Đá nào tạc được tượng: thớ đá, độ cứng và tay thợ chạm Non Nước

Đá tạc được tượng phải vừa đủ mềm để đục đi được, vừa đủ đặc và đều để không vỡ bất ngờ theo một đường nứt ẩn. Cẩm thạch, còn gọi là đá hoa, là loại thợ Non Nước dưới chân Ngũ Hành Sơn ưa nhất, vì nó mịn, đều và mài lên bóng. Người thợ không "đắp" tượng mà bỏ dần đá thừa, nên chọn đúng khối đá và đọc đúng thớ đá quan trọng không kém đôi tay khéo.

Bài này giải thích vì sao đá này tạc được còn đá kia không, người thợ chạm đá làm việc theo thứ tự nào, và cách quan sát một bức tượng đá để đoán nó được làm ra sao. Các công cụ tạc đá đều nặng và sắc, bụi đá có hại cho phổi, nên phần thử ở cuối bài dùng xà phòng và thìa nhựa.

Tạc đá là nghề "bớt đi"

Nặn đất thì có thể đắp thêm, nặn hỏng thì vo lại làm từ đầu. Tạc đá thì ngược lại: chỉ có thể bỏ bớt. Một nhát đục quá tay làm mất chiếc mũi của bức tượng là mất luôn, không dán lại cho liền được. Vì thế người thợ đá làm việc rất có thứ tự, từ to tới nhỏ, từ thô tới mịn, càng về sau càng chậm và càng nhẹ tay.

Đá nào hợp để tạc

Loại đá	Độ cứng (thang Mohs)	Tạc ra sao	Hay gặp ở
Cẩm thạch (đá hoa)	Khoảng 3	Mịn, đều, tạc được chi tiết nhỏ, mài rất bóng	Tượng, đồ mỹ nghệ Non Nước
Đá vôi xanh	Khoảng 3–4	Chắc, bền ngoài trời, màu xanh xám	Lăng mộ, sư tử đá, bia, cột ở Ninh Bình, Thanh Hoá
Sa thạch (đá cát)	Thay đổi nhiều	Dễ tạc khối lớn, mặt hơi nhám, có thể bở	Tượng Chăm cổ, đền Angkor
Đá hoa cương (granite)	Khoảng 6–7	Rất cứng, khó tạc tay, chủ yếu dùng máy	Bậc thềm, mặt bàn, bia hiện đại

Cẩm thạch là đá vôi đã bị nhiệt và áp suất trong lòng đất nén lại, kết tinh thành những hạt calcit đan khít vào nhau. Calcit chỉ cứng khoảng 3 trên thang Mohs, ngang một đồng xu bằng đồng: lưỡi đục thép cắt vào được. Nhưng vì các hạt nhỏ và đều, đá không vỡ vụn từng mảng như đá bở. Đó là sự cân bằng mà thợ cần.

Đá hoa cương chứa nhiều hạt thạch anh và fenspat cứng gần bằng thép, đục tay rất chậm và mòn đục. Ngày nay người ta cắt, mài đá hoa cương bằng lưỡi có gắn kim cương.

Thớ đá và vết nứt ẩn

Đá cũng có "thớ". Nhiều loại đá hình thành từ những lớp trầm tích lắng đọng chồng lên nhau, nên dễ tách theo mặt lớp. Trong khối đá còn có thể có những vết nứt mảnh như sợi tóc, những đường vân khoáng chất khác, những túi rỗng nhỏ. Nếu đường nứt ẩn chạy ngang qua cổ bức tượng, một nhát đục mạnh có thể làm đầu tượng rời ra.

Thợ đá đọc khối đá trước khi tạc bằng nhiều cách:

• Nhìn: rửa nước cho mặt đá ướt, vân và vết nứt hiện rõ hơn.
• Gõ nghe tiếng: gõ búa nhẹ khắp khối đá. Chỗ đá đặc, liền kêu "coong" trong; chỗ có nứt bên trong kêu đục, rè.
• Xoay khối đá: đặt bức tượng sao cho phần mảnh nhất (tay, cổ, đuôi) không nằm trên đường vân yếu.

Các bước tạc một bức tượng

1. Mẫu và phác: thợ có bản vẽ hoặc tượng mẫu nhỏ bằng đất, thạch cao. Dùng thước, compa, dây dọi chuyển các điểm chính từ mẫu sang khối đá, vẽ bằng bút lên mặt đá.
2. Phá khối: dùng búa và đục mũi nhọn, hoặc máy cắt, bỏ đi những phần đá lớn nằm ngoài dáng tượng. Bức tượng lúc này chỉ là một khối góc cạnh thô.
3. Tạo dáng: dùng đục răng (lưỡi có nhiều răng nhỏ) đẽo cho khối đá tròn dần, lộ ra đầu, thân, nếp áo. Đục răng bóc từng lớp mỏng mà ít làm vỡ mẻ.
4. Tạo chi tiết: đục bằng, đục nhỏ, giũa để làm mắt, ngón tay, hoa văn.
5. Mài: mài bằng đá mài, giấy nhám từ thô tới mịn, có nước. Mặt cẩm thạch dần trong và bóng lên.
6. Hoàn thiện: rửa sạch, có khi đánh sáp để bóng và giữ màu.

Ngày nay ở các làng đá, máy cắt và máy mài cầm tay làm phần lớn việc phá khối và mài thô. Đôi tay thợ vẫn lo những phần quyết định: nét mặt, nếp áo, chỗ chuyển từ khối này sang khối khác.

Làng đá Non Nước và các làng đá khác

Làng Non Nước nằm dưới chân Ngũ Hành Sơn, năm ngọn núi đá vôi, nhiều chỗ đã kết tinh thành cẩm thạch, đứng giữa đồng bằng ven biển Đà Nẵng. Nghề tạc đá ở đây có từ vài trăm năm, ban đầu dùng chính đá của các ngọn núi. Để giữ gìn danh thắng, việc khai thác đá ở Ngũ Hành Sơn đã dừng từ lâu, thợ nay dùng đá chở từ những mỏ ở nơi khác. Dọc con đường dưới chân núi là các xưởng bày tượng, chậu, đèn, đồ lưu niệm đủ cỡ.

Ở phía Bắc, làng đá Ninh Vân ở Ninh Bình nổi tiếng với đá xanh, làm lăng mộ, cổng, sư tử đá. Vùng núi đá xanh ở Thanh Hoá cũng có nghề chế tác đá lâu đời. Muốn xem những pho tượng đá cổ tạc tinh xảo, Bảo tàng Điêu khắc Chăm ở Đà Nẵng có nhiều tượng sa thạch của người Chăm từ cả nghìn năm trước.

Khi đi thăm xưởng đá: đứng xa khu máy cắt, máy mài; không vào chỗ đang phá khối vì mảnh đá văng rất xa; không chạm vào tượng đang làm. Nhìn xem thợ có đeo kính, khẩu trang, có phun nước khi cắt không.

Bụi đá: kẻ thù vô hình của nghề

Khi cắt, mài đá, những hạt bụi cực nhỏ bay lơ lửng trong không khí. Nhiều loại đá như đá hoa cương, sa thạch chứa thạch anh. Hít bụi thạch anh trong nhiều năm có thể gây bệnh bụi phổi silic, một bệnh nghề nghiệp nặng. Cẩm thạch ít thạch anh hơn, nhưng bụi đá nào hít nhiều cũng có hại. Vì vậy các xưởng tốt phun nước khi cắt (cắt ướt) để bụi không bay lên, thợ đeo khẩu trang lọc bụi đúng loại. Đây cũng là lý do trẻ em không nên chơi đùa trong xưởng đá, dù tượng có đẹp đến đâu.

Đọc một bức tượng đá

Lần tới khi đứng trước một bức tượng đá ở đình chùa, lăng mộ hay công viên, hãy thử quan sát:

• Tượng làm từ một khối liền hay ghép nhiều khối? Tìm đường nối.
• Chỗ nào mặt đá còn vết đục răng song song, chỗ nào được mài nhẵn?
• Phần mảnh nhất của tượng là phần nào? Nó có còn nguyên không?
• Mặt đá hướng về phía mưa nắng có bị mòn, rêu bám, đổi màu nhiều hơn phía khuất không?
• Có đường vân nào chạy qua tượng không, người thợ có cố ý đặt vân vào một chỗ đẹp không?

Thử làm: tạc xà phòng và nghe tiếng vật liệu

1. Tạc một con vật từ bánh xà phòng

Chuẩn bị: một bánh xà phòng tắm hình chữ nhật loại rẻ, một thìa nhựa, vài que kem, một tăm tre, bút chì, giấy báo lót bàn. Không dùng dao.

1. Chọn một con vật có dáng gọn, ít chi tiết thò ra: con cá, con rùa, con mèo nằm cuộn.
2. Vẽ dáng nhìn từ trên xuống lên mặt bánh xà phòng, và dáng nhìn ngang lên cạnh bánh.
3. Dùng mép thìa nạo bỏ phần ngoài nét vẽ. Nạo từng lớp mỏng, đừng bẩy mạnh, xà phòng dễ nứt.
4. Dùng que kem vạt tròn các góc, tăm tre vạch mắt, vảy, vân mai.
5. Cuối cùng xoa nhẹ ngón tay hơi ướt lên mặt cho nhẵn, giống bước mài của thợ đá.

Bạn sẽ gặp đúng những bài học của thợ đá: nạo quá tay là không đắp lại được, phần mảnh như đuôi dễ gãy nhất, và làm từ to tới nhỏ thì đỡ hỏng hơn. Vụn xà phòng gom lại vẫn dùng rửa tay được.

2. Nghe tiếng vật liệu

Dùng thìa inox gõ thật nhẹ vào vành một chiếc bát sứ còn lành, rồi một chiếc bát có vết nứt (nếu nhà có sẵn). Tiếng bát lành ngân dài, tiếng bát nứt tắt nhanh và rè. Thợ đá dùng đúng cách nghe này để tìm vết nứt ẩn trong khối đá. Gõ nhẹ, cầm bát trên khăn mềm để không vỡ.

Câu hỏi thường gặp

Đá Non Nước là đá gì?

Thợ Non Nước chủ yếu tạc cẩm thạch, còn gọi là đá hoa, một loại đá vôi đã kết tinh lại dưới nhiệt và áp suất trong lòng đất. Đá này mịn, đều, đủ mềm để đục và mài lên rất bóng. Nay đá được chở từ các mỏ nơi khác vì Ngũ Hành Sơn đã dừng khai thác.

Vì sao cẩm thạch dễ tạc hơn đá hoa cương?

Cẩm thạch làm từ khoáng calcit, cứng khoảng 3 trên thang Mohs, nên lưỡi đục thép cắt vào được. Đá hoa cương chứa thạch anh và fenspat cứng khoảng 6–7, gần bằng thép, đục tay rất chậm. Vì vậy đá hoa cương thường được cắt mài bằng máy có lưỡi kim cương.

Thợ đá làm sao biết khối đá có vết nứt?

Thợ rửa ướt mặt đá để vân và vết nứt hiện rõ, rồi gõ búa nhẹ khắp khối đá để nghe tiếng. Đá liền kêu trong, chỗ có nứt bên trong kêu đục hoặc rè. Họ xoay khối đá để phần mảnh nhất của tượng không nằm trên chỗ yếu.

Bụi đá có hại không?

Có. Hít lâu ngày bụi đá chứa thạch anh có thể gây bệnh bụi phổi silic, một bệnh nghề nghiệp nặng. Xưởng đá tốt phun nước khi cắt để bụi không bay, thợ đeo khẩu trang lọc bụi. Trẻ em không nên vào khu đang cắt, mài đá.

Đục răng dùng để làm gì?

Đục răng là loại đục có lưỡi chia thành nhiều răng nhỏ. Thợ dùng nó sau bước phá khối để đẽo bóc từng lớp mỏng, tạo dáng tròn mà ít làm đá mẻ vỡ. Trên nhiều bức tượng còn thấy vết đục răng song song ở những chỗ chưa mài.