Tỉ lệ, kí hiệu, hướng bắc: ba chìa khoá đọc bản đồ cho học sinh

Muốn đọc được một tấm bản đồ, chỉ cần nắm ba thứ: tỉ lệ cho biết một phân trên giấy bằng bao nhiêu ngoài đời, kí hiệu cho biết mỗi hình, mỗi màu là cái gì, và hướng bắc cho biết phải xoay tờ giấy thế nào cho khớp với con đường trước mặt. Ba thứ ấy đều được in ngay trên tờ bản đồ, thường nằm ở lề hoặc trong một ô nhỏ gọi là bảng chú giải. Bài này giải thích từng thứ, kèm vài phép tính nhỏ và một việc làm thử với bản đồ khu nhà em.

Bản đồ là gì, và vì sao nó luôn "nói dối" một chút

Bản đồ là hình vẽ thu nhỏ một vùng đất, nhìn thẳng từ trên xuống, đã được chọn lọc. Chữ "chọn lọc" rất quan trọng. Người vẽ không thể đưa mọi thứ vào: một tờ bản đồ cả nước không thể vẽ từng ngôi nhà, một bản đồ đường đi không cần vẽ từng gốc cây. Họ giữ lại những gì người dùng cần và bỏ bớt phần còn lại.

Bản đồ cũng phải làm "phẳng" Trái Đất vốn tròn. Bóc vỏ một quả cam rồi ép phẳng xuống bàn, em sẽ thấy vỏ bị rách hoặc nhăn. Bản đồ thế giới cũng vậy: mọi cách vẽ đều làm sai một thứ gì đó, hoặc diện tích, hoặc hình dạng, hoặc khoảng cách. Trên nhiều bản đồ thế giới quen thuộc, đảo Greenland trông to gần bằng châu Phi, trong khi thật ra châu Phi lớn hơn Greenland khoảng mười bốn lần. Với bản đồ một khu phố hay một tỉnh thì sai lệch này nhỏ đến mức không cần lo.

Người Việt vẽ bản đồ từ rất sớm. Bộ Hồng Đức bản đồ, gắn với đời vua Lê Thánh Tông cuối thế kỷ 15, là một trong những tập bản đồ cổ nổi tiếng nhất của nước ta. Bản đồ địa hình hiện nay do cơ quan đo đạc nhà nước lập, dùng chung một hệ toạ độ quốc gia tên là VN-2000.

Tỉ lệ: một phân trên giấy bằng bao nhiêu ngoài đời

Tỉ lệ bản đồ cho biết hình vẽ đã thu nhỏ bao nhiêu lần. Có hai cách ghi thường gặp.

Tỉ lệ số

Viết dạng 1 : 25.000. Nghĩa là 1 đơn vị trên bản đồ bằng 25.000 đơn vị ngoài thực tế. Một xăng-ti-mét trên giấy bằng 25.000 xăng-ti-mét ngoài đời, tức 250 mét. Mẹo đổi nhanh: bỏ hai chữ số 0 cuối sẽ ra số mét ứng với 1 cm (25.000 → 250 m), bỏ năm chữ số 0 sẽ ra số ki-lô-mét.

Thước tỉ lệ

Là một đoạn thẳng có vạch, ghi "0 — 500 m — 1 km". Cách này có một ưu điểm lớn: khi em phóng to hay thu nhỏ bản đồ để in, đoạn thước cũng to nhỏ theo, nên vẫn đúng. Còn tỉ lệ số thì sai ngay khi tờ giấy bị phóng to. Bản đồ trên điện thoại chỉ dùng thước tỉ lệ, thường nằm ở góc dưới, và nó thay đổi mỗi lần em kéo hai ngón tay.

Tỉ lệ lớn, tỉ lệ nhỏ

Chỗ này nhiều người lớn cũng hay nhầm. Tỉ lệ lớn là khi số phía sau nhỏ, ví dụ 1 : 5.000, vẽ được cả từng ngôi nhà nhưng chỉ phủ một vùng hẹp. Tỉ lệ nhỏ là khi số phía sau lớn, ví dụ 1 : 1.000.000, phủ được cả một miền nhưng chỉ còn đường lớn và thành phố.

Tỉ lệ	1 cm trên giấy bằng	Hợp để làm gì
1 : 2.000	20 m	Sơ đồ một trường học, một khu dân cư
1 : 25.000	250 m	Đi bộ đường dài, xem đồi núi chi tiết
1 : 50.000	500 m	Bản đồ địa hình một vùng rộng
1 : 1.000.000	10 km	Bản đồ cả một miền trong sách địa lí

Ví dụ tính: trên bản đồ 1 : 50.000, hai làng cách nhau 6 cm. Ngoài đời là 6 × 500 m = 3.000 m, tức 3 km theo đường chim bay. Đường đi thật luôn dài hơn, vì đường phải uốn theo đồi, theo sông.

Kí hiệu: ngôn ngữ riêng của bản đồ

Bản đồ không thể viết chữ "đây là cái giếng" ở mọi chỗ, nên nó dùng kí hiệu. Có ba kiểu chính:

• Kí hiệu điểm: chấm, hình tam giác, hình chữ thập nhỏ… cho những thứ nhỏ so với tỉ lệ, như điểm độ cao, giếng nước, trạm y tế, đền chùa.
• Kí hiệu đường: nét liền, nét đứt, nét đôi… cho đường sá, sông suối nhỏ, ranh giới, đường dây điện.
• Kí hiệu vùng: một mảng màu hoặc một mảng có hoa văn lặp lại, cho rừng, ruộng lúa, hồ, khu dân cư.

Trên bản đồ địa hình, màu sắc cũng có quy ước khá chung ở nhiều nước: xanh dương là nước, xanh lá là cây cối, nâu là đường đồng mức cho biết độ cao, đen là công trình con người làm ra, đỏ hoặc cam thường là đường lớn. Nhưng mỗi bộ bản đồ có thể khác một chút, nên luật vàng là: đọc bảng chú giải trước khi đọc bản đồ. Đừng đoán.

Kí hiệu có khi không đúng kích thước thật. Một con đường rộng 7 m, nếu vẽ đúng tỉ lệ 1 : 50.000 thì chỉ mảnh hơn sợi tóc. Người vẽ cố ý vẽ to ra cho dễ thấy. Vì vậy đừng đo bề rộng một con đường trên bản đồ rồi suy ra con đường rộng bao nhiêu.

Hướng bắc: xoay tờ giấy cho khớp với đất

Hầu hết bản đồ ngày nay đặt hướng bắc ở phía trên. Đó là thói quen chung, không phải luật của tự nhiên. Nhiều bản đồ cổ ở châu Âu đặt phía đông lên trên, vì đó là hướng mặt trời mọc. Vì vậy, bản đồ tốt luôn vẽ một mũi tên chỉ bắc, thường kèm chữ N (North) hoặc chữ B.

Ba "hướng bắc" khác nhau

Trên bản đồ địa hình chuyên dụng, ở lề thường có một hình nhỏ vẽ tới ba mũi tên:

1. Bắc địa lí: hướng về Bắc Cực thật, nơi trục quay Trái Đất đi qua.
2. Bắc từ: hướng mà kim la bàn chỉ. Cực từ không trùng Bắc Cực và còn dịch chuyển dần theo năm.
3. Bắc lưới: hướng của các đường kẻ ô vuông in trên bản đồ.

Ở Việt Nam, ba hướng này lệch nhau rất ít, chỉ khoảng dưới một hai độ, nên khi đi bộ trong công viên hay quanh xóm thì coi như một. Người khảo sát hay người đi rừng chuyên nghiệp mới phải tính chênh lệch đó.

Định hướng bản đồ

"Định hướng" là xoay tờ bản đồ sao cho hướng bắc trên giấy trùng với hướng bắc ngoài đời. Khi đó, con đường bên trái trên giấy cũng nằm bên trái trước mặt em. Có hai cách:

• Dùng la bàn (hoặc la bàn trên điện thoại): đặt la bàn lên bản đồ, xoay cả hai đến khi kim chỉ bắc song song với mũi tên bắc trên giấy.
• Dùng mốc: tìm hai thứ em nhận ra cả trên giấy lẫn ngoài đời, như ngã tư và tháp nước, rồi xoay giấy cho đường nối chúng khớp với thực tế.

Nhiều bạn quen xoay ngược đầu bản đồ thấy "kì kì" vì chữ bị lộn ngược. Không sao cả. Chữ lộn ngược nhưng đường đi đúng, thế mới là đọc bản đồ.

Đọc một tấm bản đồ theo thứ tự nào

Khi cầm một tấm bản đồ lạ, làm theo thứ tự này sẽ đỡ rối:

1. Đọc tên bản đồ và vùng nó vẽ.
2. Tìm tỉ lệ và thử ước lượng: cả tờ bản đồ phủ bao nhiêu ki-lô-mét?
3. Tìm mũi tên bắc.
4. Đọc bảng chú giải, đánh dấu những kí hiệu lạ.
5. Tìm chỗ mình đang đứng, hoặc một nơi mình biết chắc.
6. Xoay bản đồ cho đúng hướng rồi mới tìm đường.

Thứ tự này dùng được cho cả bản đồ trong sách Lịch sử và Địa lí, bản đồ du lịch ở cổng một vườn quốc gia, lẫn sơ đồ thoát hiểm dán trên tường khách sạn.

Thử làm: ba phép đo trên tập bản đồ

Cần: tập bản đồ Địa lí Việt Nam (atlat) hoặc bản đồ Việt Nam trong sách giáo khoa, một sợi chỉ, thước kẻ, bút chì.

1. Đo đường chim bay. Tìm thước tỉ lệ của trang bản đồ hành chính. Đo khoảng cách thẳng từ Hà Nội tới Huế, rồi từ Huế tới Thành phố Hồ Chí Minh. Đổi ra ki-lô-mét. Tổng hai đoạn là bao nhiêu?
2. Đo đường đi thật. Đặt sợi chỉ uốn theo đường quốc lộ 1 hoặc đường sắt Bắc – Nam trên bản đồ, rồi kéo thẳng chỉ ra đo. So với kết quả bước 1: đường đi thật dài hơn bao nhiêu phần trăm? Vì sao?
3. Đổi tỉ lệ. Lật sang một trang vùng (ví dụ trang vùng Tây Nguyên) có tỉ lệ khác. Cùng một tỉnh, trên trang nào trông to hơn? Trang nào có nhiều kí hiệu hơn? Đó chính là khác biệt giữa tỉ lệ lớn và tỉ lệ nhỏ.

Lần tới đi chơi công viên, khu du lịch hay bảo tàng, tìm tấm bản đồ ở cổng. Thử tìm ba thứ: mũi tên bắc, thước tỉ lệ và dấu "Bạn đang ở đây". Nhiều tấm bản đồ ở cổng được dựng theo hướng người đứng nhìn chứ không phải bắc ở trên, nên đọc mũi tên bắc trước rồi hãy đi.

Những lỗi hay gặp khi mới đọc bản đồ

• Nhầm tỉ lệ lớn với tỉ lệ nhỏ. Nhớ: số sau dấu hai chấm càng nhỏ, bản đồ càng chi tiết.
• Tưởng bản đồ in ra vẫn đúng tỉ lệ số. In phóng to là tỉ lệ số sai. Hãy dùng thước tỉ lệ.
• Đo đường chim bay rồi tưởng là đường đi. Ở vùng núi, đường đi thật có khi dài gấp đôi, gấp ba.
• Không nhìn ngày lập bản đồ. Một con đường mới mở, một cây cầu mới xây có thể chưa có trên bản đồ cũ.
• Tin bản đồ hơn mắt mình. Nếu bản đồ ghi có cầu mà trước mặt là dòng nước chảy xiết không có cầu, thì nghe theo mắt và quay lại.

Câu hỏi thường gặp

Tỉ lệ bản đồ 1 : 100.000 nghĩa là gì?

Nghĩa là 1 cm trên bản đồ bằng 100.000 cm ngoài thực tế, tức 1 km. Đây là tỉ lệ khá nhỏ, hợp để xem đường lớn giữa các thị trấn chứ không đủ chi tiết để tìm một ngôi nhà.

Tỉ lệ lớn và tỉ lệ nhỏ khác nhau thế nào?

Tỉ lệ lớn có số phía sau nhỏ, như 1 : 5.000, vẽ được nhiều chi tiết nhưng phủ vùng hẹp. Tỉ lệ nhỏ có số phía sau lớn, như 1 : 1.000.000, phủ vùng rộng nhưng lược bớt chi tiết. Hãy nhớ "lớn" là nói về độ chi tiết, không phải về vùng đất.

Vì sao bản đồ thường để hướng bắc ở trên?

Đó là thói quen được dùng rộng rãi từ khi các nhà vẽ bản đồ châu Âu và sau đó cả thế giới thống nhất cách trình bày. Trái Đất không có "phía trên" thật sự. Vì vậy bản đồ tốt luôn vẽ mũi tên chỉ bắc, đừng mặc định.

Bảng chú giải trên bản đồ là gì?

Là ô nhỏ liệt kê các kí hiệu và màu sắc, kèm ý nghĩa của từng cái. Mỗi bộ bản đồ có thể dùng kí hiệu khác nhau, nên đọc bảng chú giải trước là cách nhanh nhất để không hiểu sai.

Bắc từ và bắc địa lí khác nhau ra sao?

Bắc địa lí là hướng về Bắc Cực, nơi trục quay Trái Đất đi qua. Bắc từ là hướng kim la bàn chỉ, về phía cực từ, vốn nằm lệch và di chuyển dần theo năm. Ở Việt Nam hai hướng chỉ lệch nhau rất ít.