Chiết và ghép cây là gì: cách giữ nguyên vị bưởi Diễn, xoài cát Hoà Lộc

Chiết và ghép là hai cách làm ra cây con từ một đoạn cành của cây mẹ, thay vì gieo từ hạt. Cây con làm theo cách này mang gần như nguyên vẹn đặc điểm của cây mẹ: quả ngọt bao nhiêu, cùi dày bao nhiêu, vẫn y như vậy. Đó là bí mật để bưởi Diễn vẫn là bưởi Diễn, xoài cát Hoà Lộc vẫn là xoài cát Hoà Lộc qua hàng trăm năm.

Vì sao trồng từ hạt ít khi giống cây mẹ

Một hạt bưởi được tạo ra khi phấn hoa (có thể từ một cây bưởi khác cách đó cả cây số, do ong mang tới) gặp nhuỵ của hoa bưởi mẹ. Hạt vì thế mang một nửa đặc điểm của "mẹ" và một nửa của "bố". Giống như anh chị em trong một nhà không ai giống hệt ai, những cây mọc từ hạt của cùng một quả bưởi cũng có thể cho quả chua, ngọt, to, nhỏ rất khác nhau.

Ngoài ra, cây ăn quả trồng từ hạt thường mất nhiều năm mới ra quả, có khi lâu gấp đôi cây chiết, cây ghép.

Nhà vườn muốn cây con giống y cây mẹ thì phải nhân giống vô tính — tức là không qua hoa và hạt, chỉ lấy một phần thân cây mẹ cho mọc thành cây mới. Chiết, ghép, giâm cành đều thuộc nhóm này. Cây con làm như vậy về mặt di truyền gần như là "bản sao" của cây mẹ.

Đường đi của nước và đường trong thân cây

Để hiểu chiết và ghép, cần biết thân cây có hai "đường ống":

• Mạch gỗ nằm ở phía trong, đưa nước và khoáng từ rễ lên lá.
• Mạch rây nằm sát dưới lớp vỏ, đưa đường do lá làm ra xuống nuôi thân và rễ.

Giữa hai lớp đó có một lớp tế bào rất mỏng, màu xanh nhạt, gọi là tầng sinh gỗ (người làm vườn hay gọi là tượng tầng). Lớp này luôn phân chia, làm thân cây to ra mỗi năm. Nó cũng là "lớp keo" giúp vết ghép liền lại.

Chiết cành: cho cành ra rễ ngay trên cây mẹ

Chiết là cách phổ biến với bưởi, cam, nhãn, vải, ổi, chanh ở Việt Nam. Người làm vườn thực hiện như sau:

1. Chọn một cành khoẻ, cỡ ngón tay cái, mọc ở phía có nắng.
2. Dùng dao sắc khoanh hai vòng quanh cành, cách nhau vài centimet, rồi bóc bỏ phần vỏ ở giữa. Mạch rây nằm trong vỏ bị cắt đứt; mạch gỗ bên trong vẫn còn.
3. Nước vẫn đi lên lá bình thường, nên cành không héo. Nhưng đường từ lá đi xuống bị chặn lại, dồn ở mép trên của vết khoanh.
4. Bó quanh vết khoanh một "bầu" đất trộn rơm hoặc xơ dừa ẩm, bọc kín bằng nilon cho khỏi khô.
5. Được nuôi bằng đường dồn lại và giữ ẩm, mép trên vết khoanh mọc ra rễ. Sau khoảng một đến ba tháng, nhìn qua lớp nilon thấy rễ trắng chằng chịt.
6. Cắt cành dưới bầu, đem trồng xuống đất thành một cây mới.

Cây chiết ra quả sớm, thường chỉ sau hai, ba năm. Nhược điểm là cây chiết không có rễ cọc cắm sâu như cây mọc từ hạt, chỉ có rễ chùm, nên dễ đổ khi bão và chịu hạn kém hơn.

Ghép cây: nối hai cây thành một

Ghép là đem một mắt hoặc một đoạn cành của cây quả ngon (gọi là cành ghép) gắn lên thân một cây khác có bộ rễ khoẻ (gọi là gốc ghép). Gốc ghép thường là cây mọc từ hạt, cùng loài hoặc họ hàng gần, có rễ cọc sâu, chịu bệnh tốt.

Nguyên tắc cốt lõi

Tầng sinh gỗ của cành ghép phải áp sát vào tầng sinh gỗ của gốc ghép. Hai lớp tế bào ấy mọc ra mô mới đan vào nhau, nối liền mạch gỗ và mạch rây của hai cây. Sau vài tuần, nước từ rễ gốc ghép đi lên được cành ghép, và cành ghép bắt đầu đâm chồi. Cây lớn lên với rễ của cây này và tán, quả của cây kia.

Vài kiểu ghép hay gặp

Kiểu ghép	Cách làm (do người lớn thực hiện)	Hay dùng cho
Ghép mắt	Lấy một mắt ngủ kèm miếng vỏ nhỏ của cây ngon, đặt vào chỗ mở vỏ trên gốc ghép, quấn băng	Cam, bưởi, chanh, nhãn
Ghép nêm	Vạt đầu cành ghép thành hình nêm, cắm vào khe chẻ trên đầu gốc ghép	Xoài, mít, sầu riêng, cây cảnh
Ghép áp	Áp sát hai cành còn sống trên hai cây, gọt vỏ chỗ tiếp xúc, buộc chặt tới khi liền	Những cây khó ghép

Ghép chỉ thành công giữa những cây họ hàng gần. Bưởi ghép lên gốc bưởi hay gốc cam chanh thì được; ghép xoài lên gốc bưởi thì không bao giờ liền.

Những giống quả Việt Nam được giữ nhờ chiết, ghép

• Bưởi Diễn — giống bưởi nổi tiếng gốc ở vùng Phú Diễn, Hà Nội, quả tròn, vỏ vàng khi chín, ăn ngọt. Cây giống chủ yếu nhân bằng chiết cành.
• Bưởi Năm Roi và bưởi da xanh — các giống bưởi ngon của miền Tây Nam Bộ, được nhân giống bằng chiết và ghép để giữ ruột ít hạt, vị ngọt.
• Xoài cát Hoà Lộc — giống xoài thơm ngọt có gốc ở vùng Cái Bè, miền Tây; nhà vườn nhân giống bằng ghép.
• Nhãn lồng Hưng Yên — giống nhãn cùi dày từng được dùng làm quà tiến vua; nhân giống chủ yếu bằng chiết và ghép.

Nếu những giống này chỉ được trồng từ hạt, sau vài đời cây, vườn sẽ đầy những cây "na ná" mà không cây nào đúng vị như xưa.

Chuyện lạ: một cây cho nhiều loại quả

Vì ghép nối được những cây họ hàng gần, người ta có thể ghép nhiều giống lên cùng một gốc. Ở Việt Nam, có nhà vườn ghép cam, quýt, bưởi, chanh lên cùng một cây. Ở Mỹ, nghệ sĩ Sam Van Aken nổi tiếng với dự án ghép khoảng bốn chục giống mận, đào, mơ, anh đào lên cùng một cây — mùa xuân cây nở hoa nhiều màu, mùa hè cho nhiều loại quả. Những cây này đẹp và lạ, nhưng chăm khó: giống nào khoẻ hơn sẽ dần lấn át giống yếu.

Các cây táo bán ở siêu thị trên thế giới — mỗi giống một tên — cũng đều là cây ghép. Các cây táo cùng một giống, dù trồng ở nước nào, phần lớn đều bắt nguồn từ cành của cùng một cây mẹ ban đầu.

Thử làm: giâm cành trong cốc nước, không cần dao

Chiết và ghép cần dao rất sắc, nên đó là việc của người lớn hoặc của thợ vườn có kinh nghiệm. Nhưng bạn có thể quan sát cùng một nguyên lý — cây mới mọc ra từ một đoạn thân, không cần hạt — bằng cách giâm cành.

Chuẩn bị

• Vài ngọn rau muống, ngọn khoai lang hoặc cành trầu bà, dài khoảng một gang tay. Rau muống và khoai lang có thể bẻ bằng tay hoặc nhờ người lớn cắt.
• Ba cốc thuỷ tinh trong, nước sạch.

Các bước

1. Tuốt bỏ lá ở phần dưới của mỗi ngọn, chừa lại vài lá trên cùng.
2. Cắm phần dưới ngập nước, sao cho ít nhất hai mắt (chỗ cuống lá mọc ra từ thân) nằm dưới nước.
3. Đặt cốc ở bậu cửa sổ sáng, không có nắng gắt. Thay nước hai ngày một lần.
4. Mỗi ngày quan sát và ghi lại: rễ mọc ra từ đâu — từ đầu cắt hay từ các mắt? Ngày nào thấy rễ đầu tiên? Rễ dài bao nhiêu sau một tuần?
5. Khi rễ dài vài centimet, trồng ngọn đó vào chậu đất ẩm.

Bạn sẽ thấy rễ thường mọc ra từ các mắt. Ở đó có những nhóm tế bào sẵn sàng biến thành rễ hoặc chồi khi gặp điều kiện thuận lợi. Đó cũng là lý do người làm vườn luôn chọn đoạn cành có mắt khi giâm, chiết hay ghép.

Làm thêm: lần tới đi ngang vườn cây ăn quả hoặc cửa hàng cây giống, nhìn gần gốc các cây con. Cây ghép thường có một chỗ hơi phình hoặc gấp khúc cách mặt đất một gang tay — đó là vết ghép. Cây chiết thì gốc trơn, không có rễ cọc.

Câu hỏi thường gặp

Chiết cành và ghép cây khác nhau thế nào?

Chiết là cho một cành ra rễ ngay trên cây mẹ rồi cắt xuống trồng, cây con có bộ rễ của chính nó. Ghép là gắn một mắt hay cành của cây ngon lên gốc của một cây khác, cây con dùng rễ của gốc ghép. Cả hai đều giữ nguyên đặc điểm quả của cây mẹ.

Vì sao cây ăn quả trồng từ hạt không giống cây mẹ?

Hạt được tạo ra từ phấn của một cây "bố" và nhuỵ của cây "mẹ", nên mang đặc điểm của cả hai. Cây mọc từ hạt có thể cho quả khác hẳn cây mẹ, và thường lâu ra quả hơn.

Cây chiết bao lâu thì ra quả?

Cây chiết thường ra quả sau khoảng hai đến ba năm trồng, sớm hơn nhiều so với cây trồng từ hạt. Thời gian cụ thể tuỳ loại cây, giống và cách chăm sóc.

Có thể ghép hai loại cây bất kỳ với nhau không?

Không. Ghép chỉ thành công giữa những cây cùng loài hoặc họ hàng rất gần, ví dụ bưởi với cam, chanh. Hai cây quá khác nhau thì mô ở vết ghép không liền được.

Trẻ em có tự chiết, ghép cây được không?

Chiết, ghép cần dao rất sắc nên chỉ người lớn hoặc thợ vườn có kinh nghiệm mới nên làm. Trẻ em có thể quan sát, giữ bầu chiết ẩm, ghi chép, và tự làm giâm cành rau muống, khoai lang trong cốc nước.