Nhà ba gian hai chái Bắc Bộ: cách đọc bố cục ngôi nhà gỗ làng quê

Nhà ba gian hai chái là kiểu nhà gỗ quen thuộc nhất ở làng quê Bắc Bộ: thân nhà chia làm ba khoang theo chiều ngang, hai đầu nhà có thêm hai phần mái phụ gọi là chái. Gian giữa đặt bàn thờ và tiếp khách, hai gian bên để ngồi chơi, ngủ, còn hai chái thường làm buồng kín và chỗ cất thóc lúa. Biết cách "đọc" một ngôi nhà như vậy, bạn sẽ nhìn ra rất nhiều điều về nếp sống của ông bà mình.

"Gian" và "chái" thật ra là gì

Muốn hiểu chữ "gian", hãy hình dung bộ khung nhà. Nhà gỗ Bắc Bộ không dựng bằng tường chịu lực như nhà bê tông bây giờ. Nó dựng bằng nhiều bộ vì — mỗi bộ vì là một hàng cột gỗ đứng ngang nhà, nối với nhau bằng xà và kèo thành một "khung xương" hình tam giác đỡ mái. Các bộ vì đặt song song, cách đều nhau theo chiều dài ngôi nhà.

Khoảng trống giữa hai bộ vì liền nhau gọi là một gian. Nhà có bốn bộ vì thì có ba gian. Vì thế khi người xưa nói "nhà năm gian", họ đang đếm khoảng giữa các hàng cột, không phải đếm phòng.

Chái là phần nhà nằm ở hai đầu hồi, nơi mái nhà không dừng lại ở một bức tường thẳng mà gập xuống thành một mặt mái thứ ba, thứ tư. Nhìn từ xa, nhà có chái thường có bốn mặt mái: hai mái dài phía trước, phía sau và hai mái hình tam giác ở hai đầu. Nhà không có chái thì hai đầu là tường xây cao lên tận nóc, gọi là kiểu "tường hồi bít đốc".

Vì sao số gian thường lẻ

Nhà Bắc Bộ hay có ba hoặc năm gian, ít khi bốn. Một lý do thực tế: số gian lẻ thì luôn có một gian chính giữa, nằm thẳng cửa chính, dành cho bàn thờ tổ tiên. Cả ngôi nhà đối xứng quanh gian ấy. Người xưa cũng có quan niệm số lẻ là số "sinh", hợp với nhà ở. Hai lý do này đan vào nhau, khó tách bạch đâu là chính.

Một vòng quanh ngôi nhà: từng gian dùng vào việc gì

Thử đứng ở sân, nhìn vào nhà, ta sẽ thấy bố cục khá giống nhau ở nhiều làng:

Phần nhà	Thường dùng để	Điều đáng để ý
Gian giữa	Đặt bàn thờ tổ tiên, sập hoặc bộ bàn ghế tiếp khách	Rộng và sáng nhất, đối diện cửa chính
Hai gian bên	Kê giường, chõng tre, chỗ ngồi chơi, ăn cơm	Thường là chỗ đàn ông trong nhà và khách ngồi
Hai chái (buồng)	Buồng ngủ của phụ nữ, chỗ cất thóc, đồ quý	Có vách che kín, ít cửa sổ, tối và kín đáo
Hiên trước	Ngồi hóng mát, phơi đồ nhỏ, làm việc tay	Mái chìa ra che nắng mưa cho cả mặt tiền
Nhà ngang	Bếp, chuồng gà lợn, chỗ để nông cụ	Tách khỏi nhà chính, đặt vuông góc với nó

Ngôi nhà chính không đứng một mình. Quanh nó là cả một "bộ" gồm: sân gạch phía trước để phơi thóc, rơm; ao để nuôi cá và lấy đất đắp nền; vườn trồng rau, cau, chuối; giếng lấy nước; ngõ và cổng dẫn ra đường làng. Người ta hay tóm gọn bằng câu "nhà, sân, ao, vườn" — mỗi phần phục vụ một việc trong đời sống làm nông.

Bộ khung gỗ: phần quý nhất của ngôi nhà

Nếu bóc hết ngói và tường đi, phần còn lại là bộ khung — và đó mới là "ngôi nhà" theo nghĩa của người thợ mộc xưa. Một số bộ phận bạn có thể tự nhận ra khi đứng trong nhà cổ:

• Cột cái: hai cột to nhất, cao nhất, đứng phía trong mỗi bộ vì, đỡ phần nóc.
• Cột quân: hàng cột thấp hơn đứng phía ngoài, gần tường trước và tường sau.
• Cột hiên: hàng cột ngoài cùng, đỡ phần mái chìa ra hiên. Nhiều nhà kê cột hiên trên đá tảng.
• Xà: thanh gỗ nằm ngang nối các cột với nhau theo chiều dài nhà.
• Kèo, quá giang, con rường: các thanh gỗ chéo và ngang tạo thành tam giác đỡ mái.
• Đá tảng chân cột: cột không chôn xuống đất mà đặt lên một phiến đá, để gỗ khỏi hút ẩm và mối mọt khó leo lên.

Các thanh gỗ ghép với nhau bằng mộng — đầu thanh này đẽo thành chốt, lồng vào lỗ khoét ở thanh kia, rồi chèn nêm gỗ cho chặt. Không cần đinh sắt. Nhờ vậy cả bộ khung có thể tháo ra, chuyển đi nơi khác và dựng lại, chuyện người xưa vẫn làm khi bán nhà hoặc dời nhà.

Gỗ làm cột ở nhà khá giả thường là lim, xoan đào hoặc mít; nhà nghèo hơn dùng tre, xoan ta. Cột càng to, gỗ càng tốt thì nhà càng bền, có ngôi đứng được hơn trăm năm nếu được giữ khô ráo.

Mái, tường và cửa: lớp áo của bộ khung

Mái

Nhà khá giả lợp ngói ta — loại ngói đất nung mỏng, đầu viên cong như mũi hài hoặc vảy cá, xếp chồng nhiều lớp. Nhà nghèo lợp rạ (gốc rơm sau gặt) hoặc cỏ gianh, vài năm phải thay một lần. Mái nhà Bắc Bộ khá dốc và chìa rộng ra ngoài tường để nước mưa rơi xa chân tường.

Tường

Tường quanh nhà thường xây gạch, hoặc trát đất trộn rơm ở nhà nghèo. Ở vùng xứ Đoài như làng cổ Đường Lâm (Sơn Tây, Hà Nội), nhiều nhà và tường ngõ xây bằng đá ong — loại đá đỏ có lỗ rỗ, đào lên còn mềm, để ra không khí thì cứng lại. Điều quan trọng: ở nhà gỗ, tường chủ yếu để che chắn, còn sức nặng của mái do bộ khung gánh.

Cửa

Mặt trước nhà có một dãy cửa bức bàn — những tấm ván gỗ lớn, lắp vào rãnh trên và dưới, ban ngày có thể tháo hẳn ra cho gian nhà thông với hiên và sân. Ngày lễ, ngày giỗ cần chỗ rộng thì tháo cửa là có ngay một không gian lớn.

Vì sao nhà quay mặt về hướng nam

Có câu thành ngữ quen thuộc: "Lấy vợ hiền hoà, làm nhà hướng nam". Đây không chỉ là chuyện kiêng kị. Ở Bắc Bộ, mùa hè gió mát thổi từ phía nam và đông nam; mùa đông gió lạnh tràn về từ phía bắc, đông bắc. Nhà ba gian quay mặt về nam thì hè mở cửa bức bàn là gió vào thẳng gian giữa, đông thì bức tường hậu kín đáo chắn gió bấc sau lưng.

Không phải nhà nào cũng đúng hướng nam tuyệt đối. Người ta còn xem đường làng, ao, thế đất. Nhưng "hướng nam hoặc gần nam" là xu hướng rất rõ khi bạn đi qua một làng cổ.

Thử làm: vẽ "bản đồ" ngôi nhà của ông bà

Hoạt động này làm được ở bất kỳ ngôi nhà nào, cổ hay mới, chỉ cần giấy kẻ ô, bút chì và thước dây.

1. Đếm cột và gian. Đứng trong nhà, đếm số hàng cột từ đầu này sang đầu kia. Số hàng cột trừ đi một là số gian. Nhà bê tông không có cột gỗ thì đếm theo các ô cửa hoặc các phòng nối tiếp.
2. Đo chiều dài và chiều sâu. Nhờ người lớn giữ một đầu thước dây. Ghi số đo ra giấy.
3. Chọn tỉ lệ. Ví dụ một ô vuông trên giấy bằng 50 cm ngoài đời. Vẽ hình chữ nhật của ngôi nhà theo tỉ lệ đó.
4. Đánh dấu. Vẽ chỗ bàn thờ, giường, cửa ra vào, cửa sổ. Dùng mũi tên chỉ hướng mặt nhà, kiểm tra bằng la bàn trên điện thoại của bố mẹ.
5. Vẽ thêm sân, vườn, giếng, bếp. So xem có giống bộ "nhà, sân, ao, vườn" không.
6. Hỏi chuyện. Hỏi ông bà: nhà dựng năm nào, ai làm thợ, gỗ gì, ngày xưa gian nào để làm gì, mái từng lợp rạ hay ngói. Ghi lại ngay bên cạnh bản vẽ.

Kết quả là một tài liệu nhỏ có giá trị thật: nhiều ngôi nhà cũ đang bị phá đi để xây mới, và bản vẽ của bạn có thể là ghi chép duy nhất về nó.

Xem nhà ba gian ở đâu

Nhà gỗ cổ còn khá nhiều ở các làng quanh Hà Nội và đồng bằng sông Hồng. Làng cổ Đường Lâm có nhiều nhà gỗ đã hơn trăm năm, một số nhà mở cửa đón khách. Khu nhà ở ngoài trời của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội) có dựng lại nhà của nhiều dân tộc, đi một buổi xem được nhiều kiểu nhà khác nhau. Khi vào nhà dân, nhớ chào chủ nhà, xin phép trước khi chụp ảnh và không trèo lên sập, bàn thờ.

Câu hỏi thường gặp

Nhà ba gian hai chái là gì?

Đó là nhà gỗ truyền thống Bắc Bộ có thân chia ba khoang (ba gian) giữa bốn hàng cột, cộng thêm hai phần mái phụ ở hai đầu hồi gọi là chái. Gian giữa thường đặt bàn thờ, hai chái làm buồng kín hoặc kho.

Gian nhà khác phòng như thế nào?

Gian là khoảng không gian giữa hai hàng cột gỗ liền nhau, không nhất thiết có vách ngăn. Ba gian của nhà cổ thường thông nhau thành một khoảng rộng, khác với phòng có tường bốn phía như nhà hiện đại.

Vì sao nhà xưa không cần đinh?

Các thanh gỗ được nối bằng mộng: đầu thanh này đẽo thành chốt lồng vào lỗ của thanh kia, rồi chèn nêm. Cách ghép này chắc, chịu được rung lắc và cho phép tháo nhà ra dựng lại ở nơi khác.

Tại sao nhà ở Bắc Bộ hay quay hướng nam?

Hướng nam đón gió mát mùa hè và quay lưng với gió lạnh đông bắc mùa đông. Mái hiên rộng che nắng hè khi mặt trời cao nhưng vẫn để nắng đông chiếu vào khi mặt trời thấp.

Có thể xem nhà ba gian hai chái ở đâu gần Hà Nội?

Làng cổ Đường Lâm ở Sơn Tây và khu trưng bày ngoài trời của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam là hai nơi dễ đi. Nhiều làng ở đồng bằng sông Hồng cũng còn nhà gỗ cổ trong các gia đình.