Giấy dó từ vỏ cây thành tờ giấy: sợi, bể xeo và tấm mành tre

Giấy dó được làm từ lớp vỏ trong của cây dó giấy: vỏ được ngâm, nấu, giã nát thành bột sợi, khuấy vào bể nước rồi vớt lên bằng một tấm mành tre mỏng, để các sợi tự đan vào nhau thành tờ giấy. Không có keo nào giữ tờ giấy lại. Khi nước rút đi, chính những sợi dài trong vỏ cây bám vào nhau đủ chặt để tờ giấy dai, bền hàng trăm năm.

Bài này đi theo đường đi của sợi vỏ cây: từ rừng xuống làng giấy, từ bể xeo lên bức tranh Đông Hồ. Cuối bài có cách làm một tờ giấy tái chế ở nhà, cần người lớn giúp ở bước xay.

Giấy là gì: một tấm lưới sợi

Soi một tờ giấy bất kỳ dưới kính lúp, bạn sẽ thấy những sợi rất nhỏ nằm đan chéo lộn xộn. Đó là sợi xenlulô, chất tạo nên thành tế bào thực vật, giống như "xương" của cây. Mọi loại giấy, từ giấy vở tới giấy dó, đều là một tấm lưới sợi xenlulô được ép mỏng.

Điều kỳ lạ là các sợi bám vào nhau mà không cần keo. Khi giấy còn ướt, các sợi trôi tự do trong nước. Khi nước rút đi, các sợi bị kéo sát lại, và giữa chúng hình thành vô số liên kết cực nhỏ, gọi là liên kết hydro. Mỗi liên kết rất yếu, nhưng hàng tỉ liên kết cộng lại đủ giữ tờ giấy. Đó cũng là lý do giấy ngâm nước lâu thì mủn ra: nước chen vào giữa, phá những liên kết ấy.

Cây dó giấy: vì sao chọn vỏ cây này

Cây dó giấy là một loài cây bụi mọc ở vùng đồi núi phía Bắc. Người làm giấy không dùng thân gỗ mà dùng lớp vỏ trong, nằm giữa lớp vỏ nâu ngoài cùng và phần gỗ. Lớp vỏ này chứa những sợi rất dài và dẻo, dài hơn nhiều so với sợi gỗ thường dùng làm giấy công nghiệp.

	Giấy dó	Giấy công nghiệp thông thường
Nguyên liệu	Vỏ trong cây dó	Gỗ cây (bạch đàn, keo, thông…), giấy tái chế
Độ dài sợi	Sợi dài, dẻo	Sợi ngắn hơn
Cách làm	Thủ công, xeo từng tờ	Máy xeo liên tục thành cuộn
Hướng sợi	Đan lộn xộn mọi hướng	Phần lớn xếp theo chiều máy chạy
Tính chất	Dai, xốp, thấm mực, mặt hơi sần	Mịn, phẳng, đều, rẻ

Sợi dài đan vào nhau nhiều chỗ hơn, nên tờ giấy dó dù mỏng vẫn rất khó xé. Người ta hay nói giấy dó bền hàng trăm năm: nhiều văn bản, sắc phong, sách in mộc bản xưa trên giấy dó còn tới ngày nay, nếu được cất ở nơi khô ráo, tránh mối mọt.

Các bước làm giấy dó

1. Bóc vỏ: cắt cành dó, bóc lấy vỏ, bó thành từng bó.
2. Ngâm và nấu: ngâm vỏ trong nước vôi, rồi nấu trong nồi lớn nhiều giờ. Vôi và nhiệt làm mềm vỏ, làm tan bớt những chất kết dính giữa các sợi.
3. Rửa, nhặt: rửa sạch vôi, bóc bỏ lớp vỏ đen bên ngoài, chỉ giữ phần sợi trắng.
4. Giã: giã vỏ trong cối cho tới khi thành một khối bột sợi nhuyễn. Đây là việc nặng nhất, ngày xưa làm bằng chày tay hoặc chày đạp chân.
5. Pha bể: cho bột sợi vào bể nước lớn, khuấy tan, thêm nhựa nhớt của cây mò. Nhớt này giúp các sợi lơ lửng đều trong nước, không vón cục, và giúp những tờ giấy ướt xếp chồng lên nhau sau này không dính chặt vào nhau.
6. Xeo: người thợ cầm liềm xeo, một khung gỗ có tấm mành nan tre chẻ thật mảnh, nhúng xuống bể, múc lên một lớp nước sợi, lắc nhẹ cho sợi dàn đều, rồi nhấc lên. Nước rút qua mành, để lại một lớp sợi mỏng: đó là tờ giấy ướt.
7. Chồng và ép: lật tấm mành, úp tờ giấy ướt lên chồng giấy. Hàng trăm tờ chồng lên nhau, rồi được ép bằng đòn bẩy hoặc vật nặng để rút bớt nước.
8. Tách và phơi: bóc từng tờ ra, phơi nắng hoặc dán lên tường cho khô, rồi xếp lại thành tập.

Độ dày tờ giấy phụ thuộc vào lượng bột trong bể và bàn tay người xeo: nhúng sâu hay nông, lắc mấy lần. Thợ giỏi xeo hàng trăm tờ mà tờ nào cũng dày gần như nhau.

Làng giấy Việt Nam xưa và nay

Ven Hồ Tây ở Hà Nội xưa có các làng làm giấy, nổi tiếng nhất là Yên Thái, còn gọi là làng Bưởi. Câu ca dao "Mịt mù khói toả ngàn sương, nhịp chày Yên Thái, mặt gương Tây Hồ" nói về tiếng chày giã vỏ dó vang bên hồ. Ngày nay nghề giấy ở đó gần như đã mất, phố xá thay cho làng.

Ở Bắc Ninh, làng Dương Ổ vẫn làm giấy dó, cung cấp giấy cho tranh dân gian Đông Hồ. Một số bản làng người Dao ở vùng núi phía Bắc cũng còn làm giấy bản để chép sách cúng và làm đồ lễ. Nhiều hoạ sĩ và nhà thiết kế trẻ đang dùng lại giấy dó cho tranh, sổ tay, đèn, giúp nghề có thêm người mua.

Giấy dó và tranh Đông Hồ

Tranh Đông Hồ in trên giấy dó được quét một lớp hồ điệp: bột vỏ con điệp (một loài sò biển) nghiền mịn, trộn với hồ dán làm từ gạo nếp. Dưới ánh sáng, lớp điệp ánh lên lấp lánh. Tờ giấy xốp hút đều màu in từ những bản khắc gỗ, mỗi màu một bản. Nếu in trên giấy công nghiệp mịn, màu sẽ đọng trên mặt chứ không thấm vào như thế.

Giấy dó còn dùng để in mộc bản: chữ khắc ngược trên ván gỗ, quét mực, đặt tờ giấy lên rồi xoa. Mộc bản triều Nguyễn, được UNESCO ghi danh là di sản tư liệu thế giới, chính là những ván gỗ như vậy.

Giấy ra đời từ đâu

Sử Trung Quốc chép rằng năm 105, một viên quan tên là Thái Luân dâng lên vua nhà Hán cách làm giấy từ vỏ cây, vải cũ, lưới đánh cá. Các nhà khảo cổ sau này tìm được những mảnh giấy còn sớm hơn thế, nên nhiều người cho rằng Thái Luân là người cải tiến và phổ biến cách làm giấy chứ không phải người đầu tiên nghĩ ra. Từ Trung Quốc, kỹ thuật làm giấy lan sang Việt Nam, Triều Tiên, Nhật Bản, rồi qua Trung Á tới châu Âu. Giấy washi của Nhật Bản cũng làm từ vỏ cây theo cách gần giống giấy dó.

Thử làm: quan sát sợi giấy và làm một tờ giấy tái chế

1. Xé báo theo hai chiều

Lấy một tờ báo cũ. Xé một đường từ mép trên xuống, rồi xé một đường từ mép bên sang. Một chiều xé thẳng và dễ, chiều kia xé ngoằn ngoèo, khó hơn. Giấy báo làm bằng máy nên phần lớn sợi nằm theo một chiều. Nếu có một tờ giấy dó, thử xé tương tự: nó khó xé ở cả hai chiều, vì sợi đan lộn xộn.

2. Soi sợi bên đèn

Xé một mẩu giấy vở, một mẩu khăn giấy, một mẩu giấy dó (nếu có). Soi mép xé dưới kính lúp hoặc giơ lên trước bóng đèn. Mép nào lòi ra nhiều sợi dài nhất?

3. Làm một tờ giấy tái chế

Chuẩn bị: giấy vụn không có lớp bóng (giấy nháp, giấy báo), một chậu nước, một khung ảnh cũ bỏ kính và căng một miếng lưới chống muỗi lên làm "liềm xeo", vài chiếc khăn bông cũ, một miếng bọt biển.

1. Xé giấy thành mẩu nhỏ, ngâm nước qua đêm.
2. Nhờ người lớn cho giấy và nước vào máy xay sinh tố, xay thành bột sệt. Trẻ không tự dùng máy xay.
3. Đổ bột vào chậu nước, khuấy đều.
4. Nhúng khung lưới xuống, múc lên một lớp, lắc nhẹ cho bột dàn đều, giữ thăng bằng cho nước chảy hết.
5. Úp khung xuống khăn bông, dùng bọt biển ấn nhẹ trên lưng lưới cho nước thấm ra, rồi nhấc khung lên: tờ giấy ướt ở lại trên khăn.
6. Phơi trong bóng râm một hai ngày.

Thử xeo một tờ dày, một tờ mỏng. Thêm vài cánh hoa khô vào chậu để có tờ giấy hoa. Tờ giấy của bạn sẽ thô, sợi ngắn hơn giấy dó nhiều, nhưng bạn vừa làm đúng các bước của người thợ xeo.

Câu hỏi thường gặp

Giấy dó làm từ cây gì?

Giấy dó làm từ lớp vỏ trong của cây dó giấy, một loài cây bụi mọc ở vùng đồi núi phía Bắc Việt Nam. Lớp vỏ này có sợi dài và dẻo, giúp tờ giấy mỏng mà vẫn dai.

Vì sao giấy dó bền hơn giấy thường?

Giấy dó có sợi dài, đan lộn xộn theo mọi hướng nên khó rách. Giấy dó làm thủ công cũng ít hoá chất hơn nhiều loại giấy công nghiệp, nên ít bị giòn và ố vàng theo năm tháng. Nhiều văn bản xưa trên giấy dó vẫn còn đến nay.

Xeo giấy là gì?

Xeo giấy là nhúng khung có mành tre mảnh xuống bể nước pha bột sợi, múc lên một lớp, lắc cho đều rồi để nước rút qua mành. Lớp sợi còn lại trên mành chính là tờ giấy ướt. Mỗi lần xeo được một tờ.

Làng nào còn làm giấy dó?

Làng Dương Ổ ở Bắc Ninh vẫn làm giấy dó, chủ yếu cho tranh Đông Hồ và đồ thủ công. Một số bản người Dao ở miền núi phía Bắc còn làm giấy bản. Làng Yên Thái bên Hồ Tây xưa nổi tiếng nhưng nay nghề gần như đã mất.

Giấy được phát minh khi nào?

Sử Trung Quốc ghi năm 105 Thái Luân dâng cách làm giấy lên vua nhà Hán. Tuy vậy khảo cổ đã tìm thấy giấy sớm hơn, nên ông thường được xem là người cải tiến và phổ biến kỹ thuật. Từ Trung Quốc, nghề giấy lan ra khắp châu Á rồi tới châu Âu.