Nghề mộc cho học sinh: cưa, bào, đục làm gì và cách đọc vân gỗ

Người thợ mộc làm việc với ba dụng cụ chính: cưa để chia gỗ, bào để làm phẳng, đục để khoét lỗ và mộng. Cả ba đều phải tính tới thớ gỗ, tức những sợi chạy dọc thân cây, vì gỗ chẻ dọc thì dễ, cắt ngang thì khó, bào xuôi thì nhẵn, bào ngược thì xước. Hiểu thớ gỗ là hiểu vì sao người thợ làm động tác này mà không làm động tác kia.

Bài này dành cho học sinh muốn hiểu nghề mộc bằng mắt quan sát. Cưa, đục, bào đều là đồ sắc, chỉ dùng khi có người lớn hướng dẫn; phần thử ở cuối bài dùng que kem, giấy nhám và một giọt nước.

Gỗ là một bó ống hút

Thân cây được làm từ vô số tế bào dài, rỗng, chạy dọc từ gốc lên ngọn. Khi cây sống, nước đi lên qua những ống này. Khi cây thành gỗ, các ống vẫn còn đó. Bạn có thể hình dung gỗ như một bó ống hút được dán chặt vào nhau.

Từ hình dung đó suy ra được nhiều điều:

• Chẻ dọc dễ: lưỡi rìu chỉ cần tách các ống ra khỏi nhau. Người ta chẻ củi, chẻ lạt theo chiều này.
• Cắt ngang khó: phải cắt đứt từng ống một. Cưa ngang một khúc gỗ mất công hơn nhiều so với chẻ dọc.
• Đầu gỗ hút nước nhanh: mặt cắt ngang là nơi hàng nghìn miệng ống mở ra. Vì vậy chân bàn ghế đặt dưới nền ẩm hay mục từ đầu gỗ trước.
• Gỗ dọc thớ rất khoẻ: một cây cột chịu được sức nặng lớn khi lực ép dọc theo chiều sợi.

Vòng năm, gỗ dác, gỗ lõi

Cưa ngang một khúc gỗ, bạn thấy những vòng tròn đồng tâm. Ở những nơi có mùa rõ rệt, mỗi năm cây thêm một vòng: phần lớn nhanh màu nhạt, phần lớn chậm màu sẫm. Ở xứ nhiệt đới như Việt Nam, nhiều loài cây không có vòng năm rõ, vì cây lớn gần như quanh năm, nên đếm vòng để đoán tuổi phải thận trọng.

Phần ngoài, sát vỏ, gọi là gỗ dác: màu nhạt, còn dẫn nước khi cây sống, mềm và dễ bị mọt. Phần trong gọi là gỗ lõi: tế bào đã ngừng dẫn nước và tích nhiều chất làm gỗ sẫm màu, bền, khó mục. Thợ mộc giỏi tận dụng lõi cho cột, kèo, chân bàn, dùng dác cho chỗ ít quan trọng hoặc bỏ đi.

Cưa: vì sao răng cưa phải so le

Nhìn kỹ lưỡi cưa từ phía mũi, bạn sẽ thấy các răng không thẳng hàng mà lệch luân phiên sang trái, sang phải. Thợ gọi là mở răng. Nhờ thế, đường cưa (mạch cưa) rộng hơn bề dày lưỡi một chút, lưỡi chạy trong mạch mà không bị gỗ kẹp chặt. Răng không mở, cưa vài nhát là lưỡi kẹt cứng.

Cưa dọc thớ và cưa ngang thớ có răng khác nhau. Răng cưa dọc giống những chiếc đục nhỏ, xúc từng mẩu gỗ ra. Răng cưa ngang giống những mũi dao, cắt đứt sợi ở hai bên mạch. Ngày xưa, xẻ cây thành ván là việc của hai người kéo một lưỡi cưa dài, một người đứng trên, một người đứng dưới, nhịp kéo đều đặn. Câu đồng dao "kéo cưa lừa xẻ" mô phỏng chính nhịp ấy.

Bào: gọt từng lớp mỏng như tờ giấy

Cái bào là một khối gỗ hoặc thép có đế phẳng, giữa có một lưỡi thép thò ra một chút xíu, chưa tới một li. Đẩy bào trên mặt ván, lưỡi gọt một lớp phôi mỏng cuộn lên. Đế phẳng tì lên những chỗ cao, nên bào nhiều lượt thì chỗ cao mất dần, mặt ván phẳng dần.

Bào xuôi thớ, lưỡi cắt đều và mặt gỗ nhẵn như được đánh bóng. Bào ngược thớ, lưỡi móc vào đầu sợi, bứt chúng lên, để lại vết xước sần. Thợ nhìn hướng vân ở cạnh tấm ván để chọn chiều bào. Có những loại gỗ thớ xoắn, đổi hướng liên tục, bào chiều nào cũng có chỗ xước, thợ phải để lưỡi thật sắc và bào thật mỏng.

Đục và vồ: khoét lỗ, làm mộng

Đục là một thanh thép có lưỡi phẳng hoặc lòng máng, tra cán gỗ. Thợ cầm đục, dùng vồ gỗ gõ vào cán. Vồ bằng gỗ chứ không bằng sắt để cán đục không bị toác. Đục dùng để khoét lỗ mộng, vạt cạnh, chạm hoa văn.

Mộng là cách nối hai thanh gỗ bằng hình dạng của chính chúng: đầu một thanh gọt thành cái chốt, thanh kia khoét lỗ vừa khít. Nhà gỗ xưa, từ nhà ba gian Bắc Bộ tới nhà rường Huế, đều dựng khung bằng mộng là chính. Mộng được làm khít tới mức phải đóng vồ mới vào, và khi gỗ hơi nở vì độ ẩm thì càng chặt.

Vạch dấu: thước tầm và dây bật mực

Muốn cưa thẳng thì phải vạch thẳng trước. Thợ mộc Việt xưa dùng ống mực: một hộp nhỏ chứa bông thấm mực tàu, một sợi dây chạy qua bông. Kéo dây căng giữa hai điểm, nhấc lên giữa chừng rồi buông, dây bật xuống để lại một đường mực thẳng tắp dài cả mấy mét. Khi dựng nhà, người thợ cả còn có thước tầm, một thanh gỗ ghi sẵn mọi kích thước quan trọng của ngôi nhà, để mọi cột kèo đo theo cùng một chuẩn.

Vân gỗ: đọc được cây đã xẻ ra sao

Vân gỗ bạn thấy trên mặt bàn là những vòng năm bị cắt theo một góc nào đó. Cùng một cây, xẻ theo hai cách khác nhau cho ra hai kiểu vân khác hẳn:

Cách xẻ	Vân trông ra sao	Tính nết tấm ván
Xẻ tiếp tuyến (lát xẻ chạy sát theo vòng năm)	Vân hình núi, hình chữ V lồng nhau	Rộng bản, đẹp, nhưng dễ cong vênh khi khô
Xẻ xuyên tâm (đi qua tâm cây)	Vân sọc thẳng, song song	Ổn định, ít cong, tốn gỗ hơn khi xẻ
Mặt cắt ngang (đầu gỗ)	Vòng tròn đồng tâm	Hút nước nhanh, khó bào, dễ nứt chân chim

Những vết tròn sẫm màu trên ván là mắt gỗ, dấu vết của cành cây xưa mọc chéo qua thân. Quanh mắt gỗ thớ bị uốn cong, nên đó là chỗ yếu và khó bào.

Gỗ co ngót không đều

Gỗ tươi chứa nhiều nước. Khi khô, gỗ co lại, nhưng không đều theo mọi hướng: co nhiều nhất theo hướng vòng năm, chừng gấp đôi theo hướng từ tâm ra vỏ, còn dọc theo thớ thì gần như không co. Vì co không đều, tấm ván xẻ tiếp tuyến khi khô thường cong lòng máng. Đó là lý do thợ phải để gỗ khô từ từ nhiều tháng, có khi ngâm xuống ao bùn để rút bớt nhựa trước khi phơi, rồi mới đóng đồ.

Làng mộc Việt Nam

Nghề mộc có mặt ở hầu hết làng quê, nhưng vài nơi nổi tiếng hơn cả. Kim Bồng bên kia sông Hoài, đối diện phố cổ Hội An, là làng của những người thợ dựng nhà gỗ, đóng ghe và chạm khắc nhà cổ. Chàng Sơn ở Hà Nội có nghề mộc lâu đời. Đồng Kỵ và Phù Khê ở Bắc Ninh nổi tiếng về đồ gỗ chạm khắc. La Xuyên ở vùng đất Nam Định cũ có nghề chạm gỗ tinh xảo. Đi những làng này, bạn sẽ thấy cả máy móc hiện đại lẫn những tay thợ già vẫn đục tay từng đường hoa lá.

Khi vào xưởng mộc, đứng ngoài khu máy, không chạm vào máy cưa máy bào kể cả khi đã tắt, và hỏi thợ trước khi nhặt phôi bào làm kỷ niệm. Bụi gỗ mịn không tốt cho phổi, nên xưởng có hút bụi hoặc thợ đeo khẩu trang là dấu hiệu tốt.

Thử làm: đọc gỗ bằng tay và mắt

1. Que kem bẻ dọc, bẻ ngang

Lấy hai que kem gỗ sạch. Que thứ nhất, cầm hai đầu bẻ gập: phải dùng sức. Que thứ hai, dùng ngón tay cái tách dọc từ một đầu xuống: nó tách theo sợi khá dễ. Nhìn kỹ mép tách, bạn sẽ thấy những sợi nhỏ như lông. Mép gỗ tách có thể có dằm, làm chậm và đừng miết ngón tay dọc mép.

2. Giọt nước trên đầu gỗ

Tìm một khúc gỗ vụn có cả mặt dọc và mặt cắt ngang (xin ở xưởng mộc hoặc dùng mẩu gỗ thừa). Nhỏ một giọt nước lên mỗi mặt, bấm giờ xem giọt nào thấm hết trước. Đầu gỗ thường thắng rất xa, vì đó là nơi miệng các "ống hút" mở ra.

3. Giấy nhám xuôi thớ và ngang thớ

Đặt một tấm gỗ vụn lên bàn. Chà giấy nhám xuôi theo vân vài lượt ở một nửa, chà ngang vân ở nửa kia. Phủi bụi, nghiêng tấm gỗ dưới ánh đèn: nửa chà ngang có những vết xước vắt ngang trông rõ, nửa chà xuôi thì mịn. Thợ mộc luôn chà nhám, bào gỗ xuôi thớ cũng vì vậy.

4. Đọc vân gỗ trong nhà

Đi một vòng quanh nhà, nhìn mặt bàn, cánh tủ, khung cửa. Chỗ nào vân hình núi, chỗ nào vân sọc thẳng, chỗ nào có mắt gỗ? Tìm xem có đầu gỗ nào lộ ra không và nó có sẫm màu hơn, nứt hơn mặt bên không.

Câu hỏi thường gặp

Thớ gỗ là gì?

Thớ gỗ là hướng chạy của các sợi tế bào dài trong gỗ, thường dọc theo thân cây. Gỗ chẻ dọc thớ thì dễ, cắt ngang thớ thì khó. Thợ mộc luôn để ý thớ khi cưa, bào và chà nhám.

Vì sao răng cưa lệch sang hai bên?

Răng cưa được mở lệch luân phiên để đường cưa rộng hơn bề dày lưỡi một chút. Nhờ vậy lưỡi cưa chạy trong đường cắt mà không bị gỗ kẹp chặt. Răng không mở, lưỡi sẽ kẹt sau vài nhát.

Vân gỗ hình núi và vân sọc khác nhau thế nào?

Vân hình núi có khi lát xẻ chạy sát theo vòng năm, ván rộng, đẹp nhưng dễ cong vênh. Vân sọc thẳng có khi xẻ đi qua tâm cây, ván ổn định hơn nhưng xẻ tốn gỗ hơn. Cùng một cây có thể cho ra cả hai kiểu vân.

Vì sao đồ gỗ bị cong vênh?

Gỗ co và nở theo độ ẩm, mà co nhiều nhất theo hướng vòng năm, ít theo hướng từ tâm ra vỏ và gần như không co dọc thớ. Co không đều khiến tấm ván cong. Gỗ phơi chưa đủ khô mà đã đóng đồ thì càng dễ vênh.

Trẻ em học nghề mộc nên bắt đầu thế nào?

Bắt đầu bằng quan sát, chà nhám, lắp ghép những mẩu gỗ đã cắt sẵn, đóng đinh nhỏ có người lớn kèm. Cưa, đục và bào là đồ sắc, chỉ dùng khi có người hướng dẫn, gỗ được kẹp chắc và trẻ đeo kính bảo hộ. Nhiều trung tâm có lớp mộc cho thiếu nhi với dụng cụ cỡ nhỏ.