Tấm vải ra đời thế nào: xe sợi, đưa thoi và đếm sợi dệt thổ cẩm

Một tấm vải được dệt bằng hai hệ sợi vuông góc: sợi dọc căng sẵn trên khung, sợi ngang được luồn qua lại giữa chúng, mỗi lượt lại đổi bên trên bên dưới. Khung cửi chỉ là cỗ máy giúp nâng một nhóm sợi dọc lên thật nhanh để thoi mang sợi ngang chạy qua. Thổ cẩm vùng cao cũng dệt theo nguyên lý ấy, chỉ thêm bước nhặt từng sợi dọc để hoa văn màu nổi lên mặt vải.

Bài này đi từ quả bông, thân cây lanh và cái kén tằm tới tấm vải, giải thích vì sao sợi phải xoắn, khung cửi làm việc ra sao, và hoa văn thổ cẩm được "đếm" ra thế nào. Phần cuối có cách dệt thử trên khung bìa giấy.

Từ xơ tới sợi: vì sao phải xoắn

Xơ bông chỉ dài khoảng hai ba phân. Vậy làm sao có được sợi chỉ dài hàng trăm mét? Câu trả lời là xoắn. Khi kéo một nhúm xơ cho dài ra và xoắn lại, các xơ quấn lấy nhau, ép vào nhau. Càng kéo căng, chúng càng siết chặt hơn, ma sát giữ chúng không tuột. Xơ ngắn nối tiếp xơ ngắn, chồng mí lên nhau, thành một sợi dài liền.

Người xưa xe sợi bằng con quay tay, về sau bằng guồng quay. Mỗi loại xơ có cách lấy riêng:

Nguồn sợi	Lấy từ đâu	Ở Việt Nam hay gặp
Bông	Lớp xơ trắng bao quanh hạt trong quả bông	Vải của nhiều dân tộc miền núi, vải mộc đồng bằng xưa
Lanh	Sợi trong vỏ thân cây lanh, tước ra rồi nối bằng tay	Vải lanh của người H'Mông, nổi tiếng ở Lùng Tám vùng cao nguyên đá Hà Giang cũ
Tơ tằm	Sợi tơ con tằm nhả ra để làm kén, ươm trong nước nóng để gỡ	Lụa Vạn Phúc (Hà Nội), lụa Mã Châu (Đà Nẵng)
Gai, chuối, tre	Sợi trong thân, lá	Dây, bao, vải thô; nay có vải sợi tre, sợi chuối

Tơ tằm khác bông và lanh: một chiếc kén là một sợi tơ liền, dài hàng trăm mét, nên không cần nối xơ ngắn. Thợ ươm tơ gộp nhiều sợi tơ mảnh từ nhiều kén lại thành một sợi đủ dày.

Khung cửi làm việc thế nào

Bạn có thể tự đan một tấm vải nhỏ bằng tay: luồn sợi ngang lên trên sợi dọc thứ nhất, xuống dưới sợi thứ hai, lên trên sợi thứ ba… Nhưng với tấm vải rộng hàng trăm sợi dọc, làm thế mất cả ngày cho một lượt. Khung cửi giải quyết điều đó bằng mấy bộ phận:

1. Sợi dọc: hàng trăm sợi căng song song trên khung, một đầu quấn vào trục, đầu kia nối với phần vải đã dệt.
2. Go: những sợi dây nhỏ có mắt, mỗi sợi dọc luồn qua một mắt. Các sợi dọc lẻ luồn qua một bộ go, các sợi chẵn luồn qua bộ go kia.
3. Miệng vải: nâng một bộ go lên, một nửa số sợi dọc đi lên, nửa kia ở lại, mở ra một khe hình tam giác.
4. Thoi: chiếc thoi chứa ống sợi ngang được ném hoặc đẩy qua khe đó, kéo sợi ngang chạy hết bề rộng tấm vải chỉ trong một lần.
5. Lược (khổ): một chiếc khung có răng, mỗi khe một sợi dọc, đập về phía người dệt để dồn sợi ngang khít vào.
6. Đổi go: hạ bộ go này, nâng bộ go kia, khe mở theo chiều ngược lại, thoi chạy về. Cứ thế lặp lại.

Ở khung cửi của người Kinh, người dệt dùng chân đạp bàn đạp để đổi go, hai tay rảnh để đưa thoi và đập lược. Nhịp "lách cách" của khung cửi chính là tiếng lược đập và go đổi.

Khung dệt tựa lưng của Tây Nguyên

Nhiều dân tộc ở Tây Nguyên và miền Trung như Ê Đê, Ba Na, Cơ Tu dùng khung dệt tựa lưng. Một đầu dàn sợi dọc buộc vào cột nhà hoặc thân cây, đầu kia vòng qua lưng người dệt ngồi duỗi chân dưới sàn. Người dệt ngả người ra sau để kéo căng sợi, nghiêng về phía trước để thả chùng. Cả cơ thể trở thành một phần của khung. Khung này gọn, gấp lại mang đi được, nhưng bề rộng tấm vải chỉ bằng tầm tay.

Ba kiểu dệt cơ bản

Kiểu dệt	Cách lên xuống	Nhìn mặt vải	Ví dụ
Vân điểm	Sợi ngang đi một trên, một dưới	Như bàn cờ li ti, hai mặt giống nhau	Vải phin, vải màn, nhiều loại vải mộc
Vân chéo	Đi qua hai ba sợi rồi mới chui xuống, mỗi lượt lệch một sợi	Có những đường chéo chạy xiên	Vải bò, vải kaki
Vân đoạn	Đi qua nhiều sợi rồi mới chui xuống, điểm đan rải thưa	Mặt bóng, mượt	Lụa satin, gấm

Lật ngược chiếc quần bò bạn đang mặc: mặt trong nhạt màu hơn, đường chéo vẫn còn. Đó là vì vải bò thường dùng sợi dọc nhuộm xanh và sợi ngang để trắng, kiểu dệt chéo làm mặt ngoài lộ nhiều sợi dọc, mặt trong lộ nhiều sợi ngang.

Thổ cẩm: hoa văn sinh ra từ việc đếm sợi

Thổ cẩm là vải dệt có hoa văn của các dân tộc thiểu số. Hoa văn không vẽ lên sau mà được dệt ngay vào vải. Cách phổ biến là nhặt sợi: trước khi đưa sợi ngang màu qua, người dệt dùng một que mảnh nâng lên đúng những sợi dọc nào đó theo một mẫu đếm sẵn trong đầu, ví dụ bỏ ba sợi, nhặt hai sợi, bỏ năm sợi. Sợi ngang màu chỉ hiện ra ở chỗ đã chọn. Lượt sau đếm khác đi một chút, từng hàng nhỏ ghép lại thành hình thoi, hình răng cưa, hình con chim, con rết.

Vì vậy một tấm thổ cẩm hoa văn dày có thể mất nhiều tuần, cả tháng. Người dệt lành nghề nhớ mẫu như nhớ bài hát, truyền từ bà sang mẹ sang con. Mỗi dân tộc, mỗi vùng có những hoa văn và cách phối màu riêng: thổ cẩm Thái, Mường, Ê Đê, Chăm nhìn là phân biệt được.

Màu từ cây lá

Màu thổ cẩm truyền thống phần lớn lấy từ cây. Màu xanh đen của vải người H'Mông, người Dao, người Tày đến từ lá cây chàm, ngâm cho lên men rồi nhuộm nhiều lần, mỗi lần phơi khô màu lại đậm thêm. Màu nâu đỏ có thể lấy từ củ nâu, màu vàng từ nghệ, màu đỏ từ một số loại vỏ cây. Người H'Mông còn vẽ hoa văn lên vải lanh bằng sáp ong nóng chảy rồi mới nhuộm chàm: chỗ có sáp không ăn màu, gỡ sáp đi thì hoa văn trắng hiện ra trên nền xanh.

Đi xem dệt thì để ý gì

• Đếm xem tấm vải có bao nhiêu sợi dọc trên mỗi phân bề rộng (nhìn bằng kính lúp ở mép vải).
• Người dệt đổi go bằng chân hay bằng tay?
• Khi làm hoa văn, họ nhặt sợi bằng que hay có bộ go phụ đã cài sẵn?
• Mặt trái tấm thổ cẩm trông thế nào so với mặt phải?
• Màu nhuộm từ cây gì? Hỏi lịch sự và xin phép trước khi chụp ảnh người đang dệt.

Ở các bản du lịch cộng đồng, mua một món vải nhỏ trực tiếp từ người dệt là cách tốt để nghề được giữ. Khi mua, hỏi xem vải dệt tay hay dệt máy; hai loại khác nhau rất nhiều về công sức.

Thử làm: xe sợi và dệt trên khung bìa

1. Xe sợi từ bông gòn

Lấy một cục bông gòn y tế. Kéo nhẹ một nhúm cho dài ra mà không xoắn: nó đứt rất nhanh. Giờ vừa kéo vừa xoắn giữa ngón cái và ngón trỏ, một chiều duy nhất. Bạn sẽ được một sợi thô nhưng chịu được lực kéo hơn hẳn. Đó là bí mật của mọi sợi chỉ.

2. Dệt vân điểm trên khung bìa

Chuẩn bị: một tấm bìa carton cỡ 15 x 20 cm, len hai ba màu, một que kem hoặc kim khâu len bằng nhựa đầu tù, kéo học sinh.

1. Ở hai cạnh ngắn của tấm bìa, cắt các khía nhỏ cách nhau 1 cm (nhờ người lớn nếu bìa cứng).
2. Quấn len vòng qua các khía, từ trên xuống dưới, cho căng đều. Đó là sợi dọc.
3. Buộc len màu khác vào kim nhựa. Luồn: trên một sợi, dưới một sợi, tới hết hàng.
4. Hàng sau luồn ngược lại. Dùng ngón tay hoặc một chiếc nĩa dồn các hàng khít xuống, như chiếc lược của khung cửi.

3. Thử làm hoa văn nhặt sợi

Khi đã dệt được vài phân, đổi sang len màu thứ ba và thử một mẫu: hàng đầu đi qua trên ba sợi rồi dưới một sợi, hàng sau lệch đi một sợi, hàng sau nữa lệch thêm một sợi. Bạn sẽ thấy đường chéo hiện ra. Thử tự nghĩ một mẫu hình thoi bằng cách lệch tới rồi lệch lui. Nhận ra không: dệt hoa văn là một bài toán đếm.

Câu hỏi thường gặp

Sợi dọc và sợi ngang là gì?

Sợi dọc là những sợi được căng sẵn trên khung dệt, chạy theo chiều dài tấm vải. Sợi ngang là sợi được thoi mang luồn qua lại giữa các sợi dọc, chạy theo chiều rộng. Một tấm vải dệt luôn có cả hai hệ sợi vuông góc nhau.

Go trong khung cửi dùng để làm gì?

Go là những sợi dây có mắt để luồn sợi dọc qua. Nâng một bộ go lên thì một nhóm sợi dọc đi lên, mở ra khe cho thoi chạy qua. Đổi bộ go thì khe mở ngược lại, nhờ vậy sợi ngang lần lượt đi trên và dưới các sợi dọc.

Thổ cẩm là gì?

Thổ cẩm là vải dệt tay có hoa văn của các dân tộc thiểu số Việt Nam. Hoa văn được dệt ngay vào vải bằng cách nhặt sợi dọc theo mẫu đếm, chứ không vẽ hay in lên. Mỗi dân tộc có hoa văn và cách phối màu riêng.

Vì sao phải xoắn sợi?

Xơ bông hay xơ lanh rất ngắn. Khi xoắn, các xơ quấn và ép vào nhau, ma sát giữ chúng lại thành một sợi dài liền, chịu được lực kéo. Sợi không xoắn sẽ tuột ra ngay khi kéo.

Vải chàm của người H'Mông nhuộm thế nào?

Lá cây chàm được ngâm cho lên men để lấy nước nhuộm, rồi vải được nhúng và phơi nhiều lần, mỗi lần màu đậm thêm. Người H'Mông còn vẽ sáp ong lên vải trước khi nhuộm để giữ những hoa văn trắng. Quá trình này có thể kéo dài nhiều ngày.