Tìm chòm sao từ sân nhà ở Việt Nam bằng cách nhảy sao và nắm tay

Để tìm chòm sao từ sân nhà ở Việt Nam, hãy bắt đầu từ một chòm thật dễ nhận — Lạp Hộ vào tối mùa đông, Bọ Cạp vào tối mùa hè, Bắc Đẩu vào tối mùa xuân — rồi "nhảy" từ nó sang các ngôi sao bên cạnh bằng những đường thẳng tưởng tượng. Dụng cụ đo duy nhất bạn cần là bàn tay: một nắm tay duỗi thẳng che khoảng 10 độ trên bầu trời. Bài này hướng dẫn cách nhảy sao, theo từng mùa, cho người mới.

Chòm sao là gì, có bao nhiêu chòm

Chòm sao là một vùng trên bầu trời, gắn với một nhóm sao mà người xưa nối lại thành hình. Các ngôi sao trong một chòm thường không ở gần nhau thật; chúng chỉ nằm cùng một hướng nhìn từ Trái Đất. Ví dụ trong chòm Lạp Hộ, có sao cách ta vài trăm năm ánh sáng, có sao xa hơn gấp mấy lần.

Mỗi nền văn hoá từng nối sao theo cách riêng. Để các nhà khoa học trên thế giới nói cùng một ngôn ngữ, Hiệp hội Thiên văn Quốc tế (IAU) đã thống nhất danh sách 88 chòm sao từ những năm 1920 và vẽ ranh giới chính xác cho từng chòm. Phần lớn tên gọi lấy từ thần thoại Hy Lạp – La Mã, nhưng tiếng Việt có tên riêng cho nhiều chòm và nhiều ngôi sao, như sao Tua Rua, sao Ngưu Lang, sao Chức Nữ.

Đồ nghề: bàn tay, mắt quen tối và một chỗ an toàn

• Thước đo bằng tay. Duỗi thẳng cánh tay về phía trời. Bề ngang ngón út che khoảng 1 độ; nắm tay khoảng 10 độ; gang tay xoè (từ ngón cái tới ngón út) khoảng 20–25 độ. Từ chân trời lên đỉnh đầu là 90 độ, tức khoảng 9 nắm tay.
• Thời gian để mắt quen tối. Mắt cần khoảng 20–30 phút trong bóng tối mới nhìn rõ sao mờ. Một lần nhìn màn hình sáng là mắt phải làm lại từ đầu. Nếu cần soi bản đồ sao, bọc đèn pin bằng giấy bóng kính đỏ.
• Chỗ đứng. Sân nhà, sân thượng có lan can chắc chắn, bãi đất trống quen thuộc, khu cắm trại có người quản lý. Đi ra đồng, ra bãi biển ban đêm thì luôn đi cùng người lớn.
• Biết hướng. Ghi nhớ trước khi trời tối: Mặt Trời lặn ở phía tây (hơi lệch bắc vào mùa hè, lệch nam vào mùa đông). Quay mặt về phía Mặt Trời lặn thì sau lưng là đông, tay phải là bắc, tay trái là nam.

Tối mùa đông (tháng 12 – tháng 3): bắt đầu từ Lạp Hộ

Từ tháng 12 tới tháng 3, khoảng 20–21 giờ, chòm Lạp Hộ (Orion, người thợ săn) đã lên khá cao ở phía đông nam hoặc phía nam. Dấu hiệu không thể nhầm: ba ngôi sao sáng xếp thẳng hàng sát nhau, cách đều, gọi là "thắt lưng" của người thợ săn. Bao quanh ba sao đó là bốn sao sáng tạo thành một khung chữ nhật hơi méo: góc trên bên trái là sao Betelgeuse màu đỏ cam, góc dưới bên phải là sao Rigel màu trắng xanh.

Ba cú nhảy từ thắt lưng

1. Kéo dài thắt lưng xuống phía dưới bên trái khoảng hai nắm tay: bạn gặp ngôi sao sáng nhất bầu trời đêm, Thiên Lang (Sirius), lấp lánh nhiều màu khi ở thấp. Nó cách ta khoảng 8,6 năm ánh sáng, tức ánh sáng bạn thấy tối nay rời nó từ gần chín năm trước.
2. Kéo dài thắt lưng lên phía trên bên phải khoảng hai nắm tay: gặp sao Aldebaran màu cam, "con mắt" của chòm Kim Ngưu.
3. Đi tiếp thêm hơn một nắm tay theo hướng đó: bạn thấy một đám sao nhỏ chụm lại như một chùm hạt sương. Đó là sao Tua Rua (Pleiades), một cụm sao trẻ cách ta khoảng 440 năm ánh sáng. Mắt thường ở nơi tối đếm được khoảng 6–7 sao; ống nhòm cho thấy hàng chục.

Khi vừa mọc ở chân trời phía đông, Lạp Hộ nằm nghiêng hẳn, ba sao thắt lưng gần như dựng đứng; về khuya lên cao, người thợ săn mới "đứng thẳng". Một điểm thú vị: Tua Rua từ lâu được nông dân ở nhiều nơi trên thế giới dùng làm mốc mùa vụ, vì thời điểm nó xuất hiện buổi tối hay buổi sáng thay đổi đều đặn theo năm.

Tối mùa xuân (tháng 3 – tháng 5): Bắc Đẩu và sao Bắc Cực

Tối tháng 3 tới tháng 5, nhìn về phía bắc, khá cao, bạn sẽ thấy Bắc Đẩu: bảy ngôi sao xếp thành hình cái gáo múc nước có cán cong. Bắc Đẩu là một phần của chòm Đại Hùng (Gấu Lớn).

Cú nhảy kinh điển: lấy hai ngôi sao ở mép ngoài của lòng gáo (phía không có cán), nối chúng thành một đường, rồi kéo dài về phía miệng gáo khoảng năm lần khoảng cách giữa hai sao. Bạn gặp sao Bắc Cực, một ngôi sao không quá sáng nhưng gần như đứng yên trong khi cả bầu trời quay quanh nó.

Ở Việt Nam, sao Bắc Cực nằm thấp. Độ cao của nó so với chân trời gần bằng vĩ độ nơi bạn đứng: ở Hà Nội khoảng 21 độ (hai nắm tay), ở TP. Hồ Chí Minh khoảng 11 độ (hơn một nắm tay), ở mũi Cà Mau chưa tới 9 độ. Vì vậy ở miền Nam, nhà cao tầng, hàng cây hay mây thấp ở chân trời rất dễ che mất nó. Người đi biển xưa dùng chính độ cao này để biết mình đang ở vĩ độ nào.

Phần thưởng cho miền Nam: Nam Thập Tự

Cũng vào tối tháng 4 và tháng 5, nhìn sát chân trời phía nam, các bạn ở miền Nam có cơ hội thấy Nam Thập Tự: bốn sao sáng xếp thành hình cây thánh giá nhỏ, chòm sao nhỏ nhất trong 88 chòm. Ngay bên trái nó là hai sao rất sáng, trong đó có Alpha Centauri, hệ sao gần Mặt Trời nhất. Ở miền Bắc, Nam Thập Tự lên rất thấp, khó thấy hơn nhiều. Người ở châu Âu, Mỹ, Nhật thì phần lớn không bao giờ thấy chòm này từ nhà mình.

Tối mùa hè (tháng 6 – tháng 8): Bọ Cạp và đôi sao Ngưu Lang – Chức Nữ

Tối mùa hè, nhìn về phía nam, chòm Bọ Cạp (Thiên Yết) là một trong số ít chòm trông giống đúng tên: một hàng sao cong như thân và đuôi con bọ cạp cong móc. Ở giữa thân là sao Antares đỏ rực, tên gọi có nghĩa là "đối thủ của sao Hoả" vì màu đỏ của nó. Ở Việt Nam chòm này lên cao hơn hẳn so với ở châu Âu, nên ta thấy trọn cả cái đuôi. Một số tài liệu dân gian gọi chòm này là sao Thần Nông.

Ngẩng lên gần đỉnh đầu, bạn sẽ thấy ba sao sáng tạo thành một tam giác lớn, giới thiên văn gọi là Tam giác mùa hè. Sáng nhất là sao Vega trong chòm Thiên Cầm — trong truyện cổ phương Đông chính là Chức Nữ. Ở góc thấp hơn, bên kia dải Ngân Hà, là sao Altair trong chòm Thiên Ưng — chàng Ngưu Lang. Truyện kể hai người bị dòng Ngân Hà chia cắt, mỗi năm chỉ gặp nhau một lần vào đêm mùng 7 tháng 7 âm lịch, và những cơn mưa ngâu tháng Bảy là nước mắt của họ. Ngoài đời, Vega cách ta khoảng 25 năm ánh sáng, Altair khoảng 17 năm ánh sáng, còn khoảng cách giữa hai sao lớn tới mức ánh sáng cũng phải đi hơn chục năm.

Nếu ở nơi thật tối, không trăng, bạn sẽ thấy chính dải Ngân Hà chạy ngang qua tam giác, sáng nhất về phía chòm Bọ Cạp và Nhân Mã — đó là hướng nhìn về trung tâm thiên hà của chúng ta.

Bảng nhớ nhanh theo mùa

Mùa (buổi tối, khoảng 20–21 giờ)	Chòm mốc	Hướng	Nhảy tới
Tháng 12 – 3	Lạp Hộ (ba sao thắt lưng)	Nam, đông nam, cao	Thiên Lang, Aldebaran, Tua Rua
Tháng 3 – 5	Bắc Đẩu (cái gáo)	Bắc	Sao Bắc Cực; miền Nam thêm Nam Thập Tự ở phía nam
Tháng 6 – 8	Bọ Cạp (sao Antares đỏ)	Nam	Tam giác mùa hè: Chức Nữ, Ngưu Lang, Deneb
Tháng 9 – 11	Tam giác mùa hè đã ngả về tây; "hình vuông lớn" Phi Mã lên ở đông	Tây và đông	Tháng 11, Tua Rua đã lên ở phía đông từ đầu tối, Lạp Hộ mọc khoảng 21–22 giờ

Vì các sao mọc sớm hơn khoảng 4 phút mỗi đêm (tức khoảng 2 giờ mỗi tháng), một chòm "mùa đông" có thể thấy vào mùa thu nếu bạn thức khuya hơn. Tháng 11, Lạp Hộ đã mọc lúc khoảng 21–22 giờ.

Thử làm: bản đồ sao của riêng sân nhà em

1. Chọn một tối trời trong, không trăng hoặc trăng khuyết. Ra chỗ quan sát, tắt đèn quanh đó, đợi 20 phút.
2. Vẽ đường chân trời của nhà bạn lên giấy: mái nhà hàng xóm, ngọn cây, cột điện. Đây sẽ là "khung" cho bản đồ.
3. Tìm chòm mốc của mùa theo bảng trên. Vẽ vị trí các sao sáng so với khung, dùng nắm tay để ước độ cao (ví dụ "Thiên Lang cao hai nắm tay trên ngọn cây xoài").
4. Ghi giờ. Một tiếng sau quay lại vẽ lần nữa trên cùng tờ giấy bằng màu khác. Bạn sẽ thấy cả bầu trời đã xoay đi khoảng 15 độ, các sao phía đông lên cao, sao phía tây hạ thấp.
5. Tháng sau, cùng giờ, vẽ lại. So hai bản: chòm sao đã dịch về phía tây khoảng 30 độ, ba nắm tay.

Sau vài tháng, bạn sẽ có một cuốn bản đồ sao chỉ dành cho đúng khoảng trời trên nhà mình — thứ mà không ứng dụng nào vẽ hộ được, vì không ứng dụng nào biết cây xoài nhà bạn nằm ở đâu.

Câu hỏi thường gặp

Chòm sao nào dễ tìm nhất ở Việt Nam?

Lạp Hộ (Orion) vào tối mùa đông là dễ nhất, nhờ ba ngôi sao sáng xếp thẳng hàng ở giữa. Mùa hè có chòm Bọ Cạp với sao Antares đỏ ở phía nam. Mùa xuân có Bắc Đẩu hình cái gáo ở phía bắc.

Ở Việt Nam có nhìn thấy sao Bắc Cực không?

Có, nhưng nó nằm thấp: độ cao gần bằng vĩ độ nơi bạn đứng, khoảng 21 độ ở Hà Nội và 11 độ ở TP. Hồ Chí Minh. Cây cối, nhà cao tầng hay mây ở chân trời phía bắc dễ che mất nó, nhất là ở miền Nam.

Sao Ngưu Lang, Chức Nữ là sao nào?

Chức Nữ là sao Vega trong chòm Thiên Cầm, Ngưu Lang là sao Altair trong chòm Thiên Ưng. Hai sao nằm hai bên dải Ngân Hà, cùng với sao Deneb tạo thành Tam giác mùa hè, thấy rõ trên cao vào các tối từ tháng 7 tới tháng 10.

Có bao nhiêu chòm sao?

Hiệp hội Thiên văn Quốc tế công nhận 88 chòm sao, phủ kín toàn bộ bầu trời. Từ Việt Nam, vì gần xích đạo, trong một năm ta thấy được phần lớn số chòm này, nhiều hơn người ở châu Âu.

Vì sao mỗi mùa thấy các chòm sao khác nhau?

Vì Trái Đất chạy quanh Mặt Trời. Ban đêm ta nhìn ra phía ngược với Mặt Trời, và hướng đó đổi dần theo năm. Mỗi đêm các sao mọc sớm hơn khoảng 4 phút, cộng lại thành khoảng 2 giờ mỗi tháng.