Từ hạt thóc tới hạt gạo: cây lúa lớn ra sao và cách trồng lúa trong xô

Một hạt thóc gieo xuống ruộng cần khoảng ba đến năm tháng để thành bông lúa chín, tuỳ giống và tuỳ mùa. Trong thời gian đó cây lúa đi qua bảy chặng: nảy mầm, thành mạ, được cấy, đẻ nhánh, làm đòng, trổ bông rồi chín. Sau đó hạt thóc còn phải qua phơi, xay, xát mới thành hạt gạo trắng nấu cơm. Bài này kể lại từng chặng, rồi chỉ cách trồng thử vài khóm lúa trong một cái xô ngay ở nhà.

Hạt thóc có gì bên trong

Bóc một hạt thóc bằng móng tay, bạn sẽ thấy ba lớp. Ngoài cùng là vỏ trấu cứng, vàng, ráp tay. Bên trong là hạt gạo còn khoác một lớp màng mỏng màu nâu nhạt — đó là cám. Phần trắng đục ở giữa là nội nhũ, kho tinh bột để nuôi cây mầm trong những ngày đầu. Ở một đầu hạt có một chấm nhỏ gọi là phôi — đây mới là "em bé lúa", phần sống của hạt.

Gạo lứt chính là hạt gạo còn nguyên lớp cám. Gạo trắng là gạo đã xát bỏ cám. Khi xát, người ta thường làm mất luôn phôi, vì vậy gạo trắng không nảy mầm được, còn thóc và gạo lứt nguyên hạt thì có thể.

Cây lúa trồng phổ biến ở Việt Nam thuộc loài Oryza sativa. Người Việt đã trồng lúa nước từ hàng nghìn năm trước; dấu vết hạt lúa cháy và công cụ làm ruộng được tìm thấy ở nhiều di chỉ khảo cổ vùng đồng bằng sông Hồng.

Bảy chặng của cây lúa

Thời gian dưới đây là con số gần đúng cho giống lúa ngắn ngày phổ biến hiện nay. Giống dài ngày, hay vụ lạnh ở miền Bắc, sẽ kéo dài hơn.

Chặng	Khoảng thời gian	Nhìn thấy gì
Ngâm ủ, nảy mầm	2–3 ngày	Hạt nứt, nhú rễ trắng và mầm nhọn
Mạ	15–25 ngày	Cây con cao một gang tay, mọc dày trên ruộng mạ
Cấy hoặc sạ	1 ngày	Mạ được nhổ lên, cắm thành hàng; hoặc thóc mầm được rải thẳng
Đẻ nhánh	20–30 ngày	Một cây mọc thêm nhiều thân nhỏ thành khóm
Làm đòng	khoảng 30 ngày	Thân phình ra vì bông non đang lớn bên trong
Trổ bông, phơi màu	7–10 ngày	Bông thò ra khỏi bẹ lá, hoa lúa nở buổi sáng
Chín	khoảng 30 ngày	Hạt từ sữa trắng thành chắc, bông cúi xuống, ruộng ngả vàng

Ngâm ủ: "ba sôi hai lạnh"

Thóc giống được ngâm cho no nước rồi ủ ấm để nhú mầm. Ông bà ta có câu "ba sôi hai lạnh": pha ba phần nước sôi với hai phần nước lạnh sẽ được nước ấm vừa phải để ngâm thóc. Hạt cần đủ nước, đủ hơi ấm và cả không khí — ủ quá kín, quá nóng thì hạt bị chua, thối.

Đẻ nhánh và làm đòng

Sau khi cấy, mỗi cây mạ đâm ra nhiều nhánh. Nhánh nào đẻ sớm thường sẽ cho bông. Đây là lúc người nông dân giữ nước ruộng nông, làm cỏ, bón phân. Tới khi thân lúa phình to như bụng mang chửa — người ta gọi là "lúa có đòng" — thì bên trong bẹ lá đang có một bông lúa nhỏ xíu đang thành hình.

Trổ bông: hoa lúa nở rất nhanh

Hoa lúa không có cánh màu. Mỗi hoa chỉ là một vỏ trấu non hé ra trong khoảng một đến hai tiếng vào buổi sáng, để lộ nhị vàng. Lúa chủ yếu tự thụ phấn: phấn của hoa rơi lên nhuỵ của chính nó. Vì vậy mưa to, gió nóng đúng lúc trổ bông có thể làm hạt lép — điều nhà nông lo nhất.

Cấy và sạ: hai cách đưa lúa ra ruộng

Ở đồng bằng sông Hồng và nhiều vùng miền Bắc, người ta quen cấy: gieo mạ ở một góc ruộng, khi mạ đủ lớn thì nhổ lên, bó lại, đem cắm từng khóm thành hàng. Cấy tốn công nhưng cây đều, dễ làm cỏ.

Ở đồng bằng sông Cửu Long, cách phổ biến là sạ: rải thẳng thóc đã nảy mầm xuống mặt ruộng bùn. Sạ nhanh, đỡ công, hợp với cánh đồng rộng và ba vụ một năm. Nay nhiều nơi dùng máy cấy và máy sạ hàng để vừa nhanh vừa thẳng hàng.

Đồng bằng sông Cửu Long làm ra hơn một nửa sản lượng lúa cả nước. Theo số liệu của ngành hải quan, năm 2024 Việt Nam xuất khẩu khoảng 9 triệu tấn gạo, thuộc nhóm nước xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới.

Vì sao lúa thích ruộng ngập nước

Lúa không phải cây thuỷ sinh, nhưng lúa chịu được ngập nhờ trong thân có những ống khí rỗng dẫn không khí từ lá xuống rễ. Cây trồng khác ngâm nước lâu sẽ thối rễ; lúa thì không.

Lớp nước trên ruộng làm được ba việc. Thứ nhất, nó giữ nhiệt, ban ngày không quá nóng, ban đêm không quá lạnh. Thứ hai, nó dìm chết nhiều loại cỏ dại vốn không chịu ngập. Thứ ba, nó giữ cho đất mềm, phù sa và dinh dưỡng hoà vào nước tới rễ. Tuy vậy, ngày nay nhiều nơi áp dụng cách tưới "ướt khô xen kẽ" — để ruộng khô vài ngày rồi mới cho nước vào — vừa tiết kiệm nước, vừa giảm khí mê-tan bốc lên từ ruộng ngập lâu.

Từ bông lúa tới hạt gạo

1. Gặt: khi khoảng 85–90% số hạt trên bông đã vàng. Ngày xưa gặt bằng liềm, nay phần lớn dùng máy gặt đập liên hợp — máy vừa cắt vừa tách hạt.
2. Tuốt, đập: tách hạt thóc ra khỏi rơm. Rơm dùng để cho trâu bò ăn, lợp mái, ủ phân hoặc làm nấm rơm.
3. Phơi, sấy: thóc mới gặt còn ẩm. Phơi chưa khô mà đem cất thì thóc mốc, nảy mầm trong bao.
4. Xay: bóc vỏ trấu, được gạo lứt. Trấu chiếm khoảng một phần năm khối lượng thóc, dùng làm chất đốt hoặc độn chuồng.
5. Xát: mài bỏ lớp cám, được gạo trắng. Cám dùng làm thức ăn chăn nuôi.

Tính tròn, 100 cân thóc sau khi xay xát cho khoảng 60–70 cân gạo trắng, tuỳ giống và tuỳ máy. Một bát cơm là kết quả của hàng nghìn hạt thóc — và của rất nhiều buổi làm đồng.

Thử làm: trồng vài khóm lúa trong xô

Lúa trồng được trong xô nhựa ở ban công hoặc sân nhà, miễn có ít nhất sáu tiếng nắng mỗi ngày. Bạn sẽ được nhìn tận mắt cả bảy chặng.

Chuẩn bị

• Một nắm thóc giống (xin ở chợ nông nghiệp, cửa hàng giống, hoặc người quen ở quê). Thóc ăn thường bán ngoài chợ vẫn có thể mọc, nhưng thóc giống chắc chắn hơn. Gạo trắng thì không mọc.
• Một xô nhựa 10–15 lít không đục lỗ, hoặc thùng xốp lót túi nilon.
• Đất thịt hoặc đất bùn ao (nhờ người lớn lấy), không cần phân hoá học.
• Một cái cốc, một đĩa nông, khăn giấy.

Các bước

1. Thả thóc vào cốc nước. Hạt lép nổi lên — vớt bỏ. Hạt chắc chìm xuống — giữ lại.
2. Ngâm hạt chắc trong nước ấm (nhờ người lớn pha "ba sôi hai lạnh") khoảng một ngày.
3. Vớt ra, ủ trong khăn giấy ẩm đặt trên đĩa, để chỗ ấm. Sau hai, ba ngày hạt nhú rễ trắng.
4. Cho đất vào xô, đổ nước tới khi đất nhão như bùn. Gieo hạt nảy mầm lên mặt bùn, cách nhau một ngón tay.
5. Khi mạ cao chừng 15 cm, nhổ nhẹ, cấy lại thành 3–5 khóm, mỗi khóm 2–3 cây, cách xa nhau.
6. Giữ mặt nước ngập 2–3 cm. Khi bông bắt đầu cúi và ngả vàng thì ngừng thêm nước.

Ghi chép

Dán một tờ giấy cạnh xô, mỗi tuần ghi: chiều cao cây, số nhánh của khóm lớn nhất, ngày thấy đòng, ngày trổ bông. Cuối vụ đếm số hạt chắc trên một bông. Bạn sẽ hiểu vì sao người nông dân nhìn ruộng là đoán được năm được mùa hay mất mùa.

Lưu ý: nước đọng trong xô có thể thành chỗ muỗi đẻ. Thả vài con cá bảy màu nhỏ vào xô, hoặc thay bớt nước mỗi tuần, để bọ gậy không kịp lớn.

Những câu ca dao về cây lúa

Ông bà ta gửi kinh nghiệm làm ruộng vào ca dao, tục ngữ. "Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống" xếp thứ tự những điều quan trọng với cây lúa. "Ai ơi bưng bát cơm đầy, dẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần" nhắc rằng mỗi hạt gạo đều có công sức người làm. Khi trồng thử một xô lúa, bạn sẽ thấy câu ca dao ấy không hề nói quá.

Câu hỏi thường gặp

Cây lúa mất bao lâu từ khi gieo tới khi gặt?

Phần lớn giống lúa ngắn ngày hiện nay mất khoảng 90–110 ngày. Giống dài ngày, hoặc vụ đông xuân lạnh ở miền Bắc, có thể kéo dài 130–150 ngày. Thời gian còn tuỳ nhiệt độ và cách chăm.

Vì sao gạo trắng không nảy mầm được?

Phần sống của hạt là phôi, nằm ở một đầu hạt. Khi xát bỏ cám để có gạo trắng, máy thường mài mất luôn phôi. Không còn phôi thì hạt chỉ còn tinh bột, không mọc thành cây.

Cấy lúa và sạ lúa khác nhau thế nào?

Cấy là gieo mạ ở một chỗ, đợi mạ lớn rồi nhổ đem cắm thành hàng ra ruộng. Sạ là rải thẳng thóc đã nảy mầm xuống ruộng. Cấy đều cây nhưng tốn công; sạ nhanh hơn, phổ biến ở đồng bằng sông Cửu Long.

Lúa có cần ngập nước suốt cả vụ không?

Không nhất thiết. Lúa chịu được ngập nhờ thân có ống dẫn khí, và nước giúp diệt cỏ, giữ nhiệt. Nhưng nhiều nơi nay tưới ướt khô xen kẽ để tiết kiệm nước, và tháo cạn ruộng trước khi gặt.

Trồng lúa trong xô ở thành phố có được không?

Được, nếu xô đặt chỗ có ít nhất sáu tiếng nắng mỗi ngày và luôn giữ đất ngập nước nông. Một xô 10–15 lít nuôi được vài khóm lúa, đủ để quan sát đủ các chặng từ mạ tới bông chín.