Rổ, rá, nong, nia khác nhau thế nào: mắt đan tre và việc của từng món

Nong, nia, rổ, rá đều đan bằng tre, nhưng khác nhau ở độ rộng, độ sâu và độ dày của mắt đan. Nong to và phẳng để phơi, nia nhỏ hơn và đan khít để sảy gạo, rổ mắt thưa lòng sâu để rửa rau cho ráo nước, rá mắt dày để vo gạo không lọt hạt. Mỗi món được đan theo đúng việc nó phải làm.

Bài này giải thích từng món đồ đan quen thuộc của nhà nông Việt, vì sao chúng có hình dạng như vậy, và cách những sợi nan tre giữ chặt vào nhau mà không cần đinh hay keo. Cuối bài có phần đan thử bằng giấy, không cần dao.

Bộ đồ đan trong một nếp nhà nông

Trước khi đồ nhựa phổ biến, gần như mọi việc trong bếp và ngoài sân đều có một món đồ đan riêng. Bảng sau xếp những món hay gặp nhất:

Đồ đan	Hình dạng	Mắt đan	Dùng để
Nong	Tròn, rất rộng, gần như phẳng	Khít	Phơi thóc, phơi đỗ, nuôi tằm
Nia	Tròn, nhỏ hơn nong, lòng hơi trũng	Khít	Sảy thóc gạo cho bay trấu, bày đồ phơi
Mẹt	Tròn, nhỏ, nông	Khít	Bày hàng, dọn đồ ăn
Sàng	Tròn, nông	Thưa, đều	Lắc cho hạt nhỏ lọt xuống, giữ hạt to và sạn lại
Giần	Tròn, nông	Nhỏ hơn sàng	Tách cám, tấm ra khỏi gạo
Rổ	Tròn, lòng sâu	Thưa	Rửa rau, đựng rau củ cho ráo nước
Rá	Tròn, lòng sâu, nhỏ hơn rổ	Dày	Vo gạo, đựng gạo
Thúng, mủng	Tròn, sâu, thành dày	Rất khít	Đựng và gánh thóc gạo; mủng là thúng cỡ nhỏ

Tên gọi có thể khác nhau giữa các vùng, và nhiều nhà dùng lẫn món này cho việc kia. Nhưng nguyên tắc chung khá rõ: thứ cần thoát nước thì mắt thưa, thứ đựng hạt nhỏ thì mắt dày, thứ để phơi thì rộng và phẳng.

Vì sao đồ đan thường tròn

Nong, nia, sàng, rổ đều tròn, ít khi vuông. Có mấy lý do. Thứ nhất, hình tròn không có góc, nên các nan uốn đều, không có chỗ nào bị gập gắt mà gãy. Thứ hai, mép tròn được nẹp bằng một vòng tre cứng gọi là cạp, buộc bằng mây hoặc lạt. Vòng cạp tròn giữ căng cả tấm đan như mặt trống. Thứ ba, khi sàng hay sảy, người ta lắc theo vòng tròn, đồ tròn quay đều trong tay.

Sảy và sàng: hai bài học vật lý trong bếp

Sảy: để gió chọn hộ

Thóc vừa giã còn lẫn trấu. Người ta đổ vào nia, hất nhẹ lên rồi đón lại, lặp đi lặp lại, thường đứng ở chỗ có gió. Hạt gạo nặng, rơi gần như thẳng xuống. Vỏ trấu nhẹ mà rộng, gió đẩy đi xa hơn, bay ra ngoài nia. Mỗi lần hất là một lần "lọc bằng gió". Máy quạt thóc ngày nay làm đúng việc này, chỉ thay gió trời bằng cánh quạt.

Sàng: để lỗ chọn hộ

Sàng có mắt đều. Lắc sàng theo vòng tròn, hạt nhỏ hơn mắt sàng lọt xuống, hạt to nằm lại. Còn một hiện tượng thú vị: lắc xoay tròn đều tay thì sạn và hạt nặng dồn dần vào giữa hoặc về một phía, người sàng nhặt ra dễ. Người làm lâu năm chỉ cần vài vòng lắc là gom được sạn vào một chỗ.

Nan tre: phần cật và phần ruột

Một ống tre chẻ ra thành nhiều thanh, rồi chẻ mỏng thành nan. Lớp ngoài cùng, sát vỏ xanh, gọi là cật: cứng, bóng, dai. Phần trong gọi là ruột hoặc bụi: mềm hơn, xốp hơn, dễ bị mọt. Nan cật dùng cho chỗ chịu lực và chỗ hay cọ xát, như cạp và mặt nong. Đồ đan tốt có nhiều nan cật.

Tre tươi nhiều đường và tinh bột, là thức ăn của mọt. Người xưa có mấy cách làm tre bền: chặt tre già thay vì tre non, ngâm cả cây xuống ao bùn nhiều tuần cho đường trôi bớt rồi mới phơi, hoặc gác đồ đan trên gác bếp cho khói hun. Ngâm và hun đều làm tre khó bị mọt hơn.

Chẻ tre và vót nan dùng dao sắc, là việc của người lớn. Thợ đan giỏi vót nan dày mỏng đều tăm tắp, vì nan đều thì tấm đan mới phẳng.

Nan đè lên nhau mà không tuột: bí mật của kiểu đan

Trong một tấm đan, mỗi nan lúc chui lên, lúc chui xuống so với nan nằm ngang. Nan bị uốn thành hình lượn sóng. Vì tre có tính đàn hồi, mỗi chỗ uốn đều muốn bật thẳng lại, và lực ấy ép chặt các nan vào nhau. Ma sát giữa hai mặt tre giữ chúng không trượt. Không cần đinh, không cần keo, cả tấm đan vẫn liền một khối.

Các kiểu đan khác nhau ở cách nan lên xuống:

• Lóng mốt: một lên một xuống. Đơn giản nhất, chắc, mặt đan như bàn cờ.
• Lóng đôi: hai lên hai xuống, mỗi hàng lệch đi một nan. Tạo ra những đường chéo đẹp mắt, mặt đan mềm hơn một chút.
• Lóng ba, lóng tư: nan đè qua nhiều nan hơn, hoa văn to và rõ, nhưng nan dài nằm "trơ" trên mặt nên kém chắc hơn.
• Mắt cáo: nan đi theo ba hướng, tạo thành lỗ sáu cạnh. Kiểu này nhẹ, thoáng mà khá cứng, thường gặp ở rổ, giỏ, gùi.

Đan một chiếc rổ còn khó hơn đan tấm phẳng: người thợ phải uốn các nan dọc lên thành vách, giữ cho lòng rổ tròn đều, rồi mới nẹp cạp ở miệng.

Thúng chai và thuyền thúng: đồ đan không lọt nước

Đồ đan dù khít đến đâu cũng còn khe hở. Muốn đựng nước, người ta phải trét kín. Thúng chai được trét một lớp hỗn hợp có dầu rái, nhựa cây hay các chất kết dính khác cho kín khe. Thuyền thúng của ngư dân miền Trung là một chiếc thúng đan tre khổng lồ được trét như thế, nổi được trên sóng. Ngày nay nhiều thuyền thúng dùng thêm sơn và nhựa đường.

Đồ đan hôm nay

Rổ nhựa, rá inox rẻ và dễ rửa nên thay chỗ đồ đan trong nhiều căn bếp. Nhưng nghề đan không mất đi mà đổi hướng: làm đồ trang trí, giỏ, đèn, đồ nội thất bán trong nước và xuất khẩu. Làng Phú Vinh ở Hà Nội nổi tiếng với kiểu đan mây tre nan rất nhỏ, có thể đan thành tranh, thành con giống. Ở Tây Nguyên, chiếc gùi đan của người Ê Đê, Ba Na, M'nông vẫn theo người lên nương.

Mây khác tre: mây là một loài dây leo có gai, thân đặc và dẻo, uốn được rất cong mà không gãy. Vì vậy mây hay được dùng để buộc, quấn cạp, đan những chỗ cần uốn gắt.

Thử làm: đan nong bằng giấy và thử sảy, sàng

1. Đan tấm lóng mốt và lóng đôi

Cắt sẵn (hoặc nhờ người lớn cắt) khoảng 20 dải giấy bìa màu, mỗi dải rộng 1,5 cm, dài 20 cm. Xếp 10 dải dọc song song, dán băng dính giữ một đầu xuống bàn. Lấy từng dải ngang luồn qua: một trên, một dưới, một trên, một dưới. Dải ngang sau bắt đầu ngược với dải trước. Đẩy các dải ngang khít vào nhau. Đó là lóng mốt.

Làm tấm thứ hai theo kiểu hai trên, hai dưới, mỗi hàng lệch một dải. Bạn sẽ thấy đường chéo hiện ra. Cầm hai tấm lắc nhẹ: tấm nào chắc hơn, tấm nào dễ xô lệch hơn?

2. Sảy gạo bằng hơi thở

Trộn một nắm gạo với một ít vụn giấy xé thật nhỏ (giả làm trấu) trong một chiếc mâm hoặc khay. Đặt khay trên sàn trải báo, thổi nhẹ ngang mặt khay hoặc dùng quạt nan phẩy. Vụn giấy bay ra, gạo ở lại. Thử hất nhẹ khay lên rồi đón lại trong lúc thổi để thấy cách người xưa sảy.

3. Sàng bằng chiếc rây bột

Trộn gạo, muối hạt và đậu xanh trong một chiếc rây bột của bếp. Lắc tròn trên một cái bát. Thứ gì lọt xuống trước? Lắc tiếp theo vòng tròn đều tay và để ý xem hạt to có dồn về một chỗ không.

Câu hỏi thường gặp

Nong và nia khác nhau thế nào?

Nong to hơn nhiều, gần như phẳng, dùng để phơi thóc, phơi đỗ hay nuôi tằm. Nia nhỏ hơn, lòng hơi trũng, đan khít, dùng để sảy gạo cho bay trấu. Cả hai đều đan bằng tre và có vành cạp cứng ở mép.

Rổ và rá khác nhau ra sao?

Rổ có mắt thưa để nước thoát nhanh, hợp với rửa và đựng rau. Rá đan dày, mắt nhỏ, dùng để vo gạo mà hạt không lọt. Rá thường nhỏ hơn rổ.

Sảy gạo là gì?

Sảy là đổ thóc gạo vào nia rồi hất lên đón lại nhiều lần, thường đứng chỗ có gió. Hạt gạo nặng rơi xuống, vỏ trấu nhẹ bị gió đẩy ra ngoài. Máy quạt thóc ngày nay làm cùng nguyên lý ấy.

Vì sao đồ tre bị mọt và giữ thế nào?

Tre còn nhiều đường và tinh bột là thức ăn của mọt. Người xưa chọn tre già, ngâm tre dưới bùn ao rồi phơi, hoặc gác đồ đan lên gác bếp cho khói hun. Đồ đan trong nhà nên để nơi khô thoáng, tránh mùa nồm ẩm kéo dài.

Đan lóng mốt và lóng đôi khác nhau thế nào?

Lóng mốt là nan đi một lên một xuống, mặt đan như bàn cờ, rất chắc. Lóng đôi là hai lên hai xuống, mỗi hàng lệch một nan nên hiện đường chéo. Lóng đôi đẹp và mềm hơn, lóng mốt bền hơn.