Sơn Đoòng kể cho học sinh: một người đi rừng, một đoàn khảo sát, một bản đồ

Hang Sơn Đoòng được một người đi rừng địa phương, anh Hồ Khanh, tìm thấy cửa hang vào khoảng năm 1990. Gần hai mươi năm sau, năm 2009, anh dẫn một đoàn khảo sát của Hội Hang động Hoàng gia Anh (BCRA) quay lại, và chính đoàn đó đã đo đạc, vẽ bản đồ để cả thế giới biết đây là một trong những lòng hang lớn nhất từng được tìm thấy.

Câu chuyện này đáng kể cho học sinh không chỉ vì hang to. Nó cho thấy một phát hiện khoa học cần cả hai thứ: con mắt của người hiểu rừng và sự kiên nhẫn của người biết đo.

Người tìm thấy cửa hang

Vùng núi đá vôi Phong Nha – Kẻ Bàng ở miền Trung (trước thuộc tỉnh Quảng Bình, sau sáp nhập năm 2025 thuộc tỉnh Quảng Trị) là nơi nhiều người dân sống nhờ rừng: tìm trầm, lấy mật, kiếm gỗ. Anh Hồ Khanh là một trong số đó. Theo lời kể của anh với báo chí và với đoàn khảo sát, một lần đi rừng gặp mưa to, anh tìm chỗ trú dưới vách đá và nhận ra mấy điều lạ: có gió lạnh thổi ra từ một khe núi, có tiếng nước chảy ầm ầm vọng lên, và có cả hơi nước bốc lên như mây.

Anh đứng ở miệng hang nhưng không dám xuống. Lối vào là một vực dốc, bên dưới tối om, có tiếng sông. Người dân trong vùng vốn kiêng những hang có tiếng gió hú. Rồi anh về, và trong nhiều năm sau, anh không tìm lại được đúng chỗ ấy nữa. Rừng già nhiều tầng lá, núi đá vôi chỗ nào cũng na ná nhau, một khe nứt có thể khuất hẳn sau một bụi cây.

Chi tiết này rất đáng nhớ: ngay cả người thông thạo rừng nhất cũng có thể lạc mất một cửa hang to. Đó là lý do người đi rừng có kinh nghiệm luôn đánh dấu đường, và là lý do không ai nên tự đi vào vùng núi đá lạ.

Đoàn khảo sát Anh – Việt và chuyến đi năm 2009

Từ đầu những năm 1990, các nhà thám hiểm của Hội Hang động Hoàng gia Anh, dẫn đầu là vợ chồng Howard và Deb Limbert, đã cùng các nhà khoa học Việt Nam khảo sát nhiều hang ở Phong Nha. Họ thường thuê người dân địa phương làm người dẫn đường, và anh Hồ Khanh từng đi cùng họ.

Anh kể cho đoàn nghe về cái hang có gió và tiếng sông. Năm 2008, sau nhiều lần đi tìm, anh tìm lại được cửa hang. Tháng 4 năm 2009, đoàn khảo sát vào Sơn Đoòng lần đầu.

Họ đi dọc lòng hang vài cây số rồi phải dừng trước một bức vách canxit cao khoảng 90 mét chắn ngang đường. Đoàn đặt cho nó cái tên tiếng Anh nghĩa là "Bức tường Việt Nam". Năm 2010, đoàn quay lại với dây và thiết bị leo, vượt qua bức vách và tới được cửa ra phía bên kia.

Các mốc chính

Năm	Việc gì xảy ra
Khoảng 1990	Anh Hồ Khanh thấy cửa hang khi trú mưa, rồi không tìm lại được
1990–2008	Đoàn Anh – Việt khảo sát hàng trăm km hang khác ở Phong Nha
2008	Anh Hồ Khanh tìm lại được cửa hang
Tháng 4/2009	Đoàn khảo sát vào hang lần đầu, dừng trước bức vách canxit
2010	Đoàn vượt bức vách, đi hết lòng hang tới cửa ra
Từ 2013	Mở tour tham quan có giới hạn số khách mỗi năm, có hướng dẫn viên và đội hậu cần

Đo một cái hang khổng lồ bằng cách nào

Ngoài đời, "to nhất" không phải là cảm giác mà là con số. Muốn có con số, đoàn khảo sát làm việc giống như vẽ bản đồ một con đường, chỉ khác là đường này nằm trong bóng tối và không có vệ tinh nào nhìn thấy.

1. Chọn các điểm mốc (gọi là trạm) dọc lòng hang, mỗi trạm cách nhau vài mét đến vài chục mét.
2. Đo khoảng cách giữa hai trạm, ngày nay bằng máy đo khoảng cách bằng tia laser cầm tay.
3. Đo hướng bằng la bàn và đo độ dốc lên hay xuống.
4. Đo bốn phía: từ trạm tới vách trái, vách phải, trần và nền, để biết lòng hang rộng và cao bao nhiêu.
5. Vẽ phác ngay tại chỗ hình dạng vách, vị trí thạch nhũ, hồ nước, cát sỏi.

Về sau, người ta còn dùng máy quét laser ba chiều, quét hàng triệu điểm trên vách để dựng lại mô hình lòng hang trong máy tính. Nhờ đó mới tính được thể tích, tức là lòng hang chứa được bao nhiêu mét khối không khí.

Theo số liệu đoàn khảo sát công bố, đường hang chính của Sơn Đoòng dài khoảng 9 km, có đoạn cao hơn 200 mét và rộng khoảng 150 mét. Để dễ hình dung: một toà chung cư 60 tầng vẫn có thể đứng lọt trong đoạn hang cao nhất. Các tài liệu khoa học vẫn so sánh Sơn Đoòng với vài khoang hang lớn ở Malaysia và Trung Quốc theo những cách đo khác nhau, nên khi nói "lớn nhất thế giới", cách nói chính xác là "lòng hang lớn nhất được biết tới tính theo kích thước đường hang".

Bên trong có gì khiến các nhà khoa học chú ý

Hai hố sụt và khu rừng trong hang

Ở hai chỗ, trần hang đã sụp xuống từ rất lâu, tạo thành hai giếng trời khổng lồ. Ánh nắng rọi xuống, và trên đống đá sụp, một khu rừng mọc lên với cây cao hàng chục mét. Đoàn khảo sát đặt tên cho một khu là "Vườn Ê-đam". Đây là chỗ hiếm hoi trên thế giới mà người ta đứng trong hang mà vẫn thấy mây bay ngang miệng hố.

Ngọc động

Trong những vũng nước nông có nước nhỏ giọt liên tục, canxit đọng quanh hạt cát và bị nước làm lăn qua lăn lại, thành những viên tròn nhẵn gọi là ngọc động. Ở Sơn Đoòng có những viên to cỡ quả bóng tennis, lớn hơn nhiều so với ngọc động thường gặp.

Sông ngầm và mây trong hang

Một dòng sông ngầm chảy qua hang, mùa mưa nước dâng rất cao. Không khí trong hang mát hơn ngoài trời, nên ở cửa hang và các hố sụt, hơi ẩm ngưng lại thành sương mù, nhìn như mây trôi trong lòng đất. Đó cũng chính là "hơi nước bốc lên" mà anh Hồ Khanh thấy năm nào.

Vì sao một hang to đến thế lại nằm im lâu như vậy

Nhiều bạn nhỏ hỏi: hang lớn như vậy sao đến năm 2009 mới có người đo? Có ba lý do:

• Rừng nguyên sinh rất dày. Trên núi đá vôi, cây cối che kín mọi khe nứt. Nhìn từ trên cao, núi chỉ là một tấm thảm xanh.
• Đường vào khó. Phải đi bộ cả ngày qua rừng, lội suối, rồi đu dây xuống một vách dốc mới tới miệng hang.
• Khảo sát hang cần đội ngũ và thời gian. Đoàn Anh – Việt đã làm việc ở Phong Nha gần hai mươi năm trước khi đến lượt Sơn Đoòng. Có rất nhiều hang khác cần đo trước.

Cũng phải nói thêm: người dân địa phương biết nhiều hang từ lâu, nhưng "biết có hang" khác với "đo được và công bố". Phát hiện trong khoa học là khi có số liệu để người khác kiểm lại được.

Tham quan Sơn Đoòng ngày nay

Từ năm 2013, hang mở cho khách với số lượng giới hạn mỗi năm, đi theo đoàn có hướng dẫn viên, chuyên gia an toàn hang và đội người khuân vác mang lều, đồ ăn, nước. Chuyến đi kéo dài nhiều ngày, phải đi bộ đường rừng, lội sông, leo dây, và đòi hỏi sức khoẻ tốt. Đây là chuyến đi dành cho người lớn đã qua tập luyện, không phải cho trẻ em.

Việc giới hạn số khách là để bảo vệ hang: mỗi bước chân, mỗi chiếc đèn, mỗi mẩu rác đều để lại dấu vết trong một nơi đã yên tĩnh hàng triệu năm. Các bạn nhỏ có thể làm quen với hang ở những động đã có lối đi, đèn chiếu sáng và hướng dẫn viên.

Thử làm: tập làm người dẫn đường như anh Hồ Khanh

Hoạt động này làm ở sân trường hoặc công viên, theo nhóm 3–4 bạn, có thầy cô hoặc bố mẹ đi cùng.

1. Một bạn chọn một "cửa hang bí mật" (một gốc cây, một hòn đá, một góc tường) cách điểm xuất phát chừng 50–100 bước.
2. Bạn đó đi tới chỗ ấy, rồi quay về và chỉ được dùng lời để mô tả đường đi cho nhóm: "đi thẳng 30 bước, rẽ phải ở cây bàng, thấy viên gạch vỡ thì dừng".
3. Nhóm đi theo lời kể và tìm. Ghi lại: tìm thấy ngay, tìm lâu, hay không tìm thấy?
4. Làm lại lần hai, nhưng lần này bạn dẫn đường được vẽ một sơ đồ đơn giản: mũi tên, số bước, kí hiệu cây và tường.

Sau hai lần, cả nhóm bàn: vì sao có sơ đồ thì dễ tìm hơn? Mốc nào dễ nhớ, mốc nào gây nhầm? Bạn sẽ hiểu vì sao anh Hồ Khanh mất mười tám năm mới tìm lại được cửa hang, và vì sao các đoàn khảo sát luôn ghi lại mọi thứ bằng số đo.

Câu hỏi thường gặp

Ai là người tìm ra hang Sơn Đoòng?

Anh Hồ Khanh, một người dân sống nhờ rừng ở vùng Phong Nha, là người tìm thấy cửa hang vào khoảng năm 1990. Năm 2009, anh dẫn đoàn của Hội Hang động Hoàng gia Anh vào hang. Đoàn khảo sát Anh – Việt là những người đo đạc và công bố kích thước của hang.

Hang Sơn Đoòng dài bao nhiêu km?

Theo số liệu của đoàn khảo sát, đường hang chính dài khoảng 9 km. Có đoạn lòng hang cao hơn 200 mét và rộng khoảng 150 mét. Con số có thể được cập nhật khi các đoàn đo thêm những nhánh và lối thông mới.

Sơn Đoòng có phải hang lớn nhất thế giới không?

Sơn Đoòng thường được nhắc là có lòng hang lớn nhất thế giới được biết tới, tính theo kích thước đường hang. Một vài khoang hang ở Malaysia và Trung Quốc lớn hơn nếu đo theo diện tích hoặc thể tích của một khoang riêng. Vì vậy câu trả lời phụ thuộc vào cách đo.

Trẻ em có đi tham quan Sơn Đoòng được không?

Tour Sơn Đoòng kéo dài nhiều ngày, phải đi rừng, lội sông và leo dây, nên dành cho người lớn có sức khoẻ tốt và đã tập luyện. Trẻ em nên làm quen với hang động ở những động du lịch có lối đi, đèn và hướng dẫn viên. Muốn biết điều kiện cụ thể, hãy hỏi đơn vị được cấp phép tổ chức tour.

Vì sao trong hang Sơn Đoòng có rừng?

Ở hai chỗ, trần hang đã sụp từ rất lâu, tạo thành hai hố sụt lớn để ánh nắng và nước mưa lọt xuống. Hạt giống theo gió, theo chim rơi vào, mọc thành rừng trên đống đá sụp. Ngoài hai hố sụt đó, phần còn lại của hang tối hoàn toàn.