Làm một chiếc bát gốm qua mấy bước: từ cục đất ruộng tới lúc ra lò

Làm một chiếc bát gốm thường qua tám bước: chọn đất, lọc đất, nhào đất, tạo hình, phơi mộc, trang trí, tráng men và nung. Mỗi bước giải quyết một kẻ thù riêng của người thợ: sỏi sạn, bọt khí, nước thừa, vết nứt. Chỉ cần sai một bước, chiếc bát có thể vỡ ngay trong lò sau cả tháng làm.

Bài này đi lần lượt từng bước, kèm lý do vì sao thợ phải làm như vậy. Những bước có lửa và lò chỉ người lớn có nghề làm; phần thử ở cuối bài thì bạn làm được trên bàn học.

Gốm là gì, và vì sao loài người làm gốm từ rất sớm

Gốm là đồ làm từ đất sét được tạo hình rồi nung cho cứng. Đất sét ướt thì dẻo, nặn được. Phơi khô thì cứng nhưng gặp nước lại nhão ra. Chỉ khi nung đủ nóng, đất mới biến thành một thứ khác hẳn, không tan lại trong nước nữa. Phát hiện ấy cho con người chiếc nồi nấu canh, cái vò đựng nước, viên gạch xây nhà.

Những mảnh gốm cổ nhất từng được các nhà khảo cổ công bố nằm trong hang Tiên Nhân Động ở Trung Quốc, có tuổi khoảng 20.000 năm. Ở Việt Nam, người thuộc văn hoá Phùng Nguyên cách nay khoảng 4.000 năm đã làm gốm có hoa văn khắc vạch rất đều. Nghề gốm Việt sau đó nở ra thành nhiều dòng: Bát Tràng ở Hà Nội, Phù Lãng ở Bắc Ninh, Chu Đậu ở vùng Hải Dương cũ, Bàu Trúc của người Chăm, Biên Hoà và Lái Thiêu ở Nam Bộ.

Tám bước từ cục đất tới chiếc bát

Bước	Thợ làm gì	Để tránh điều gì
1. Chọn đất	Lấy đất sét đúng loại, đúng mỏ	Đất kém dẻo, nung bị chảy hoặc bở
2. Lọc đất	Ngâm, khuấy, cho lắng qua nhiều bể	Sỏi sạn, rễ cây làm nứt vỡ
3. Nhào, ủ đất	Đạp, nhồi, để đất "nghỉ"	Bọt khí nổ khi nung, đất không đều
4. Tạo hình	Nặn tay, vuốt bàn xoay, in khuôn	Thành dày mỏng lệch nhau
5. Phơi mộc	Hong khô từ từ trong bóng râm	Co ngót không đều, nứt chân
6. Trang trí	Khắc, đắp nổi, vẽ màu	Hoa văn bong khi nung
7. Tráng men	Nhúng hoặc dội lớp men	Bát hút nước, bám bẩn
8. Nung	Nâng lửa chậm, giữ lửa, hạ lửa chậm	Vỡ vì sốc nhiệt, men chảy

Bước 1–3: làm cho đất sạch và đều

Chọn đất

Không phải đất nào cũng làm gốm được. Đất sét tốt có hạt cực mịn, nhỏ hơn hạt cát hàng trăm lần, xếp thành những phiến mỏng. Khi có nước, các phiến trượt lên nhau mà vẫn bám vào nhau, nên đất dẻo. Mỗi làng gốm quen một vài mỏ đất, biết đất mỏ nào chịu lửa cao, đất mỏ nào cho màu đỏ hay màu trắng. Đất nhiều sắt nung ra màu đỏ hoặc nâu, đất ít sắt như cao lanh nung ra màu trắng.

Lọc đất

Đất đào lên lẫn sỏi, cát thô, rễ cây, vỏ ốc. Thợ đổ đất vào bể nước, khuấy cho tan thành bùn loãng. Sỏi và cát nặng chìm nhanh xuống đáy. Phần bùn mịn còn lơ lửng được tháo sang bể thứ hai, rồi bể thứ ba, mỗi lần một sạch hơn. Cuối cùng bùn lắng thành lớp đất mịn như kem, được vớt ra phơi cho se lại.

Nhào và ủ đất

Bọt khí là kẻ thù lớn. Một túi khí nhỏ kẹt trong thành bát, khi vào lò sẽ nở ra và có thể làm bát bung một mảng. Vì vậy thợ nhồi đất nhiều lần, có nơi đạp bằng chân, có nơi nhồi bằng tay như nhồi bột bánh, cắt khối đất ra xem mặt cắt còn lỗ nào không. Nhiều xưởng còn để đất ủ trong chỗ ẩm vài ngày đến vài tuần cho nước thấm đều, đất dẻo hơn.

Bước 4: tạo hình bằng ba cách

• Nặn tay: se đất thành dải rồi cuộn chồng lên nhau, hoặc vỗ đất thành tấm rồi uốn. Người Chăm ở Bàu Trúc làm gốm theo cách này, người thợ đi vòng quanh khối đất thay cho bàn xoay.
• Vuốt trên bàn xoay: đặt khối đất giữa mâm quay, hai tay ép đất lên thành hình bát, bình. Cách này cho thành mỏng và tròn đều, nhanh hơn nặn tay nhiều.
• In hoặc rót khuôn: ép đất vào khuôn, hoặc rót đất loãng vào khuôn thạch cao. Thạch cao hút nước, để lại một lớp đất bám vào thành khuôn. Cách này làm được hàng loạt chiếc giống nhau.

Dù làm cách nào, thợ cũng cố giữ thành dày đều. Chỗ dày khô chậm, chỗ mỏng khô nhanh, hai chỗ co lại không cùng lúc sẽ kéo nhau mà nứt.

Bước 5: phơi mộc, bước tưởng nhàn mà dễ hỏng

Đồ gốm đã tạo hình nhưng chưa nung gọi là mộc. Mộc còn nhiều nước. Khi nước bay đi, các hạt đất xích lại gần nhau và cả chiếc bát co lại, thường vài phần trăm đến hơn một phần mười kích thước ban đầu tuỳ loại đất. Phơi ngoài nắng gắt, mặt ngoài khô trước, co trước, trong khi bên trong còn ướt, thế là nứt. Vì vậy thợ hong mộc trong bóng râm, nơi thoáng gió nhẹ, có khi phủ một lớp ni lông để khô chậm lại.

Mộc khô vừa tới, còn hơi mềm như miếng xà phòng, là lúc thợ sửa chân bát, gọt bớt phần thừa, khắc hoa văn. Khô hẳn thì giòn, chạm mạnh là vỡ.

Bước 6–7: trang trí và tráng men

Gốm Việt có nhiều cách trang trí: khắc chìm, đắp nổi, vẽ bằng màu lam của coban dưới lớp men như gốm hoa lam Chu Đậu, Bát Tràng. Màu vẽ phải là thứ chịu được lửa, vì vậy thợ dùng bột khoáng chứ không dùng màu vẽ thường.

Men là một lớp bột khoáng pha nước, thành phần chính gồm thứ giống cát (giàu silic), đá vôi hoặc tro cây, và một số khoáng khác. Thợ nhúng chiếc bát vào bể men hoặc dội men lên. Lúc này lớp men chỉ là bột mờ đục. Khi nung, nó chảy ra và nguội thành một lớp thuỷ tinh mỏng phủ kín mặt bát. Nhờ lớp này bát không hút nước, rửa sạch dễ, sờ thấy trơn bóng.

Lưu ý cho cả nhà: đồ gốm đựng thức ăn nên mua ở nơi đáng tin. Một số men màu rẻ tiền có thể chứa chì, không hợp để đựng đồ chua hay đồ nóng lâu ngày.

Bước 8: nung, lúc đất biến thành gốm

Nung là bước quyết định và cũng là bước duy nhất trẻ em chỉ được đứng xem. Trong lò, chiếc bát trải qua những đổi thay không quay lại được:

1. Dưới khoảng 200 °C: chỗ nước còn sót lại bay hơi. Nếu nâng lửa quá nhanh, nước hoá hơi đột ngột có thể làm mộc nổ. Thợ đốt lửa nhỏ, nâng rất chậm.
2. Khoảng 450–600 °C: nước nằm ngay trong cấu trúc hạt đất bị đẩy ra. Từ đây đất không thể tan lại thành bùn được nữa. Đây là ranh giới giữa đất khô và gốm.
3. Trên khoảng 900 °C: các hạt bắt đầu dính vào nhau. Đồ đất nung như ngói, chậu cây thường dừng quanh mức này nên vẫn còn xốp, hút nước.
4. Khoảng 1.200–1.300 °C: nhiều hạt chảy một phần, lấp kín lỗ rỗng. Đồ sành, đồ sứ nung ở mức này nên rắn chắc, gõ kêu "coong", gần như không hút nước. Men cũng chảy thành thuỷ tinh.
5. Hạ nhiệt: lò phải nguội từ từ, mất nhiều giờ tới cả ngày. Mở lò sớm, gió lạnh ùa vào làm gốm nứt vì sốc nhiệt.

Ngày xưa thợ đốt lò bằng củi, nhìn màu lửa qua lỗ nhòm để đoán độ nóng, thức trắng nhiều đêm canh lò. Nay nhiều xưởng ở Bát Tràng dùng lò ga, có đồng hồ đo nhiệt, nhưng kinh nghiệm canh lửa vẫn quý.

Thử làm: ba quan sát với đất sét

1. Lọc đất trong lọ thuỷ tinh

Lấy một nắm đất vườn hoặc đất ruộng cho vào lọ thuỷ tinh có nắp, đổ nước tới gần đầy, đậy kín, lắc mạnh một phút rồi để yên một ngày. Bạn sẽ thấy đất tự xếp thành lớp: sỏi và cát thô dưới đáy, lớp mịn hơn ở giữa, lớp sét mịn nhất ở trên cùng, nước phía trên còn đục rất lâu vì hạt sét quá nhỏ. Thợ gốm lọc đất dựa đúng vào hiện tượng này. Đất nào lớp trên dày thì nhiều sét. Rửa tay sau khi làm.

2. Đo độ co của đất khi khô

Mua một gói đất sét nặn của học sinh loại tự khô hoặc đất sét thật ở cửa hàng mỹ thuật. Lăn một thanh dài, đặt lên thước, dùng que tăm vạch hai dấu cách nhau đúng 10 cm. Để khô trong bóng râm hai ba ngày rồi đo lại khoảng cách giữa hai dấu. Ghi kết quả. Thử thêm một thanh để ngoài nắng gắt và so sánh xem thanh nào cong vênh hay nứt nhiều hơn.

3. Chân bát hút nước

Lật một chiếc bát sứ và một chiếc chậu đất nung, nhỏ một giọt nước lên chỗ không có men của mỗi thứ. Trên chậu đất nung, giọt nước thấm đi rất nhanh vì đất còn xốp. Trên chân bát sứ, giọt nước đọng lâu hơn vì sứ được nung nóng hơn, lỗ rỗng gần như kín. Đó là khác biệt giữa đồ nung khoảng 900 °C và đồ nung trên 1.200 °C.

Câu hỏi thường gặp

Làm gốm có mấy bước?

Thường có tám bước chính: chọn đất, lọc đất, nhào ủ đất, tạo hình, phơi mộc, trang trí, tráng men và nung. Mỗi làng gốm có thể gộp hoặc tách bước khác nhau, nhưng thứ tự đất sạch, tạo hình, phơi khô rồi mới nung thì nơi nào cũng giữ.

Vì sao gốm nung rồi không tan trong nước nữa?

Khi nung lên khoảng 450–600 °C, nước nằm trong cấu trúc hạt đất bị đẩy ra và các hạt thay đổi hẳn, không quay về dạng sét dẻo được nữa. Nung cao hơn, các hạt còn dính chặt vào nhau. Vì vậy viên gạch ngâm nước nhiều năm vẫn là viên gạch.

Mộc gốm là gì?

Mộc là đồ gốm đã tạo hình xong nhưng chưa nung. Mộc còn chứa nước, dễ vỡ, nếu ngâm nước sẽ nhão trở lại. Thợ phải phơi mộc thật đều trong bóng râm trước khi đưa vào lò.

Gốm, sành và sứ khác nhau thế nào?

Đồ đất nung nung khoảng 900 °C, còn xốp và hút nước. Sành nung cao hơn, chắc và ít hút nước. Sứ làm từ đất trắng như cao lanh, nung khoảng 1.250–1.300 °C, mỏng, trắng, gõ kêu trong. Cả ba đều thuộc họ gốm.

Trẻ em có thể tự nung gốm ở nhà không?

Không nên. Lò nung đạt trên 1.000 °C và phải canh nhiều giờ. Trẻ có thể nặn đất sét tự khô ở nhà, còn muốn nung thật thì tới lớp làm gốm có thợ hướng dẫn, nơi xưởng nung giúp.