Vì sao sơn ta khô trong chỗ ẩm: khoa học nhỏ sau bức tranh sơn mài

Sơn ta, tức nhựa cây sơn dùng làm sơn mài, khô được là nhờ một phản ứng hoá học có enzyme tham gia, và enzyme ấy chỉ làm việc khi không khí đủ ẩm và đủ ấm. Vì vậy người thợ sơn mài không phơi tranh ngoài nắng mà ủ trong buồng ẩm. Bức tranh sơn mài thành hình qua hàng chục lớp sơn như thế, rồi được mài cho lớp trên mòn đi, lớp dưới hiện ra.

Bài này giải thích nhựa cây sơn là gì, vì sao nó "khô ngược" so với sơn thường, và vì sao người hoạ sĩ sơn mài nói tranh của mình "mài tới đâu biết tới đó". Phần thử cuối bài không dùng sơn ta, vì nhựa sơn gây dị ứng da rất mạnh.

Nhựa cây sơn: thứ chất lỏng đặc biệt

Cây sơn được trồng nhiều ở vùng trung du Phú Thọ. Người lấy sơn rạch những đường chéo lên thân cây, nhựa màu trắng sữa rỉ ra và được hứng vào ống. Để ra ngoài không khí, nhựa sẫm dần sang nâu rồi đen. Thứ nhựa thô ấy gọi là sơn sống.

Sơn sống chứa một chất gần giống dầu thuộc họ phenol (ở sơn ta chủ yếu là laccol, họ hàng gần với urushiol trong sơn của Nhật Bản), một ít nước, nhựa gôm, và một lượng nhỏ enzyme tên là laccase. Chính enzyme này quyết định chuyện sơn khô.

Thợ còn chế sơn sống thành sơn chín bằng cách khuấy, đảo rất lâu trong chậu nông cho bay bớt nước, sơn trở nên trong và bóng hơn. Sơn chín màu nâu trong gọi là sơn cánh gián, vì giống màu cánh con gián. Trộn thêm chất tạo màu đen thì được sơn then.

Khô "ngược đời": vì sao cần ẩm

Sơn tường, sơn dầu bình thường khô vì dung môi bay hơi đi: càng khô ráo, càng nóng, sơn càng mau khô. Sơn ta không như vậy. Nó không khô vì bay hơi mà khô vì đông cứng do phản ứng hoá học:

1. Enzyme laccase lấy oxy từ không khí.
2. Nó dùng oxy để biến đổi các phân tử laccol.
3. Những phân tử đã biến đổi nối với nhau thành chuỗi dài, rồi đan thành mạng lưới.
4. Mạng lưới ấy là lớp sơn cứng, bóng, không tan lại trong nước hay cồn.

Enzyme cần một chút nước quanh nó mới hoạt động được. Không khí quá khô, lớp sơn mặt ngoài mất nước, enzyme ngưng làm việc, sơn cứ dính nhớp mãi không khô. Trời quá nóng hoặc phơi nắng, enzyme bị hỏng. Vì vậy thợ sơn mài dựng buồng ủ, có khi chỉ là một tủ gỗ kín lót vải ướt hoặc phun nước, giữ ẩm cao và nhiệt độ vừa phải. Mỗi lớp sơn ủ một đến vài ngày mới khô.

Mùa xuân nồm ẩm ở miền Bắc, thứ thời tiết làm mọi người khó chịu, lại là mùa sơn ta khô đẹp. Mùa hanh khô, thợ phải chăm buồng ủ kỹ hơn.

	Sơn ta (sơn mài)	Sơn công nghiệp thông thường
Khô nhờ	Phản ứng enzyme với oxy	Dung môi bay hơi, có loại có thêm phản ứng hoá học
Điều kiện khô tốt	Ẩm cao, ấm vừa phải	Khô ráo, thoáng gió
Thời gian mỗi lớp	Một đến vài ngày	Vài phút tới vài giờ
Sau khi khô	Rất cứng, bền nước, mài bóng được	Tuỳ loại, thường mềm hơn
Với da người	Gây dị ứng mạnh khi còn ướt	Tuỳ loại, có mùi dung môi

Làm một bức sơn mài: lớp chồng lớp

Một bức tranh sơn mài truyền thống trải qua nhiều công đoạn, kéo dài hàng tháng:

1. Làm vóc: tấm nền bằng gỗ ghép, mỏng mà phẳng.
2. Bó vóc: phủ một lớp vải màn mỏng lên mặt vóc bằng sơn sống, bó kín cả mép. Lớp vải giữ cho gỗ không nứt toác khi co giãn.
3. Hom: trét những lớp sơn trộn với bột đất hoặc bột đá cho kín vân vải, mài phẳng.
4. Lót: quét nhiều lớp sơn then, mỗi lớp ủ khô rồi mài nước, cho tới khi mặt vóc đen bóng và phẳng lì.
5. Vẽ và gắn: hoạ sĩ vẽ bằng sơn trộn màu, dát vàng lá, bạc lá, gắn vỏ trứng, vỏ trai. Mỗi lớp lại ủ khô.
6. Phủ: quét nhiều lớp sơn cánh gián trong suốt lên trên, phủ kín tất cả.
7. Mài: mài bằng nước với đá mài, than, giấy ráp mịn dần.
8. Đánh bóng: xoa bằng tay, bột mịn, cho mặt tranh bóng sâu.

Mài tới đâu, hình hiện tới đó

Đây là điều làm sơn mài khác mọi lối vẽ khác. Khi hoạ sĩ phủ sơn cánh gián lên, cả bức tranh tối sẫm lại. Lúc mài, lớp trên mòn đi từng chút. Chỗ lớp vàng lá nằm cao thì hiện ra trước, chỗ màu nằm sâu hiện ra sau. Mài nhẹ, màu còn ẩn sau một lớp nâu trong; mài sâu hơn, màu tươi lên; mài quá tay, thủng xuống lớp then đen phía dưới.

Vì vậy bức tranh không bao giờ giống hệt bản phác thảo. Hoạ sĩ vừa mài vừa quyết định: chỗ này mài thêm cho sáng, chỗ kia dừng lại cho trầm. Cùng một bản vẽ, hai lần mài cho ra hai bức khác nhau. Màu vàng lá chìm dưới sơn cánh gián ánh lên như ánh lửa, chiều sâu của nó là thứ sơn phẳng một lớp không có được.

Bảng màu sơn mài truyền thống khá ít: đen của then, đỏ của son (ngày xưa làm từ khoáng thần sa), nâu trong của cánh gián, vàng và bạc lá, trắng ngà của vỏ trứng, ánh xà cừ của vỏ trai. Cái hay nằm ở cách phối và cách mài.

Từ đồ sơn tới tranh sơn mài

Người Việt dùng sơn ta từ rất lâu để phủ đồ thờ, hoành phi câu đối, quan tài, đồ gia dụng: lớp sơn chống nước, chống mối mọt. Các nhà khảo cổ đã tìm thấy đồ có phủ sơn trong những mộ cổ cách nay hơn hai nghìn năm.

Bước ngoặt đến khi Trường Mỹ thuật Đông Dương thành lập ở Hà Nội năm 1925. Những năm 1930, các thầy trò của trường, trong đó có hoạ sĩ Nguyễn Gia Trí, thử nghiệm biến kỹ thuật sơn của thợ thành chất liệu hội hoạ, tìm ra cách mài để lộ nhiều tầng màu. Từ đó tranh sơn mài trở thành một dòng tranh đặc trưng của Việt Nam. Làng Hạ Thái ở Hà Nội và Tương Bình Hiệp ở vùng Bình Dương cũ là hai nơi nghề sơn mài còn sống.

Bị "sơn ăn": vì sao trẻ không chạm vào sơn ta

Laccol trong sơn ta còn ướt gây viêm da dị ứng ở rất nhiều người, dân gian gọi là bị sơn ăn: da đỏ, sưng, ngứa dữ dội, nổi mụn nước, có khi kéo dài một hai tuần. Có người chỉ đứng gần thùng sơn cũng bị. Thợ lâu năm thường quen dần, nhưng người lạ thì không.

Khi đi thăm xưởng sơn mài: không chạm vào tranh đang ủ hay đang mài, không cầm bút sơn, rửa tay sau khi ra về. Nếu da nổi mẩn ngứa sau chuyến đi, nói với bố mẹ để hỏi bác sĩ. Sơn mài đã khô hoàn toàn thì an toàn, treo trong nhà không sao.

Thử làm: mài lộ hình và enzyme trong quả táo

1. Tranh "mài" bằng sáp màu

Lấy một tờ bìa trắng cứng. Tô kín cả mặt bằng nhiều mảng sáp màu sáng: vàng, đỏ, cam, xanh lá, tô thật đậm. Rồi tô chồng một lớp sáp đen thật dày phủ kín lên trên (hoặc quét màu bột đen pha một chút nước rửa bát cho bám). Dùng tăm tre hoặc đầu que kem cạo nhẹ: màu dưới hiện ra theo nét cạo. Cạo nhẹ thì màu mờ, cạo mạnh thì màu tươi. Bạn sẽ hiểu cảm giác "mài tới đâu biết tới đó": màu nào lộ ra ở đâu phụ thuộc lớp dưới bạn đã tô từ trước.

2. Enzyme làm việc khi nào

Táo cắt ra để lâu chuyển nâu nhờ một enzyme cùng họ với laccase, cũng dùng oxy không khí để biến đổi các chất họ phenol trong quả. Cắt bốn lát táo:

• Lát 1: để trên đĩa ở nhiệt độ phòng.
• Lát 2: để trong ngăn mát tủ lạnh.
• Lát 3: vắt nước chanh lên mặt.
• Lát 4: ngâm chìm trong nước.

Sau một giờ, so màu bốn lát. Lát nào nâu nhanh nhất? Lát nào gần như vẫn trắng? Lạnh làm enzyme chậm lại, chanh làm nó khó hoạt động, nước ngăn bớt oxy. Thợ sơn mài cũng "điều khiển" enzyme trong sơn ta như vậy: cho đủ ẩm, đủ ấm, đủ không khí để sơn khô đúng ý.

Câu hỏi thường gặp

Sơn mài là gì?

Sơn mài là kỹ thuật dùng nhựa cây sơn quét nhiều lớp lên tấm nền, vẽ màu, dát vàng bạc, gắn vỏ trứng, rồi phủ sơn trong và mài để các lớp dưới hiện ra. Từ những năm 1930, sơn mài trở thành một chất liệu hội hoạ đặc trưng của Việt Nam.

Vì sao sơn mài phải ủ trong chỗ ẩm?

Sơn ta khô nhờ enzyme laccase dùng oxy để nối các phân tử sơn lại, và enzyme này cần độ ẩm cao mới hoạt động. Không khí khô hay nắng nóng làm sơn không khô được. Vì vậy thợ ủ tranh trong buồng kín giữ ẩm.

Sơn ta lấy từ đâu?

Sơn ta là nhựa của cây sơn, trồng nhiều ở vùng trung du Phú Thọ. Người ta rạch thân cây để nhựa rỉ ra rồi hứng lấy. Nhựa thô gọi là sơn sống, chế biến thêm thì thành sơn chín.

Bị sơn ăn là gì?

Bị sơn ăn là viêm da dị ứng do chạm vào nhựa sơn ta còn ướt: da đỏ, sưng, rất ngứa, có thể nổi mụn nước. Người bị nên hỏi bác sĩ để được hướng dẫn. Sơn mài đã khô hoàn toàn thì không còn gây dị ứng.

Sơn mài khác sơn PU thế nào?

Sơn mài truyền thống dùng nhựa cây sơn tự nhiên, khô chậm trong chỗ ẩm và mài được nhiều tầng màu. Sơn PU là sơn công nghiệp, khô nhanh nhờ dung môi và phản ứng hoá học, mặt bóng đều nhưng không có chiều sâu nhiều lớp như sơn ta. Nhiều đồ bán trên thị trường gọi là sơn mài nhưng thực ra là sơn công nghiệp.