Bàn xoay gốm quay thế nào và vì sao đôi tay thợ kéo được thành bát

Bàn xoay gốm là một mâm tròn quay quanh trục, giúp người thợ chỉ cần giữ tay đứng yên mà vẫn chạm được đều khắp một vòng đất. Thợ phải đặt khối đất đúng tâm, giữ tay ướt cho trơn, rồi ép đất giữa ngón tay trong và ngón tay ngoài để thành bát mọc dần lên. Bí quyết không nằm ở cái mâm mà nằm ở việc hai bàn tay giữ yên đến đâu khi đất quay.

Bài này giải thích vì sao bàn xoay làm được việc đó, theo cách nhìn của môn vật lý, và mỗi động tác của tay thợ có ý nghĩa gì. Bạn có thể kiểm chứng phần lớn những điều này bằng một chiếc đĩa xoay trong bếp.

Từ nặn tay tới bàn xoay

Trước khi có bàn xoay, người ta nặn gốm bằng tay: se đất thành dải rồi cuộn chồng lên, hoặc vỗ cho dẹt rồi uốn. Muốn chiếc nồi tròn, người thợ phải xoay khối đất từng chút hoặc tự đi vòng quanh nó. Người Chăm ở làng Bàu Trúc vẫn làm đúng như thế: người thợ, thường là phụ nữ, đi giật lùi quanh khối đất đặt trên bệ, vừa đi vừa vuốt. Năm 2022, UNESCO ghi danh nghệ thuật làm gốm của người Chăm vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp.

Theo các nhà khảo cổ, bàn xoay xuất hiện ở vùng Lưỡng Hà cách nay khoảng 5.000–6.000 năm, lúc đầu quay chậm để sửa nồi, về sau quay nhanh đủ để vuốt cả chiếc bình từ một khối đất. Phát minh ấy đổi hẳn nhịp làm việc: một thợ vuốt bàn xoay có thể làm trong một buổi số bát mà người nặn tay cần nhiều ngày.

Mâm nặng và bánh đà: vì sao bàn cứ quay mãi

Bàn xoay kiểu cổ có một mâm gỗ hoặc đá khá nặng. Người thợ hoặc người phụ đẩy cho mâm quay, rồi mâm tự quay thêm một lúc lâu. Cái mâm nặng ấy đóng vai trò bánh đà: vật càng nặng, khối lượng càng dồn ra mép, càng khó dừng lại khi đang quay. Nhờ vậy, khi tay thợ ép vào đất, tốc độ không tụt ngay.

Ở một số làng gốm Bắc Bộ xưa, thợ chính chỉ lo vuốt, còn người phụ dùng chân đẩy mâm để giữ nhịp quay. Sau này có bàn đạp chân cho một người tự làm, và nay phần lớn xưởng dùng bàn xoay điện, chỉnh tốc độ bằng bàn đạp như máy may. Cái đổi là nguồn quay, còn động tác của đôi tay thì gần như vẫn vậy.

Kiểu bàn xoay	Nguồn quay	Điểm mạnh	Điểm khó
Mâm đẩy tay hoặc người phụ đẩy	Tay hoặc chân người phụ	Không cần điện, mâm nặng giữ đà tốt	Cần hai người, tốc độ lúc nhanh lúc chậm
Bàn đá chân	Chân thợ đá vào bánh đà phía dưới	Một người tự làm, cảm được nhịp	Vừa đá chân vừa giữ tay yên rất mỏi
Bàn xoay điện	Mô tơ	Tốc độ đều, chỉnh dễ	Phụ thuộc điện, dễ quay quá nhanh khi mới học

Định tâm: bước khó nhất với người mới

Đặt một khối đất lệch tâm lên mâm đang quay, bạn sẽ thấy nó lắc lư như bánh xe đạp bị vênh. Tay chạm vào thì lúc bị đất đập vào, lúc lại hụt. Không thể vuốt được thành đều từ một khối đất lắc.

Vì vậy việc đầu tiên của thợ là định tâm. Tay ướt, hai lòng bàn tay ôm khối đất, tì khuỷu tay vào đùi cho chắc, rồi ép đều vào trong và xuống dưới. Đất bị đẩy lên thành hình nón, lại bị ép xuống, lặp vài lần. Phần đất lồi ra phía nào thì phía đó bị tay ép nhiều hơn, cho tới khi khối đất quay mà nhìn như đứng yên. Thợ lành nghề định tâm trong vài chục giây; người mới học có khi mất cả buổi.

Mẹo thợ hay nói: tay đứng yên, để đất tự chạy vào tay. Nếu tay đuổi theo chỗ lồi, tay sẽ lắc theo và khối đất càng lệch.

Mở lòng, kéo thành, tạo dáng

1. Mở lòng: ngón cái ấn xuống giữa khối đất đang quay, chừa lại một lớp làm đáy, dày cỡ một đốt ngón tay.
2. Mở đáy: kéo ngón tay từ tâm ra ngoài để đáy rộng ra, thành một vành đất dày bao quanh.
3. Kéo thành: một tay ở trong lòng, một tay ở ngoài, kẹp lấy vành đất ở sát đáy rồi từ từ đưa lên. Đất bị ép mỏng lại thì phải đi đâu đó, và nó đi lên trên. Thợ kéo hai ba lượt, mỗi lượt thành mỏng hơn và cao hơn.
4. Tạo dáng: tay trong đẩy ra thì bát phình ra, tay ngoài ép vào thì miệng thắt lại. Miệng bát được vuốt bằng một mẩu da hoặc mảnh vải ướt cho tròn, mịn.
5. Cắt đáy: căng một sợi dây mảnh luồn dưới đáy, kéo ngang qua để tách bát khỏi mâm, đặt lên tấm ván phơi.
6. Sửa chân: khi mộc se lại, úp ngược bát lên bàn xoay, dùng dao gọt bằng tre hoặc thép gọt chân bát cho gọn. Việc này thợ làm bằng dụng cụ sắc, chỉ người lớn đảm nhận.

Lực ly tâm và tốc độ quay

Mỗi điểm trên khối đất đang quay đều có xu hướng văng ra ngoài. Đó là cảm giác bạn thấy khi ngồi trên đu quay. Điểm càng xa tâm và quay càng nhanh thì xu hướng văng ra càng mạnh.

Thợ gốm lợi dụng điều này. Khi định tâm và kéo thành, cần lực lớn, bàn quay khá nhanh. Khi bát đã rộng miệng, mép bát ở xa tâm, nếu vẫn quay nhanh thì vành sẽ bị văng ra, méo, có khi sụp cả xuống. Vì vậy càng về cuối, thợ càng cho bàn quay chậm. Chiếc đĩa rộng phải vuốt chậm hơn chiếc chén nhỏ.

Còn một chuyện nữa: mép một chiếc đĩa rộng 30 cm chạy một vòng dài gấp đôi mép một chiếc chén rộng 15 cm. Cùng một số vòng mỗi phút, mép đĩa lướt qua tay thợ nhanh gấp đôi. Đó là lý do tốc độ phải đổi theo cỡ đồ.

Nước: vừa là bạn vừa là kẻ thù

Tay thợ luôn ướt. Nước làm mặt đất trơn, tay lướt qua mà không cào rách thành. Nhưng quá nhiều nước thì đất ngấm, nhão ra, thành bát yếu đi và sụp. Thợ giỏi dùng một miếng bọt biển hoặc giẻ để chấm bớt nước đọng trong lòng bát, nhất là ở đáy. Nước đọng ở đáy làm đáy mềm hơn thành, khi khô dễ nứt hình chữ S, lỗi mà thợ gốm nào cũng từng gặp.

Đôi tay người thợ: những thứ không nhìn thấy

• Tì người cho chắc: khuỷu tay tì vào đùi hoặc gối, lưng hơi cúi. Tay đứng vững là nhờ cả thân người.
• Móng tay cắt ngắn: móng dài cào rách thành bát.
• Cảm độ dày bằng hai đầu ngón: thợ lành nghề kẹp thành bát giữa hai ngón và biết dày mỏng mà không cần nhìn.
• Thở đều, đi chậm: mỗi lượt kéo thành đều đặn từ dưới lên, dừng giữa chừng là tạo ra một vòng gợn.

Học vuốt gốm cho thạo thường mất nhiều tháng tới vài năm. Nếu bạn có dịp vào một lớp gốm trải nghiệm, đừng nản khi khối đất đầu tiên cứ lệch: hầu như ai cũng bắt đầu như thế.

Thử làm: bàn xoay trong bếp

Bạn cần một chiếc đĩa xoay (loại để trang trí bánh kem, hoặc mâm xoay đặt giữa bàn ăn), một tờ giấy tròn, bút dạ, một cục đất nặn và một nắm hạt gạo. Không cần điện, không cần nước nóng.

1. Tìm tâm bằng bút

Dán tờ giấy lên đĩa xoay. Cho đĩa quay chậm, giữ yên đầu bút dạ chạm vào giấy ở nhiều chỗ khác nhau. Bạn sẽ được những vòng tròn đồng tâm hoàn hảo dù tay không hề xoay. Đó là nguyên lý của bàn xoay: tay đứng yên, vật quay.

2. Đất lệch tâm và đất đúng tâm

Đặt cục đất nặn lệch hẳn sang một bên, cho đĩa quay, nhìn từ cạnh bàn: nó lắc thế nào? Rồi đặt cục đất đúng chỗ vòng tròn nhỏ nhất ở giữa. Giờ nó quay mà gần như đứng yên. Thử nhẹ nhàng ấn ngón tay vào hai trường hợp và cảm nhận sự khác nhau.

3. Hạt gạo văng ra

Rải vài hạt gạo gần tâm và vài hạt ở gần mép đĩa. Quay chậm, rồi tăng dần tốc độ. Hạt ở mép bắt đầu trượt ra và văng đi trước, hạt gần tâm còn nằm yên lâu hơn. Đó là lý do mép bát rộng phải vuốt chậm. Làm trên khay hoặc trên sàn để dễ nhặt gạo.

Câu hỏi thường gặp

Bàn xoay gốm có từ khi nào?

Theo khảo cổ học, bàn xoay gốm xuất hiện ở vùng Lưỡng Hà cách nay khoảng 5.000–6.000 năm. Lúc đầu nó quay chậm để sửa nồi, sau mới đủ nhanh để vuốt cả chiếc bình từ một khối đất.

Định tâm gốm là gì?

Định tâm là ép khối đất cho nằm đúng giữa mâm quay, để khi quay nó không lắc. Đây là bước đầu tiên và khó nhất khi vuốt gốm. Khối đất chưa đúng tâm thì thành bát sẽ dày mỏng lệch nhau.

Vì sao làm gốm phải để tay ướt?

Nước làm mặt đất trơn, tay lướt qua mà không cào rách thành bát. Nhưng quá nhiều nước làm đất nhão và sụp, nên thợ luôn chấm bớt nước đọng ở đáy bát.

Gốm Bàu Trúc có dùng bàn xoay không?

Không. Người Chăm ở Bàu Trúc nặn gốm bằng tay, người thợ đi vòng quanh khối đất thay cho việc xoay khối đất. Cách làm này được UNESCO ghi danh năm 2022 trong danh sách di sản văn hoá phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.

Học vuốt gốm mất bao lâu?

Làm được một chiếc chén đơn giản có thể sau vài buổi có người hướng dẫn. Vuốt đều, mỏng, nhanh như thợ thì cần nhiều tháng tới vài năm luyện tay. Bước định tâm thường là nơi người mới học mất nhiều thời gian nhất.