Vườn rau đầu tiên trên ban công: chọn rau theo số giờ nắng mỗi ngày

Muốn trồng rau ở ban công hay sân thượng, việc đầu tiên không phải mua hạt mà là đếm xem chỗ đó có mấy tiếng nắng mỗi ngày. Rau ăn quả như cà chua, ớt cần nắng nhiều; rau ăn lá như cải, mồng tơi cần vừa phải; một số rau thơm sống được ở chỗ râm. Chọn đúng rau cho đúng lượng nắng thì vườn đầu tiên gần như chắc chắn có thu hoạch.

Bước một: đo nắng ban công nhà mình

Cây làm ra thức ăn cho chính nó nhờ quang hợp: lá hứng ánh sáng, lấy khí các-bô-níc trong không khí và nước từ rễ để tạo ra đường. Thiếu nắng, cây vẫn sống nhưng thân vươn dài, lá nhợt, không ra hoa quả. Vì vậy đo nắng là bước quan trọng nhất.

Cách đo đơn giản: chọn một ngày không mây, cuối tuần. Cứ mỗi giờ, từ 7 giờ sáng tới 5 giờ chiều, ra ban công xem chỗ định đặt chậu có nắng chiếu thẳng không (nhìn thấy bóng của bàn tay rõ nét trên sàn). Đánh dấu vào giấy. Cộng lại là số giờ nắng.

Hướng ban công cũng gợi ý được phần nào. Ở Việt Nam, nằm ở Bắc bán cầu, ban công hướng nam nhận nắng nhiều nhất trong năm, hướng đông có nắng sáng dịu, hướng tây có nắng chiều gắt, hướng bắc ít nắng chiếu thẳng nhất. Nhưng nhà cao bên cạnh có thể che mất tất cả, nên vẫn phải đo thật.

Bảng chọn rau theo số giờ nắng

Số giờ nắng thẳng mỗi ngày	Nên trồng	Nên tránh
6 giờ trở lên	Cà chua bi, ớt, đậu bắp, mướp, rau muống, húng quế	— (gần như trồng được hết, chỉ cần tưới đủ)
4–6 giờ	Cải ngọt, cải bẹ xanh, mồng tơi, rau dền, xà lách, hành lá	Cà chua, dưa leo (ra ít quả)
2–4 giờ	Diếp cá, lá lốt, tía tô, rau răm, ngò, bạc hà	Rau ăn quả, rau muống
Dưới 2 giờ	Giá đỗ, rau mầm trồng trong khay (không cần nắng nhiều)	Hầu hết các loại rau trồng đất

Quy tắc dễ nhớ: cây cho quả cần nhiều nắng nhất, cây cho lá cần vừa, cây cho mầm cần ít nhất. Lý do là để nuôi hoa và quả, cây phải làm ra nhiều đường hơn hẳn so với chỉ nuôi lá.

Thùng, đất và nước

Thùng trồng

Thùng xốp cũ là lựa chọn rẻ và nhẹ nhất. Thùng cao 25–30 cm đủ cho rau ăn lá; cà chua, ớt cần thùng sâu hơn hoặc chậu từ 10 lít trở lên. Điều bắt buộc: đáy phải có lỗ thoát nước. Nhờ người lớn đục 4–6 lỗ cỡ đầu ngón tay. Thùng không có lỗ thì sau trận mưa đầu tiên rễ sẽ ngập úng và thối.

Đất trồng

Đất vườn lấy thẳng cho vào thùng thường bị nén chặt, khô thì nứt, ướt thì bết. Đất tốt cho thùng là đất tơi, xốp, giữ ẩm mà vẫn thoát nước. Một công thức hay dùng là trộn khoảng: một nửa đất thịt, một phần tư xơ dừa hoặc trấu hun, một phần tư phân hữu cơ hoai (phân trùn quế, phân ủ). Cửa hàng cây giống cũng bán đất trộn sẵn.

Tưới nước

Thùng đất trên cao khô nhanh hơn đất dưới vườn vì bị nắng gió tứ phía. Cách kiểm tra: ấn ngón tay xuống đất sâu một đốt. Thấy khô thì tưới, còn ẩm thì chờ. Tưới vào sáng sớm hoặc chiều mát, tưới vào gốc thay vì xối lên lá. Mùa hè nắng gắt có thể phải tưới hai lần một ngày; mùa đông miền Bắc có khi hai, ba ngày mới cần tưới.

An toàn khi trồng rau trên cao

Ban công chung cư và sân thượng có những rủi ro mà vườn dưới đất không có. Cả nhà nên thống nhất mấy điều sau:

• Không đặt chậu lên lan can hoặc treo ra ngoài lan can. Một chậu đất ướt rơi từ tầng cao có thể gây tai nạn chết người cho người bên dưới.
• Đất ướt rất nặng. Một thùng xốp đầy đất sau khi tưới có thể nặng vài chục cân. Đặt thùng sát tường, rải đều, không dồn hết vào một góc; sân thượng nhà cũ nên hỏi người hiểu về kết cấu trước khi đặt nhiều thùng.
• Giữ thông lối thoát nước sàn. Đất trôi theo nước tưới dễ làm nghẹt ống thoát, nước tràn sang nhà hàng xóm.
• Trẻ em không trèo lên ghế, lên thùng để tưới cây gần lan can. Việc gì cần với cao thì nhờ người lớn.
• Đeo găng tay khi trộn đất, rửa tay sau khi làm vườn.

Ba loại rau dễ thành công nhất cho người mới

Rau muống — nhanh nhất

Rau muống cạn gieo hạt (ngâm hạt nửa ngày trước khi gieo) lên rất khoẻ ở chỗ nắng nhiều. Khoảng 20–25 ngày đã cắt được lứa đầu. Cắt chừa lại một đoạn gốc có vài mắt lá, mầm mới sẽ mọc tiếp cho lứa sau.

Cải ngọt — dễ đoán nhất

Cải ngọt gieo rải, mọc sau vài ngày. Khi cây có 3–4 lá thật thì tỉa bớt cây con mọc quá dày (cây tỉa đem nấu canh luôn). Khoảng một tháng sau gieo là thu hoạch. Cải ít chịu được nắng gắt mùa hè miền Nam, nên chọn chỗ có nắng sáng, râm chiều.

Hành lá — trồng bằng gốc

Không cần hạt. Giữ lại phần gốc trắng có rễ của bó hành mua ở chợ, cắm vào đất, chỉ để nhô đầu lên. Sau khoảng một tuần lá xanh mọc lại. Cắt lá dùng dần, gốc lại mọc tiếp.

Thử làm: nhật ký vườn ban công 30 ngày

Việc này hợp để làm cùng bố mẹ, hoặc làm theo nhóm ở lớp với vài thùng xốp ở hành lang có nắng.

1. Ngày 1: đo số giờ nắng, chọn hai loại rau phù hợp từ bảng trên.
2. Ngày 2: chuẩn bị thùng có lỗ thoát nước, trộn đất, tưới ẩm, gieo hạt. Cắm một que tre đánh dấu đầu mỗi hàng để nhớ hàng nào gieo gì.
3. Ngày 3–7: mỗi sáng kiểm tra độ ẩm bằng ngón tay, ghi ngày thấy mầm đầu tiên.
4. Ngày 10–14: tỉa cây mọc dày, ghi số cây giữ lại.
5. Ngày 20–30: đo chiều cao mỗi tuần, ghi những con sâu, con ốc gặp được (bắt bằng tay đeo găng, không phun thuốc).
6. Ngày thu hoạch: cân rau bằng cân nhà bếp, ghi lại số gam.

Cuối tháng, cả nhà ngồi đọc lại nhật ký: thùng nào lên tốt, thùng nào kém, vì sao. Thường câu trả lời nằm ở nắng hoặc ở nước — đúng hai thứ mà bài này nói từ đầu.

Khi rau có vấn đề: đọc dấu hiệu

Dấu hiệu	Hay do đâu	Thử sửa
Thân dài, ngả về một phía, lá nhạt	Thiếu nắng	Dời thùng ra chỗ sáng hơn, hoặc đổi sang rau chịu râm
Lá vàng từ dưới lên, đất luôn ướt	Úng nước	Kiểm tra lỗ thoát nước, tưới thưa hơn
Cây héo rũ buổi trưa, đất khô cứng	Thiếu nước	Tưới sâu hơn, phủ một lớp rơm hoặc lá khô lên mặt đất
Lá thủng lỗ, có phân nhỏ màu đen	Sâu ăn lá	Lật mặt dưới lá tìm sâu, bắt bằng tay
Cải ra ngồng hoa sớm khi cây còn nhỏ	Trời quá nóng	Gieo lại vào mùa mát hơn

Câu hỏi thường gặp

Ban công hướng nào trồng rau tốt nhất?

Ở Việt Nam, ban công hướng nam và hướng đông thường nhận đủ nắng mà không quá gắt. Hướng tây nắng chiều rất nóng, hướng bắc ít nắng thẳng. Nhưng nhà cao xung quanh có thể che, nên cách chắc nhất là đếm số giờ nắng thật.

Ban công ít nắng có trồng rau được không?

Được, nếu chọn đúng loại. Chỗ chỉ có 2–4 giờ nắng hợp với diếp cá, lá lốt, tía tô, rau răm, bạc hà. Dưới 2 giờ nắng thì nên trồng rau mầm hoặc làm giá đỗ trong khay.

Thùng xốp trồng rau có cần đục lỗ không?

Bắt buộc phải có lỗ thoát nước ở đáy. Không có lỗ, nước tưới và nước mưa đọng lại, rễ thiếu không khí và thối. Đục 4–6 lỗ cỡ đầu ngón tay là đủ cho một thùng xốp thông thường.

Rau muống trồng thùng bao lâu thì ăn được?

Rau muống cạn gieo hạt ở chỗ nắng nhiều thường cắt được lứa đầu sau khoảng 20–25 ngày. Cắt chừa lại gốc vài mắt lá thì cây đâm chồi cho thêm nhiều lứa.

Trẻ em trồng rau trên ban công cần lưu ý an toàn gì?

Không đặt hoặc treo chậu lên lan can, không trèo lên ghế gần lan can để tưới, đeo găng khi trộn đất và rửa tay sau khi làm. Việc nặng như bê thùng đất hay đục lỗ thùng nên để người lớn làm.