Đường đồng mức dễ hiểu: cắt lớp quả núi đất nặn bằng nước để vẽ bản đồ

Đường đồng mức là đường nối những điểm có cùng độ cao trên mặt đất. Vẽ nhiều đường như thế, mỗi đường cách nhau một khoảng độ cao đều nhau, người ta biến một quả núi gồ ghề thành những vòng tròn méo lồng vào nhau trên tờ giấy phẳng. Nhìn khoảng cách giữa các vòng, em biết chỗ nào dốc, chỗ nào thoải, đâu là đỉnh, đâu là thung lũng. Cách dễ hiểu nhất là tự làm một quả núi bằng đất nặn rồi "cắt lớp" nó bằng nước, có hướng dẫn ở cuối bài.

Hình dung đường đồng mức bằng một con nước dâng

Tưởng tượng một hòn đảo nhỏ giữa hồ. Mực nước hồ dâng lên đúng 10 mét. Đường viền nơi nước chạm vào sườn đảo lúc ấy chính là đường đồng mức 10 m: mọi điểm trên đường viền đều cao đúng bằng nhau. Nước dâng thêm 10 m nữa, ta có đường viền 20 m, nhỏ hơn và nằm bên trong đường thứ nhất. Cứ thế cho tới khi nước sắp ngập đỉnh.

Giờ bay lên thẳng trên đỉnh đảo và nhìn xuống, tất cả các đường viền ấy hiện ra như những vòng lồng nhau. Đó chính là hình vẽ trên bản đồ. Khoảng chênh độ cao giữa hai đường kề nhau gọi là khoảng cao đều. Trên bản đồ địa hình tỉ lệ 1 : 50.000, khoảng cao đều thường là 20 m; bản đồ chi tiết hơn có thể là 10 m hoặc 5 m. Con số chính xác luôn in ở lề bản đồ, gần thước tỉ lệ.

Năm quy luật để đọc ra hình dáng đất

Chỉ cần nhớ năm điều sau, em sẽ đọc được phần lớn bản đồ địa hình.

1. Các đường sát nhau là chỗ dốc, thưa nhau là chỗ thoải. Vì phải lên cùng một độ cao trong một quãng ngắn hơn.
2. Các vòng khép kín nhỏ dần vào trong là đỉnh đồi, đỉnh núi. Đỉnh thường có thêm một chấm và con số độ cao.
3. Đường đồng mức không bao giờ cắt nhau. Một điểm không thể vừa cao 100 m vừa cao 120 m. Chỉ ở vách đá thẳng đứng, các đường mới chụm sát lại thành gần như một nét.
4. Hình chữ V chĩa ngược về phía đất cao là thung lũng, khe suối. Nước chảy từ cao xuống thấp, nên suối luôn nằm ở đáy chữ V và chảy ra phía miệng chữ V.
5. Hình chữ V hoặc chữ U chĩa về phía đất thấp là sống núi. Đó là cái gờ nhô ra từ đỉnh, nơi nước chia sang hai bên.

Để dễ đếm, cứ năm đường thì có một đường vẽ đậm hơn, gọi là đường cái, có ghi số độ cao. Các đường mảnh giữa chúng gọi là đường con. Muốn biết một điểm cao bao nhiêu, tìm đường cái gần nhất rồi đếm thêm hoặc bớt đi từng bậc.

Một số dạng địa hình nhìn trên đường đồng mức

Dạng đất	Trông trên bản đồ như thế nào	Ví dụ ngoài đời
Đỉnh núi	Vòng khép kín nhỏ nhất ở giữa, có chấm độ cao	Đỉnh Fansipan, đỉnh Lang Biang
Sườn dốc	Các đường dồn sát nhau	Sườn núi đá vôi quanh Tràng An
Thung lũng	Chữ V chĩa lên phía cao, có suối chạy giữa	Thung lũng Mường Hoa dưới chân Sa Pa
Yên ngựa	Hai đỉnh, chỗ trũng ở giữa trông như đồng hồ cát	Nhiều con đèo vượt núi đi qua đúng chỗ này
Bình nguyên	Đường rất thưa, có khi cả trang chỉ vài đường	Đồng bằng ven sông
Hố trũng	Vòng khép kín có vạch nhỏ chĩa vào trong	Hố sụt ở vùng đá vôi

Chỗ yên ngựa rất đáng nhớ. Khi người xưa mở đường qua núi, họ thường tìm chỗ thấp nhất giữa hai đỉnh để vượt. Vì vậy nhiều con đèo nằm đúng ở một cái yên ngựa trên bản đồ.

Từ đường đồng mức tới "mặt cắt" của núi

Đường đồng mức cho ta nhìn từ trên xuống. Nhưng đôi khi em muốn biết: nếu đi bộ theo một đường thẳng từ điểm A tới điểm B, ta sẽ leo lên rồi xuống ra sao? Lúc đó người ta vẽ mặt cắt địa hình.

1. Kẻ một đường thẳng từ A tới B trên bản đồ.
2. Đặt mép một tờ giấy trắng dọc theo đường đó. Ở mỗi chỗ đường kẻ cắt qua một đường đồng mức, đánh một dấu nhỏ và ghi độ cao.
3. Bên dưới, kẻ một trục dọc chia vạch độ cao.
4. Từ mỗi dấu, kéo thẳng xuống đúng mức độ cao, chấm một điểm.
5. Nối các điểm lại. Em có hình nghiêng của mặt đất dọc đường AB.

Lưu ý: nếu trục độ cao vẽ cùng tỉ lệ với trục ngang, núi sẽ trông rất bẹt. Sách địa lí thường kéo giãn trục đứng lên năm, mười lần cho dễ nhìn, và có ghi chú điều đó. Vì vậy núi trên mặt cắt trông dốc hơn thật nhiều.

Người ta đo độ cao để vẽ đường đồng mức bằng cách nào

Trước kia, người đo đạc phải vác máy đo lên từng sườn đồi, đo độ cao từng điểm rồi vẽ tay các đường nối những điểm bằng nhau. Việc này mất nhiều năm cho một vùng. Về sau, người ta chụp ảnh hàng không: hai tấm ảnh chụp cùng một chỗ từ hai vị trí hơi lệch nhau, nhìn qua dụng cụ đặc biệt sẽ thấy nổi khối như nhìn bằng hai mắt, và từ đó đo được độ cao.

Ngày nay có thêm vệ tinh đo độ cao bằng ra-đa và máy bay hoặc thiết bị bay không người lái quét la-de. Tia la-de bắn xuống đất, đo thời gian dội lại, ra độ cao từng điểm, có khi xuyên được qua tán rừng thưa để chạm tới mặt đất. Máy tính sau đó tự vẽ các đường đồng mức. Dù vậy, người đo vẫn phải ra thực địa kiểm tra, vì máy có thể nhầm mái nhà, ngọn cây với mặt đất.

Thử làm: cắt lớp quả núi bằng nước

Đây là cách nhiều thầy cô địa lí ở nhiều nước dùng để dạy đường đồng mức. Làm mất khoảng 40 phút.

Cần: một hộp nhựa trong có nắp (hộp đựng thức ăn loại cao khoảng 10 cm), đất nặn hoặc đất sét, thước kẻ, bút lông dầu loại viết được lên nhựa, một tờ giấy bóng kính hoặc giấy can, một ca nước.

1. Nặn một quả núi cao chừng 7–8 cm trong lòng hộp. Cố ý làm một bên dốc, một bên thoải, thêm một rãnh khe suối chạy xuống.
2. Dùng bút đánh dấu lên thành hộp các vạch cách nhau 1 cm, tính từ đáy.
3. Đổ nước tới vạch 1 cm. Dùng một que tăm vạch nhẹ một đường lên đất nặn, đúng chỗ nước chạm vào sườn núi.
4. Đổ thêm nước tới vạch 2 cm, vạch tiếp. Lặp lại cho tới gần đỉnh.
5. Đổ nước ra. Đậy nắp hộp, nhìn thẳng từ trên xuống và tô theo các đường vạch lên mặt nắp bằng bút dầu. Muốn giữ lại thì đặt giấy can lên nắp và đồ theo.

Giờ nhìn hình vừa vẽ: phía sườn dốc, các đường dồn sát nhau; phía thoải, chúng thưa ra; chỗ khe suối, các đường bẻ thành chữ V chĩa lên phía đỉnh. Đúng như năm quy luật ở trên. Em vừa làm lại, ở cỡ thu nhỏ, đúng việc mà những người lập bản đồ địa hình đã làm.

Thử thêm: đổi hình vẽ với một bạn khác, không cho xem quả núi. Bạn ấy phải đoán sườn nào dốc, khe suối ở đâu. Sau đó mở hộp ra đối chiếu.

Đường đồng mức có ích gì ngoài đời

• Đi bộ đường núi: nhìn bản đồ là biết đoạn nào phải leo dốc, đoạn nào đi men theo sườn, để chia sức và tính giờ về trước khi trời tối.
• Làm đường, làm ruộng bậc thang: đường đèo thường chạy chéo, uốn lượn theo đường đồng mức để giảm độ dốc. Ruộng bậc thang ở vùng núi phía Bắc cũng bám theo đường đồng mức, vì mỗi bờ ruộng phải nằm ngang để giữ nước.
• Dự báo ngập và sạt lở: biết vùng nào thấp để tính nước lũ lên tới đâu, sườn nào dốc dễ sạt.
• Đặt nhà, đặt trường: chọn chỗ cao ráo, không nằm dưới chân sườn dốc hay giữa lòng khe suối.

Câu hỏi thường gặp

Đường đồng mức là gì?

Là đường vẽ trên bản đồ nối liền các điểm có cùng độ cao so với mực nước biển. Nhiều đường như vậy lồng vào nhau cho thấy hình dáng đồi núi trên một tờ giấy phẳng.

Vì sao đường đồng mức không cắt nhau?

Vì mỗi đường ứng với một độ cao duy nhất, mà một điểm trên mặt đất không thể có hai độ cao khác nhau cùng lúc. Chỉ ở vách đá dựng đứng, các đường mới dồn sát gần như trùng nhau.

Làm sao biết chỗ nào dốc trên bản đồ đường đồng mức?

Nhìn khoảng cách giữa các đường. Các đường càng sát nhau thì sườn càng dốc, càng thưa thì đất càng thoải. Với khoảng cao đều 20 m, hai đường cách nhau 1 mm trên bản đồ 1 : 50.000 nghĩa là cứ đi ngang 50 m thì phải lên thêm 20 m, một sườn khá dốc.

Khoảng cao đều là gì?

Là chênh lệch độ cao giữa hai đường đồng mức kề nhau, ví dụ 10 m hay 20 m. Con số này được in ở lề bản đồ và giữ nguyên trên cả tờ, nhờ vậy đếm số đường là biết đã leo bao nhiêu mét.

Thung lũng và sống núi phân biệt thế nào trên đường đồng mức?

Cả hai đều có đường đồng mức uốn hình chữ V. Ở thung lũng, đỉnh chữ V chĩa về phía đất cao, và thường có suối nằm giữa. Ở sống núi, đỉnh chữ V chĩa về phía đất thấp.