Không có ong thì ra sao: chuyện thụ phấn ở vườn rau, vườn quả Việt Nam

Nếu không có ong, bướm và những con vật mang phấn hoa, rất nhiều cây sẽ ra hoa mà không đậu quả: dưa hấu, bí, mướp, xoài, nhãn, cà phê, sầu riêng đều thu hoạch kém hẳn. Theo báo cáo của Diễn đàn liên chính phủ về đa dạng sinh học và dịch vụ hệ sinh thái (IPBES) năm 2016, hơn ba phần tư số loại cây lương thực, thực phẩm chính trên thế giới được hưởng lợi, ít hoặc nhiều, từ động vật thụ phấn. Lúa và ngô thì khác — chúng nhờ gió. Bài này giải thích thụ phấn là gì, ai làm việc đó ở Việt Nam, và cách tự thụ phấn cho một bông bí.

Thụ phấn là gì

Hoa là bộ phận sinh sản của cây. Một bông hoa đầy đủ có:

• Nhị: những sợi mảnh, đầu mang bao phấn chứa hạt phấn — bột mịn màu vàng hay trắng dính vào tay khi chạm.
• Nhuỵ: thường ở chính giữa hoa, đầu nhuỵ dính, phía dưới là bầu nhuỵ chứa noãn.

Thụ phấn là khi hạt phấn rơi lên đầu nhuỵ. Sau đó hạt phấn mọc một ống nhỏ xuyên xuống bầu nhuỵ để gặp noãn — gọi là thụ tinh. Noãn được thụ tinh thành hạt; bầu nhuỵ lớn lên thành quả bọc lấy hạt.

Có cây tự thụ phấn được (phấn rơi lên nhuỵ của chính bông đó), như lúa, đậu, cà chua. Nhiều cây khác cần phấn từ hoa khác, thậm chí từ cây khác, và chúng phải nhờ người vận chuyển: gió, nước, hoặc động vật.

Những người vận chuyển phấn hoa ở Việt Nam

Ai	Hoạt động lúc nào	Hay thụ phấn cho
Ong mật (ong nội, ong ngoại)	Ban ngày	Nhãn, vải, cà phê, bầu bí, hoa dại
Ong dú (ong không ngòi đốt)	Ban ngày	Nhiều hoa nhỏ trong vườn, rừng, cây ăn quả
Bướm ngày	Ban ngày, nắng ấm	Hoa hình ống, hoa có chỗ đậu rộng
Bướm đêm	Chập tối, ban đêm	Hoa màu trắng, thơm về đêm
Ruồi, bọ cánh cứng	Ban ngày	Xoài, nhiều hoa nhỏ mọc chùm
Dơi	Ban đêm	Sầu riêng, chuối rừng
Chim hút mật	Ban ngày	Hoa đỏ, hoa hình ống dài
Gió	Mọi lúc	Lúa, ngô, tre, nhiều loài cỏ

Ở Việt Nam có hai loài ong mật chính được nuôi: ong nội (Apis cerana), loài bản địa chịu được khí hậu và bệnh tật địa phương, và ong ngoại (Apis mellifera), được đưa vào để lấy nhiều mật. Bên cạnh đó là ong dú — những con ong nhỏ xíu không có ngòi đốt, làm tổ trong hốc cây, hốc tường — rất chăm đi thăm các bông hoa nhỏ.

Hoa "mời" người vận chuyển bằng cách nào

Màu và hoa văn mà ta không thấy

Ong nhìn thấy được tia cực tím, thứ ánh sáng mà mắt người không thấy. Nhiều bông hoa trông một màu vàng trơn với chúng ta, nhưng dưới mắt ong có những vệt sẫm chỉ thẳng vào chỗ có mật, như vạch sơn chỉ đường ở sân bay.

Mùi và giờ nở

Hoa thụ phấn nhờ bướm đêm và dơi thường màu trắng hoặc nhạt, nở và toả hương về đêm, khi người vận chuyển của chúng đi ăn. Hoa sầu riêng nở chiều tối, rụng vào sáng hôm sau, và dơi là khách quan trọng nhất của chúng.

Phần thưởng

Không con vật nào thụ phấn "vì thương cây". Chúng đến để lấy mật hoa (nước đường) và phấn hoa (giàu đạm, ong dùng nuôi ấu trùng). Trong lúc ăn, phấn dính lên lông, chân, mặt chúng, rồi được quệt sang bông hoa kế tiếp. Đó là một cuộc trao đổi hai bên cùng có lợi.

Ong mật còn biết "báo tin" cho cả đàn: con ong tìm được hoa nhiều mật quay về tổ, bay theo hình số 8 kèm động tác lắc mình, chỉ cho các con khác hướng và khoảng cách tới đó. Nhà khoa học người Áo Karl von Frisch nhận giải Nobel năm 1973, một phần nhờ giải mã điệu nhảy này.

Thụ phấn nhờ gió: râu ngô và hạt khuyết

Cây ngô có hoa đực và hoa cái ở hai chỗ khác nhau. Bông cờ trên ngọn là hoa đực, tung phấn theo gió. Râu ngô chính là những vòi nhuỵ rất dài của hoa cái. Mỗi sợi râu nối tới đúng một hạt trên bắp.

Nếu một sợi râu không nhận được hạt phấn, hạt ngô của nó không phát triển. Vì thế khi bóc một bắp ngô có những chỗ khuyết, lởm chởm, đó là dấu vết của những sợi râu đã không được thụ phấn — có thể do trời mưa đúng lúc tung phấn, hoặc cây trồng quá thưa, gió không mang phấn tới đủ.

Khi người vận chuyển biến mất

Ở nhiều nơi trên thế giới, các nhà khoa học ghi nhận số lượng ong và côn trùng thụ phấn suy giảm, do mất hoa dại và nơi làm tổ, do bệnh, và do một số loại thuốc trừ sâu. Liên minh châu Âu từ năm 2018 đã cấm dùng ngoài đồng ruộng ba hoạt chất thuộc nhóm thuốc neonicotinoid vì nguy cơ với ong.

Ở một số vùng trồng táo, lê tại Trung Quốc, người ta từng phải thuê người trèo lên cây, cầm chổi lông nhỏ chấm phấn cho từng bông hoa. Việc đó tốn rất nhiều công — và cho thấy ong làm không công một khối lượng việc khổng lồ.

Có một chuyện thụ phấn bằng tay rất nổi tiếng khác: cây vani (lấy quả làm hương liệu) có quê ở Mexico, nơi có loài ong riêng thụ phấn cho nó. Mang sang nơi khác trồng, cây ra hoa nhưng không đậu quả. Năm 1841, ở đảo Réunion trên Ấn Độ Dương, một cậu bé 12 tuổi tên Edmond Albius tìm ra cách dùng một que nhỏ và ngón tay để thụ phấn cho hoa vani. Đến nay phần lớn vani trên thế giới vẫn được thụ phấn bằng tay theo cách của cậu.

Giúp người vận chuyển phấn ngay ở nhà

• Để rau ra hoa: vài cây rau mùi, thì là, húng quế để già ra hoa nhỏ là "quán ăn" tuyệt vời cho ong nhỏ và ruồi giả ong.
• Trồng hoa nở nối tiếp: cúc, hướng dương, mười giờ, dừa cạn, để tháng nào cũng có hoa.
• Đặt một đĩa nước nông có vài hòn sỏi nhô lên để ong đậu uống mà không chết đuối.
• Không phun thuốc lúc cây đang nở hoa, nhất là ban ngày khi ong đang làm việc.

Ong mật và ong vò vẽ có thể đốt khi bị đe doạ. Không đập, không chọc vào tổ, đứng yên hoặc lùi chậm khi ong bay quanh. Bạn nào từng bị sưng to, khó thở sau khi bị ong đốt phải báo ngay cho người lớn và đi khám.

Thử làm: thụ phấn tay cho hoa bí

Bí đỏ, bí xanh, mướp, dưa leo có hoa đực và hoa cái riêng trên cùng một cây. Trồng ở ban công cao, ít ong lên tới, hoa cái hay bị héo rụng kèm quả non. Bạn có thể làm thay ong.

Nhận mặt hoa

• Hoa cái: ngay dưới cánh hoa có một quả non bé xíu, giữa hoa là đầu nhuỵ chia vài thuỳ.
• Hoa đực: cuống mảnh, không có quả non bên dưới, giữa hoa là một cột nhị phủ phấn vàng.

Các bước

1. Làm vào buổi sáng sớm, khoảng 7–9 giờ, khi hoa vừa nở và phấn còn tươi.
2. Ngắt một bông hoa đực vừa nở, nhẹ nhàng tước bỏ cánh hoa để lộ cột nhị.
3. Chạm nhẹ, xoay đều cột nhị lên khắp đầu nhuỵ của hoa cái cho phấn vàng bám lên.
4. Buộc một sợi len màu nhẹ nhàng vào cuống hoa cái để đánh dấu, ghi ngày.
5. Để một hoa cái khác trên cùng cây không thụ phấn tay, cũng đánh dấu bằng sợi len màu khác — đây là hoa đối chứng.
6. Theo dõi 3–5 ngày: quả non của hoa nào lớn lên, quả nào vàng héo rồi rụng?

Nếu quả được thụ phấn tay lớn dần trong khi quả đối chứng rụng, bạn vừa tự chứng minh điều mà bài này nói từ đầu: không có ai mang phấn tới, hoa sẽ không thành quả.

Câu hỏi thường gặp

Thụ phấn là gì?

Thụ phấn là khi hạt phấn từ nhị rơi lên đầu nhuỵ của hoa. Sau đó hạt phấn mọc ống xuống bầu nhuỵ để thụ tinh, noãn thành hạt và bầu nhuỵ lớn thành quả. Thiếu thụ phấn thì nhiều cây không đậu quả.

Vì sao hoa bí ra nhiều mà không đậu quả?

Bí có hoa đực và hoa cái riêng. Nếu ít ong ghé thăm, phấn không được mang từ hoa đực sang hoa cái, quả non sẽ vàng và rụng. Thụ phấn tay vào buổi sáng sớm giúp quả đậu.

Cây lúa có cần ong thụ phấn không?

Không. Lúa chủ yếu tự thụ phấn: phấn rơi lên nhuỵ của chính bông hoa đó trong thời gian ngắn hoa hé mở. Ngô và nhiều loài cỏ thì thụ phấn nhờ gió.

Râu ngô là gì?

Râu ngô là vòi nhuỵ của hoa cái. Mỗi sợi râu nối tới một hạt trên bắp; sợi nào nhận được phấn thì hạt đó phát triển. Bắp ngô bị khuyết hạt thường do nhiều sợi râu không được thụ phấn.

Ong dú khác ong mật thế nào?

Ong dú là nhóm ong rất nhỏ không có ngòi đốt, làm tổ trong hốc cây, hốc tường, cho ít mật hơn ong mật. Chúng thụ phấn cho nhiều hoa nhỏ trong vườn và rừng. Ong mật lớn hơn, có ngòi đốt và sống thành đàn đông hơn.