núi.
Khi đã nằm trên cạn, đá vôi bắt đầu bị nước mưa hoà tan từ từ. Qua hàng triệu năm, nước khoét thành mạng lưới hang động, sông ngầm, hố sụt, thung lũng kín. Kiểu địa hình này gọi là karst. Điều làm Phong Nha – Kẻ Bàng đặc biệt là ở đây người ta thấy được nhiều giai đoạn của quá trình đó cùng một lúc:
- Hang cổ đã khô, nằm cao trên sườn núi, như động Thiên Đường.
- Hang đang có sông chảy qua, như động Phong Nha với dòng sông ngầm.
- Hang có trần đã sụp, như hai hố sụt trong hang Sơn Đoòng.
- Các khối đá còn sót lại sau khi xung quanh bị hoà tan hết.
Giống như một cuốn sách địa chất mở sẵn: trang đầu, trang giữa, trang cuối đều nằm trong cùng một vùng núi.
Tiêu chí sinh thái và đa dạng sinh học
Năm 2015, khi Việt Nam đề nghị mở rộng diện tích di sản, UNESCO công nhận thêm hai tiêu chí (ix) và (x). Lý do là rừng nhiệt đới mọc trên núi đá vôi ở đây gần như còn nguyên vẹn trên một diện tích lớn. Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng, thành lập năm 2001, hiện rộng khoảng 123.000 ha.
Rừng trên đá vôi là một môi trường khắc nghiệt: đất rất mỏng, nước mưa thấm xuống hang ngay, mùa khô đá nóng rát. Cây cối và động vật phải thích nghi theo những cách riêng, nên ở đây có nhiều loài đặc hữu, nghĩa là chỉ sống ở vùng này hoặc một vài vùng lân cận.
- Voọc Hà Tĩnh: loài linh trưởng lông đen, chỉ sống ở dải núi đá vôi miền Trung Việt Nam và vùng giáp ranh bên Lào. Chúng ngủ trong hốc đá trên vách núi.
- Bò cạp mù sống trong hang tối, được các nhà khoa học mô tả năm 2010 từ một hang ở Phong Nha.
- Nhiều loài lan, cây gỗ quý mọc trên vách đá, rễ bám vào khe nứt để tìm nước.
Mỗi năm, các nhà khoa học vẫn tiếp tục mô tả loài mới ở vùng này. Điều đó cho thấy hiểu biết của con người về Phong Nha – Kẻ Bàng còn chưa trọn vẹn.
Một di sản nằm vắt qua biên giới
Khối đá vôi không dừng ở đường biên giới. Bên kia dãy Trường Sơn, Vườn quốc gia Hin Nam No của Lào nằm liền kề và có cùng cấu trúc địa chất, nhiều hang thông sang nhau theo dòng nước ngầm. Năm 2025, Ủy ban Di sản thế giới đồng ý ghép Hin Nam No vào cùng di sản, biến Phong Nha – Kẻ Bàng thành di sản xuyên biên giới giữa hai nước.
Ý nghĩa của việc này dễ hiểu: con voọc không cần hộ chiếu, dòng sông ngầm không biết biên giới ở đâu. Muốn bảo vệ thiên nhiên cho đúng, đôi khi phải nhìn cả khối núi thay vì từng mảnh trên bản đồ hành chính.
Danh hiệu đi kèm trách nhiệm
Được công nhận không phải là xong. UNESCO theo dõi định kỳ, và nếu di sản bị xâm hại nặng thì có thể bị đưa vào "Danh sách di sản đang bị đe doạ". Những thách thức thường được nhắc tới ở Phong Nha – Kẻ Bàng gồm:
- Săn bắt và khai thác gỗ trái phép trong rừng.
- Lượng khách tham quan tăng nhanh, mang theo rác, tiếng ồn, ánh đèn vào hang.
- Xây dựng hạ tầng du lịch phải cân nhắc để không phá cảnh quan và dòng nước ngầm.
- Đời sống người dân quanh vườn: nhiều gia đình từng sống nhờ rừng, nên cần có sinh kế khác như dẫn đường, khuân vác, làm dịch vụ du lịch.
Chính người dân địa phương, như những người khuân vác và dẫn đường trong các tour hang, đang là lực lượng quan trọng giữ di sản. Khi rừng còn, hang còn đẹp, thì công việc của họ còn.
Thử làm: lập "hồ sơ di sản" cho một góc thiên nhiên gần nhà
Bạn không cần lên Phong Nha mới tập nghĩ như người làm hồ sơ di sản. Hãy chọn một nơi thiên nhiên gần nhà hoặc gần trường: cây đa đầu làng, hồ nước trong công viên, một bãi sông, một gò đất có nhiều chim. Làm theo nhóm, có thầy cô hoặc bố mẹ đi cùng khi ra quan sát.
- Mô tả: nơi đó ở đâu, rộng chừng bao nhiêu bước, có những gì.
- Chọn tiêu chí: nó quý vì đẹp, vì kể chuyện đất đá, vì có cây và con vật sinh sống, hay vì gắn với chuyện của làng? Chọn một tiêu chí và giải thích bằng một câu.
- Bằng chứng: ghi lại ít nhất năm loài cây hoặc con vật bạn thấy (không cần biết tên khoa học, có thể vẽ hình), hoặc chụp ảnh lớp đất, hòn đá.
- Mối đe doạ: có rác không, có ai chặt cây không, nước có bẩn không?
- Đề xuất bảo vệ: ba việc cụ thể mà học sinh làm được.
Trình bày hồ sơ của nhóm trước lớp, các nhóm khác đóng vai "Ủy ban Di sản" và đặt câu hỏi. Bạn sẽ thấy: để thuyết phục người khác rằng một nơi đáng giữ, cần bằng chứng chứ không chỉ cảm xúc.
Câu hỏi thường gặp
Phong Nha – Kẻ Bàng được công nhận di sản thế giới năm nào?
Phong Nha – Kẻ Bàng được UNESCO công nhận là Di sản thiên nhiên thế giới năm 2003 theo tiêu chí địa chất. Năm 2015, di sản được mở rộng và công nhận thêm tiêu chí về hệ sinh thái và đa dạng sinh học. Năm 2025, di sản tiếp tục được mở rộng sang Vườn quốc gia Hin Nam No của Lào.
Di sản thiên nhiên và di sản văn hoá khác nhau thế nào?
Di sản văn hoá là công trình, khu phố, di tích do con người tạo nên. Di sản thiên nhiên là cảnh quan, địa hình, hệ sinh thái do tự nhiên tạo nên. Nơi nào có cả hai giá trị thì được xếp là di sản hỗn hợp, như Tràng An ở Ninh Bình.
Vì sao Phong Nha – Kẻ Bàng quan trọng về địa chất?
Vùng núi đá vôi ở đây có lịch sử từ khoảng 400 triệu năm trước và cho thấy nhiều giai đoạn hình thành hang động, sông ngầm, hố sụt cùng lúc. Các nhà địa chất coi đây là một ví dụ nổi bật về địa hình karst ở châu Á. Đó là lý do nó đạt tiêu chí (viii) của UNESCO.
Phong Nha – Kẻ Bàng nằm ở tỉnh nào?
Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng nằm ở miền Trung Việt Nam, giáp biên giới Lào. Trước năm 2025 vùng này thuộc tỉnh Quảng Bình; sau khi sáp nhập tỉnh năm 2025, nó thuộc tỉnh Quảng Trị. Nhiều tài liệu cũ vẫn ghi Quảng Bình.
Di sản thế giới có thể bị UNESCO rút danh hiệu không?
Có. Nếu một di sản bị xâm hại nghiêm trọng, UNESCO có thể đưa nó vào Danh sách di sản đang bị đe doạ và trong trường hợp nặng có thể xoá khỏi danh sách. Trên thế giới đã có vài trường hợp bị xoá. Vì thế việc bảo vệ phải làm liên tục, không dừng sau ngày được công nhận.
di sản thiên nhiênUNESCOPhong Nha – Kẻ Bàngtiêu chí di sảnđịa hình karstđa dạng sinh họcvoọc Hà TĩnhHin Nam Novườn quốc gialoài đặc hữu