Nhật ký Mặt Trăng 30 đêm: tự quan sát trăng non, trăng tròn, trăng khuyết

Muốn hiểu tuần trăng, cách chắc nhất là tự ghi nhật ký Mặt Trăng trong khoảng 30 đêm: mỗi tối vẽ hình trăng, ghi giờ và hướng nhìn thấy nó. Sau một tháng, bạn sẽ tự thấy trăng đi từ trăng non, lưỡi liềm, nửa vầng, trăng tròn rồi khuyết dần trong khoảng 29,5 ngày. Bài này giải thích vì sao trăng đổi hình, và hướng dẫn cách ghi nhật ký sao cho có ích.

Mặt Trăng không tự phát sáng

Mặt Trăng là một khối đá tròn, đường kính khoảng 3.474 km, cách Trái Đất trung bình khoảng 384.400 km. Nó không phát ra ánh sáng mà chỉ phản chiếu ánh Mặt Trời. Lúc nào cũng có một nửa Mặt Trăng được Mặt Trời chiếu sáng, giống như một nửa Trái Đất đang là ban ngày.

Điều thay đổi là góc nhìn của chúng ta. Mặt Trăng đi một vòng quanh Trái Đất, nên có lúc ta nhìn thẳng vào nửa sáng của nó (trăng tròn), có lúc nhìn vào nửa tối (trăng non, gần như không thấy), và phần lớn thời gian là nhìn nghiêng, thấy một phần sáng, một phần tối. Trăng không bị bóng Trái Đất che trong các tuần trăng thường ngày — bóng Trái Đất chỉ phủ lên trăng khi có nguyệt thực, là chuyện hiếm hơn nhiều.

Mặt đá Mặt Trăng khá tối, chỉ phản chiếu khoảng một phần tám ánh sáng chiếu vào, gần giống màu nhựa đường cũ. Trăng trông sáng chói chỉ vì xung quanh là bầu trời đêm tối đen.

Các tuần trăng gọi tên ra sao

Người Việt đếm ngày âm lịch theo Mặt Trăng, nên tên các tuần trăng gắn liền với ngày trong tháng âm. Bảng dưới là mốc gần đúng; thực tế có thể lệch một hai ngày.

Ngày âm lịch	Tên gọi	Hình dáng	Thấy lúc nào, ở đâu
Mùng 1	Trăng non (sóc)	Gần như không thấy	Ở cùng phía với Mặt Trời, bị chói lấp
Mùng 3 – 5	Trăng lưỡi liềm đầu tháng	Vành cong mảnh	Thấp trời tây, ngay sau hoàng hôn, lặn sớm
Khoảng mùng 7 – 8	Thượng huyền	Nửa vầng, sáng phía tây	Lên cao lúc chập tối, lặn khoảng nửa đêm
Mùng 10 – 13	Trăng gần tròn	Hơn nửa, gần tròn	Đã mọc từ chiều, sáng gần cả đêm
Rằm (14 – 16)	Trăng tròn (vọng)	Tròn đầy	Mọc khi Mặt Trời lặn, lặn khi Mặt Trời mọc
Khoảng 22 – 23	Hạ huyền	Nửa vầng, sáng phía đông	Mọc khoảng nửa đêm, còn trên trời buổi sáng
25 – 28	Trăng lưỡi liềm cuối tháng	Vành cong mảnh	Mọc trước bình minh, trời đông

Một mẹo nhớ: trăng đầu tháng xuất hiện buổi tối ở phía tây; trăng cuối tháng xuất hiện buổi sáng sớm ở phía đông. Vì vậy những bạn ngủ sớm dậy muộn thường "mất" nửa sau của tháng trăng — hãy thử dậy sớm một hôm để thấy trăng hạ huyền treo trên trời lúc đi học.

Vì sao rằm đôi khi tròn nhất vào ngày 16

Người ta hay nói trăng mười sáu tròn hơn trăng rằm, và điều đó có khi đúng. Tháng trăng dài khoảng 29,5 ngày, không chia đều thành số nguyên. Thời điểm trăng tròn thật có thể rơi vào bất cứ giờ nào, nên có tháng trăng tròn nhất vào tối 14, có tháng vào tối 15 hoặc 16. Ngày trăng tròn thật của từng tháng có ghi trong lịch thiên văn và nhiều cuốn lịch treo tường.

Trăng mọc muộn hơn mỗi ngày

Mặt Trăng đi quanh Trái Đất theo cùng chiều Trái Đất tự quay. Mỗi ngày nó tiến thêm khoảng 12–13 độ trên bầu trời về phía đông, nên Trái Đất phải quay thêm một chút mới "bắt kịp". Kết quả: trung bình trăng mọc muộn hơn khoảng 50 phút mỗi ngày. Con số này thay đổi theo mùa, có ngày chỉ muộn hơn hai ba mươi phút, có ngày hơn một tiếng.

Đây là điều bạn kiểm chứng được ngay trong nhật ký: nếu tối nay trăng ở trên ngọn cây cau lúc 19 giờ, thì tối mai cùng giờ đó nó sẽ thấp hơn và lệch về phía đông.

Luôn một mặt hướng về ta

Dù trăng tròn hay khuyết, các vệt đen trên mặt trăng (người Việt nhìn ra hình chú Cuội ngồi gốc cây đa) không bao giờ đổi chỗ. Đó là vì Mặt Trăng tự quay một vòng đúng bằng thời gian nó đi một vòng quanh Trái Đất, nên luôn chìa cùng một mặt về phía ta. Các nhà thiên văn gọi là khoá thuỷ triều: lực hút của Trái Đất qua hàng tỉ năm đã "hãm" vòng tự quay của Mặt Trăng tới đúng nhịp đó.

Những vệt tối đó thật ra là các đồng bằng đá bazan, hình thành khi dung nham tràn ra từ rất lâu, lấp đầy các bồn trũng lớn. Người xưa ở châu Âu tưởng đó là biển, nên chúng vẫn mang tên "biển" như Biển Yên Tĩnh — nơi tàu Apollo 11 hạ cánh năm 1969. Vùng sáng là cao nguyên chi chít hố va chạm.

Mặt "phía sau" của Mặt Trăng cũng được Mặt Trời chiếu sáng đều đặn như mặt trước. Gọi nó là "mặt tối" là không đúng; chỉ là ta không bao giờ thấy nó từ Trái Đất.

Ánh tro: phần tối vẫn hơi sáng

Vào những tối có trăng lưỡi liềm mảnh, nếu trời trong, bạn sẽ thấy phần tối của Mặt Trăng không đen hẳn mà mờ mờ xám, như cả vầng trăng tròn hiện ra mờ nhạt bên trong vành sáng. Đó là ánh tro (còn gọi là ánh Trái Đất): ánh nắng chiếu xuống Trái Đất, phản xạ từ mây và biển, bay ngược lên chiếu vào phần tối của Mặt Trăng, rồi lại dội về mắt ta. Leonardo da Vinci là một trong những người đầu tiên ghi lại lời giải thích này, từ khoảng 500 năm trước.

Thử làm: nhật ký Mặt Trăng 30 đêm

Chuẩn bị

• Một cuốn sổ hoặc tờ giấy A4 kẻ sẵn 30 ô tròn, mỗi ô đường kính khoảng 3 cm.
• Bút chì đen để tô phần tối, bút chì màu vàng hoặc để trắng phần sáng.
• Một mốc cố định để nhìn từ cùng một chỗ mỗi tối: cửa sổ, ban công, sân, góc sân thượng có lan can.
• Nếu có, một ống nhòm nhỏ để nhìn rõ hố va chạm dọc ranh giới sáng tối.

Mỗi tối ghi gì

1. Ngày dương lịch và ngày âm lịch (xem trên tờ lịch).
2. Giờ quan sát. Cố gắng quan sát cùng một giờ, ví dụ 19 giờ 30.
3. Hướng và độ cao: trăng ở phía nào (đông, đông nam, nam, tây…) và cao bao nhiêu nắm tay. Duỗi thẳng tay, nắm bàn tay lại; một nắm tay che khoảng 10 độ trên bầu trời.
4. Vẽ hình trăng trong ô tròn, tô tối phần không sáng, để ý phía nào sáng.
5. Thời tiết: trời trong, mây mỏng, nhiều mây, mưa. Đêm không thấy trăng cũng ghi, và ghi lý do (mây, trăng chưa mọc, đã lặn).

Sau 30 đêm, tự trả lời

• Bao nhiêu ngày thì trăng quay về hình cũ?
• Cùng một giờ, trăng dịch chuyển về hướng nào mỗi tối?
• Trăng đầu tháng sáng ở phía nào, cuối tháng sáng ở phía nào? Phía sáng luôn quay về đâu? (Gợi ý: về phía Mặt Trời.)
• Có đêm nào bạn thấy ánh tro không?

Mùa mưa có nhiều đêm mây, nhật ký sẽ có chỗ trống. Không sao: các nhà thiên văn nghiệp dư cũng phải chấp nhận điều đó. Nếu được, chọn tháng mùa khô (miền Nam) hoặc mùa thu (miền Bắc) để bắt đầu, trời hay trong hơn.

Trăng và đời sống người Việt

Âm lịch của người Việt bám theo tuần trăng: mùng 1 là ngày trăng non, rằm là ngày trăng tròn. Nhiều lễ lớn rơi vào ngày rằm: rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy, Tết Trung thu rằm tháng Tám. Ngư dân ven biển và người dân ven sông còn để ý tuần trăng vì thuỷ triều: quanh rằm và mùng 1, nước lên cao nhất và rút sâu nhất (con nước lớn), quanh thượng huyền và hạ huyền thì nước chênh ít (con nước kém).

Trước khi có đèn điện, những đêm trăng sáng là lúc làng quê sinh hoạt ngoài trời nhiều nhất: trẻ con nô đùa ngoài sân đình, người lớn giã gạo, hát hò. Ghi nhật ký trăng cũng là một cách nối lại với nhịp sống đó.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao Mặt Trăng có lúc tròn lúc khuyết?

Vì Mặt Trăng chỉ phản chiếu ánh Mặt Trời, và luôn có một nửa được chiếu sáng. Khi nó đi quanh Trái Đất, ta lần lượt nhìn thấy nhiều hay ít phần sáng đó, nên trăng trông như đổi hình. Bóng Trái Đất không gây ra tuần trăng.

Một tháng trăng dài bao nhiêu ngày?

Trung bình khoảng 29,5 ngày tính từ trăng non tới trăng non tiếp theo. Vì vậy tháng âm lịch có tháng 29 ngày (tháng thiếu), có tháng 30 ngày (tháng đủ).

Trăng thượng huyền và hạ huyền khác nhau thế nào?

Cả hai đều là nửa vầng trăng. Thượng huyền vào khoảng mùng 7–8 âm lịch, sáng ở phía tây, thấy rõ lúc chập tối. Hạ huyền vào khoảng ngày 22–23, sáng ở phía đông, mọc khoảng nửa đêm và còn trên trời buổi sáng.

Vì sao ta luôn thấy cùng một mặt của Mặt Trăng?

Vì Mặt Trăng tự quay một vòng đúng bằng thời gian nó đi một vòng quanh Trái Đất, gọi là khoá thuỷ triều. Nhờ vậy hình "chú Cuội" luôn ở cùng một chỗ. Mặt bên kia vẫn được Mặt Trời chiếu sáng, chỉ là ta không thấy từ Trái Đất.

Ban ngày có nhìn thấy Mặt Trăng không?

Có. Quanh thượng huyền, trăng đã mọc từ buổi chiều; quanh hạ huyền, trăng còn trên trời buổi sáng. Những hôm trời xanh trong, bạn sẽ thấy một nửa vầng trăng trắng nhạt giữa ban ngày.