Nhà rường Huế trong khu vườn: vì sao nhà xứ Huế luôn có vườn bao quanh

Nhà rường Huế là ngôi nhà gỗ có bộ khung ghép bằng nhiều thanh "rường" chồng lên nhau, và gần như lúc nào cũng nằm giữa một khu vườn có cổng, bình phong, sân, cây ăn quả bao quanh. Ở Huế, người ta không coi nhà và vườn là hai thứ tách rời: khu vườn giúp nhà mát, che gió bão, cho cây trái, và là nơi cả nhà sinh hoạt. Vì thế kiểu nhà này còn được gọi chung là nhà vườn Huế.

Chữ "rường" nghĩa là gì

Trong bộ khung nhà gỗ, phần đỡ mái là các vì kèo. Ở nhà rường, phía trên mỗi vì kèo có nhiều thanh gỗ nằm ngang xếp chồng lên nhau thành từng tầng, thanh trên ngắn hơn thanh dưới, kê lên nhau bằng các khúc gỗ đệm. Những thanh ấy gọi là con rường. Nhìn ngước lên trần một ngôi nhà rường, bạn sẽ thấy các tầng rường như những bậc thang nhỏ ngược, dẫn dần lên nóc nhà.

Từ "rường" quen thuộc hơn trong cụm "rường cột" — chỉ những bộ phận gánh cả ngôi nhà. Người ta nói ai đó là "rường cột của gia đình" cũng theo nghĩa ấy.

Nhà rường phổ biến nhất có dạng ba gian hai chái hoặc một gian hai chái. Gian giữa đặt bàn thờ tổ tiên, hai gian bên để tiếp khách, nghỉ ngơi; chái ở hai đầu làm buồng. Toàn bộ khung ghép bằng mộng và nêm, không dùng đinh, nên có thể tháo rời từng cấu kiện, đánh số rồi dựng lại ở nơi khác.

Đi từ cổng vào nhà: thứ tự của một khu nhà vườn

Khu nhà vườn Huế thường được sắp theo một trục thẳng, từ ngoài vào trong. Lần sau đến Huế, bạn thử đi đúng theo thứ tự này và đánh dấu xem nhà mình ghé có đủ không:

1. Hàng rào chè tàu. Thay vì tường xây, nhiều khu vườn bao quanh bằng một hàng cây chè tàu cắt xén vuông vức. Hàng rào xanh này vừa chắn bụi, vừa cho gió lọt qua.
2. Cổng ngõ. Cổng có thể xây gạch có mái nhỏ, hoặc chỉ là hai trụ gạch đơn giản.
3. Bình phong. Ngay sau cổng là một bức tường thấp đứng chắn giữa lối đi. Người đi vào phải vòng qua hai bên. Bình phong che bớt tầm nhìn thẳng từ ngoài đường vào nhà, giữ sự kín đáo.
4. Bể cạn hoặc hồ nhỏ. Thường đặt trước hoặc sau bình phong, có non bộ, cây cảnh. Mặt nước góp phần làm mát khoảng sân.
5. Sân. Khoảng trống lát gạch trước nhà để phơi, đi lại, đặt chậu cảnh.
6. Nhà rường. Ngôi nhà chính, có thể kèm nhà phụ làm bếp ở bên cạnh hoặc phía sau.
7. Vườn sau và hai bên. Cây ăn quả, cau, rau, hoa trồng tầng tầng lớp lớp.

Thứ tự này không phải luật cứng. Có nhà nhỏ chỉ có cổng, sân và nhà. Nhưng ý tưởng "đi vào từ từ, qua nhiều lớp" là nét chung dễ nhận ra.

Vì sao ở Huế khu vườn quan trọng như vậy

Huế nằm trong nhóm nơi mưa nhiều nhất nước ta, mùa mưa tập trung vào khoảng tháng 9 tới tháng 12, có năm lũ dâng ngập phố. Mùa hè lại nóng, có những đợt gió tây khô thổi qua dãy Trường Sơn. Khu vườn giúp ngôi nhà sống được với cả hai mùa:

Khu vườn làm gì	Giải thích
Che nắng	Tán cây lớn như mít, nhãn, cau che bớt nắng chiếu thẳng lên mái và tường, nhà bớt hầm hơi.
Làm mát không khí	Lá cây thoát hơi nước, hồ nước bốc hơi, không khí trong vườn mát hơn ngoài đường nhựa.
Chắn gió bão	Hàng cây và hàng rào chè tàu giảm sức gió trước khi gió đập vào nhà.
Giữ đất, thoát nước	Rễ cây và đất vườn hút nước mưa, khác với sân bê tông nước chảy tràn.
Nuôi cả nhà	Quả, rau, cau trầu là nguồn ăn và nguồn thu thêm của gia đình.

Vườn Huế nổi tiếng với những cây trái như thanh trà, măng cụt, mít, vú sữa. Vùng Kim Long, Vỹ Dạ bên sông Hương từng là nơi có nhiều nhà vườn đẹp của quan lại, người làm nghề, người buôn bán.

Bên trong nhà rường có gì đáng nhìn

Cột và nền

Nhà rường thường có nền cao hơn sân vài bậc, để nước mưa và nước lụt nhỏ không tràn vào. Cột đứng trên đá tảng kê chân, giúp gỗ không hút ẩm từ đất.

Chạm khắc

Ở nhà khá giả, các đầu kèo, thanh xuyên, con rường được chạm hoa lá, quả, con dơi, mây. Người thợ chạm theo vân gỗ, nên mỗi chi tiết hơi khác nhau dù cùng một mẫu. Hãy đứng gần và nhìn kỹ một đầu kèo: bạn sẽ thấy vết đục của tay người, không đều tăm tắp như đồ đúc khuôn.

Cửa bức bàn

Mặt tiền nhà là một dãy cửa gỗ lắp vào rãnh, tháo ra được. Ngày nắng mở cửa cho gió lùa, ngày lễ tháo hẳn để gian giữa thông ra hiên và sân.

Mái

Mái nhà rường dốc, lợp ngói đất nung, nhiều nhà dùng ngói liệt — loại ngói mỏng, phẳng, xếp chồng lớp như vảy. Dưới mái, khoảng trống lớn giữa ngói và gian nhà giúp hơi nóng bốc lên cao, không đè xuống chỗ người ngồi.

Ai dựng nhà rường

Nhà rường do thợ mộc có tay nghề cao dựng. Quanh Huế có những làng nổi tiếng nghề mộc dựng nhà, như làng Mỹ Xuyên ở phía bắc Huế. Người thợ cả tính toán toàn bộ bộ khung, chọn gỗ, đẽo mộng, rồi cả nhóm thợ dựng khung lên trong một ngày "dựng nhà" có cả hàng xóm tới phụ. Gỗ hay dùng là mít, kiền kiền, lim — loại gỗ chịu ẩm, ít mối.

Vì tháo lắp được, nhà rường có thể "đi lại": có những ngôi được mua về rồi dựng ở nơi khác. Đây là chuyện thú vị nhưng cũng là nỗi lo của người giữ di sản, vì nhà rời khỏi khu vườn gốc thì mất đi một nửa ý nghĩa.

Thử làm: thiết kế một "nhà vườn" trên giấy

Hoạt động này cho thấy vì sao người Huế sắp vườn theo lớp.

1. Lấy một tờ giấy A4, vẽ một hình chữ nhật lớn làm khu đất. Đánh dấu cạnh nào giáp đường.
2. Vẽ ngôi nhà ở phần giữa hoặc lùi về sau, mặt quay ra phía đường.
3. Lần lượt thêm: hàng rào, cổng, bình phong, hồ nhỏ, sân. Cắt các mẩu giấy màu nhỏ đặt thử trước khi vẽ, để đổi chỗ dễ dàng.
4. Vẽ cây: cây cao bóng mát ở phía tây và phía nam của nhà (nơi nắng chiều gắt), cây thấp và luống rau ở chỗ nhiều nắng.
5. Tự hỏi: khách bước qua cổng có nhìn thấy thẳng vào bàn thờ không? Gió từ hướng nam có thổi được vào gian giữa không, hay bị cây chắn hết?

Nếu ở nhà có ban công hoặc sân nhỏ, bạn có thể thử phiên bản thật: đặt vài chậu cây cao ở phía nắng chiều, dùng nhiệt kế đo nhiệt độ sau chậu cây và ở chỗ trống vào lúc 3 giờ chiều trong vài ngày. Ghi lại số đo vào sổ để so sánh.

Đi xem nhà vườn Huế thế nào cho đúng

Một số nhà vườn ở Huế mở cửa cho khách tham quan, ví dụ nhà vườn An Hiên ở Kim Long, bên bờ bắc sông Hương. Làng cổ Phước Tích (phía bắc Huế) còn giữ nhiều nhà rường bên sông Ô Lâu. Đây đa phần là nhà có người đang ở: đi nhẹ, nói khẽ, không hái quả, không bước lên bàn thờ, và hỏi trước khi chụp ảnh bên trong.

Câu hỏi thường gặp

Nhà rường Huế là gì?

Nhà rường là nhà gỗ truyền thống của vùng Huế, có bộ khung vì kèo gồm nhiều thanh gỗ ngang (con rường) chồng lên nhau đỡ mái. Kiểu phổ biến là ba gian hai chái, ghép mộng không dùng đinh.

Nhà vườn Huế khác nhà rường thế nào?

Nhà rường là ngôi nhà gỗ, còn nhà vườn là cả khu đất gồm hàng rào, cổng, bình phong, hồ, sân, nhà rường và vườn cây. Ở Huế, nhà rường thường nằm trong một nhà vườn nên hai tên hay được dùng gần nhau.

Bình phong trước nhà để làm gì?

Bình phong là bức tường thấp đặt ngay sau cổng, buộc người đi vào phải vòng qua. Nó che tầm nhìn từ đường vào nhà, giữ sự kín đáo, và theo quan niệm xưa còn ngăn những điều không lành đi thẳng vào nhà.

Vì sao nhà rường tháo lắp được?

Các cấu kiện gỗ ghép với nhau bằng mộng và nêm, không đóng đinh hay dùng keo. Tháo nêm ra là gỡ được từng thanh, đánh số, chở đi và dựng lại đúng thứ tự.

Có thể xem nhà vườn Huế ở đâu?

Khu Kim Long, Vỹ Dạ bên sông Hương và làng cổ Phước Tích là những nơi còn nhiều nhà vườn, nhà rường. Một số nhà mở cửa đón khách; nên đi cùng người lớn và hỏi chủ nhà trước khi vào.