Phù sa bồi đồng bằng thế nào: so sánh châu thổ sông Hồng và sông Cửu Long

Đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long đều do phù sa làm nên: những hạt đất rất mịn mà nước sông cuốn từ núi xuống, rồi lắng lại ở vùng thấp gần biển, lớp này chồng lên lớp kia qua hàng nghìn năm. Hai đồng bằng cùng một cách sinh ra nhưng lớn lên khác nhau. Đồng bằng sông Hồng bị con người quây đê từ gần nghìn năm trước, còn đồng bằng sông Cửu Long thì để nước tràn đồng mỗi mùa lũ. Bài này giải thích phù sa là gì, nó bồi đất ra sao, và một thí nghiệm nhỏ để em nhìn tận mắt.

Phù sa là gì

Khi mưa rơi xuống núi, nước bào mòn đất đá, cuốn theo đủ cỡ hạt: sỏi, cát, bột mịn và hạt sét nhỏ đến mức mắt thường không thấy từng hạt. Sỏi và cát nặng, thường lắng lại sớm ở lòng sông vùng núi. Hạt bột mịn và hạt sét thì lơ lửng trong nước rất lâu, đi theo dòng sông tới tận đồng bằng. Hỗn hợp đất mịn ấy, khi lắng xuống, gọi là phù sa.

Phù sa mang theo những chất mà cây cần, như các khoáng chất có nguồn gốc từ đá bị bào mòn ở thượng nguồn. Vì vậy ruộng được phù sa bồi thường tốt. Ông bà ta gọi đó là "đất bãi", "đất được nước", và những bãi bồi ven sông thường trồng ngô, đậu, rau màu rất tốt.

Tên sông Hồng cũng từ phù sa mà ra: nước sông chảy qua nhiều vùng đất đá giàu sắt ở thượng nguồn, mang phù sa màu nâu đỏ. Đứng trên cầu Long Biên nhìn xuống mùa nước lớn, sông có màu như nước gạch cua.

Đồng bằng mọc ra như thế nào

Hãy theo một hạt phù sa từ núi về biển:

1. Ở vùng núi, sông dốc và chảy xiết, nước có sức cuốn mạnh. Hạt phù sa bị cuốn đi.
2. Ra tới vùng thấp, sông thoải hơn và chậm lại. Mùa lũ, nước dâng tràn ra hai bên. Khi tràn khỏi lòng sông, nước chậm hẳn, nên những hạt nặng hơn lắng ngay sát bờ, tạo thành dải đất hơi cao gọi là đê tự nhiên. Hạt mịn hơn đi xa vào đồng, lắng ở chỗ trũng.
3. Tới cửa biển, nước sông gặp nước biển và dừng lại gần như hẳn. Phần lớn phù sa còn lại lắng xuống ở đây, làm bãi bồi mọc dần ra ngoài.
4. Sông chia nhánh. Bãi bồi chắn trước cửa sông, nước phải tìm đường vòng sang hai bên. Sông tách thành nhiều nhánh, mỗi nhánh lại có cửa riêng. Nhìn từ trên cao, đồng bằng có hình như một cái quạt xoè ra.

Người Hy Lạp cổ thấy đồng bằng sông Nile có hình tam giác giống chữ Δ (đọc là "đen-ta"), nên ngày nay thế giới gọi đồng bằng cửa sông là delta. Tiếng Việt gọi là châu thổ.

Hai đồng bằng lớn của Việt Nam, đặt cạnh nhau

	Đồng bằng sông Hồng	Đồng bằng sông Cửu Long
Sông bồi đắp	Sông Hồng và sông Thái Bình	Sông Mê Kông, vào Việt Nam chia thành sông Tiền, sông Hậu
Diện tích (ước tính phổ biến)	Khoảng 15.000 km²	Khoảng 40.000 km², đồng bằng lớn nhất nước
Nguồn nước	Sông bắt nguồn từ vùng núi Vân Nam, Trung Quốc	Sông bắt nguồn từ cao nguyên Tây Tạng, chảy qua nhiều nước
Với lũ	Có hệ thống đê lớn ngăn lũ, ruộng nằm trong đê	Phần lớn không đắp đê lớn, mùa nước nổi tràn đồng hằng năm
Mặt ruộng	Có nhiều ô trũng thấp hơn mặt sông mùa lũ	Rất thấp và bằng, nhiều nơi chỉ cao hơn mực biển khoảng một mét
Đường đi của nước	Sông chính, sông nhánh và mương máng	Chằng chịt kênh rạch, đi lại bằng xuồng ghe

Các con số diện tích ở trên là ước tính thường gặp trong sách địa lí; mỗi nguồn khoanh ranh giới hơi khác nhau nên số có thể chênh vài phần trăm.

Vì sao sông Hồng có đê mà miền Tây thì không

Sông Hồng có mùa lũ dữ: nước lên nhanh, chảy xiết, có thể làm vỡ làng mạc. Từ thời Lý, sử cũ đã ghi việc đắp đê Cơ Xá ở kinh thành Thăng Long năm 1108. Qua nhiều triều đại, người dân góp công đắp, nối, nâng cao, thành hệ thống đê dài hàng nghìn ki-lô-mét như ngày nay.

Đê giữ cho làng và ruộng an toàn, nhưng có một cái giá: phù sa không còn tràn vào đồng nữa. Phù sa lắng lại ngay trong lòng sông, giữa hai con đê, làm đáy sông cao dần. Vì vậy ở nhiều đoạn, mặt nước sông mùa lũ cao hơn hẳn mặt ruộng, mặt đường phía trong đê, có chỗ chênh nhiều mét. Đồng ruộng trong đê thì không được bồi thêm, nên những vùng trũng như vùng chiêm trũng phải trông vào thuỷ lợi và phân bón.

Sông Mê Kông thì khác. Biển Hồ Tonle Sap ở Campuchia hoạt động như một miếng bọt biển khổng lồ: mùa lũ, nước sông chảy ngược vào hồ làm hồ phình to, mùa khô lại nhả ra. Nhờ vậy lũ về miền Tây lên từ từ, gọi là mùa nước nổi, thường từ khoảng tháng 8 tới tháng 11. Người dân sống chung với lũ: nhà sàn, nhà nổi, ruộng nghỉ chờ nước rút, rồi gieo vụ mới trên lớp phù sa vừa bồi.

Đồng bằng vẫn đang thay đổi

Đồng bằng không đứng yên. Ở mũi Cà Mau, phía bờ biển Tây, có những đoạn bãi bồi vẫn lấn ra biển, rừng đước mọc theo. Nhưng nhiều đoạn bờ biển phía Đông lại đang bị sóng ăn lở.

Các nhà khoa học trong và ngoài nước đã đo thấy lượng phù sa sông Hồng và sông Mê Kông đưa về đồng bằng giảm mạnh so với vài chục năm trước. Nguyên nhân được nhắc tới nhiều nhất là các hồ chứa thuỷ điện ở thượng nguồn giữ phù sa lại sau đập, và việc khai thác cát lòng sông. Ở đồng bằng sông Cửu Long còn thêm chuyện mặt đất lún dần, một phần do hút nước ngầm quá nhiều. Mức độ của từng nguyên nhân vẫn đang được nghiên cứu, nhưng hướng chung khá rõ: đồng bằng được bồi ít hơn trước.

Đó là lí do người ta trồng lại rừng ngập mặn ven biển để giữ đất, hạn chế khai thác cát, và tìm cách dùng nước ngầm tiết kiệm hơn.

Thử làm: nhìn phù sa lắng thành lớp

Thí nghiệm 1: chiếc lọ phân lớp. Cần một lọ thuỷ tinh hoặc chai nhựa trong có nắp, một nắm đất vườn có lẫn cát, nước, một thìa muối.

1. Cho đất vào khoảng một phần ba lọ, đổ nước gần đầy, đậy chặt nắp.
2. Lắc mạnh một phút cho đất tan hết.
3. Đặt lọ lên bàn, đừng động vào. Quan sát sau 1 phút, 30 phút, và sáng hôm sau.

Em sẽ thấy cát lắng xuống đáy gần như ngay lập tức. Lớp bột mịn lắng chậm hơn ở trên. Lớp sét mịn nhất nằm trên cùng, và nước có khi vẫn đục cả ngày. Đó chính là thứ tự lắng ở ngoài đời: cát ở gần bờ sông, đất mịn đi xa vào đồng. Thử thêm một lọ y hệt nhưng cho thêm muối: nhiều bạn sẽ thấy nước trong nhanh hơn, vì trong nước mặn các hạt sét hay kết lại thành cục to và chìm nhanh. Đó cũng là một lí do phù sa hay lắng dày ở cửa sông, nơi nước ngọt gặp nước biển.

Thí nghiệm 2: khay đồng bằng. Cần một khay nhựa nông, cát trộn ít đất mịn, một bình tưới.

1. Đắp cát thành một con dốc ở một đầu khay, đầu kia để trống làm "biển". Kê đầu dốc cao lên vài phân.
2. Đổ một ít nước vào phần "biển".
3. Tưới thật chậm, đều, ở đỉnh dốc. Nước sẽ tự vạch đường thành sông.
4. Quan sát chỗ sông chảy vào "biển": cát lắng thành một hình quạt, sông tự chia nhánh.

Làm ngoài sân hoặc trong nhà tắm cho dễ dọn. Chụp ảnh từ trên xuống trước và sau khi tưới để so sánh.

Câu hỏi thường gặp

Phù sa là gì?

Phù sa là đất rất mịn, gồm hạt bột và hạt sét, do nước sông cuốn từ vùng đồi núi rồi lắng xuống ở vùng thấp. Đất phù sa thường màu mỡ vì chứa khoáng chất từ đá bị bào mòn ở thượng nguồn.

Đồng bằng châu thổ hình thành như thế nào?

Sông chảy tới vùng thấp và cửa biển thì chậm lại, không còn sức cuốn phù sa nên phù sa lắng xuống. Qua hàng nghìn năm, các lớp phù sa chồng lên nhau và lấn dần ra biển, sông chia thành nhiều nhánh, tạo nên đồng bằng hình quạt.

Vì sao gọi là sông Hồng?

Vì nước sông có màu nâu đỏ, nhất là vào mùa lũ. Màu đó đến từ phù sa giàu sắt mà sông cuốn từ vùng đồi núi ở thượng nguồn.

Mùa nước nổi ở miền Tây là gì?

Là thời gian nước sông Mê Kông dâng lên từ từ và tràn đồng, thường khoảng tháng 8 tới tháng 11. Khác với lũ quét, nước lên chậm nên người dân có thể sống chung, đánh bắt cá và đón phù sa về ruộng.

Vì sao phù sa về đồng bằng ngày càng ít?

Các nghiên cứu cho thấy các hồ chứa thuỷ điện ở thượng nguồn giữ lại một phần lớn phù sa, cộng thêm việc khai thác cát lòng sông. Mức độ ảnh hưởng của từng nguyên nhân vẫn đang được các nhà khoa học tiếp tục đo đạc.