Tưới và tiêu: con mương, cái cống ở đầu làng làm những việc gì

Con mương và cái cống ở đầu làng làm hai việc ngược nhau: mùa khô tưới — đưa nước từ sông, hồ vào ruộng; mùa mưa tiêu — tháo nước thừa từ ruộng ra sông để lúa không bị úng. Ở vùng ven biển, cống còn làm thêm việc thứ ba là chặn nước mặn. Tất cả những công trình đó gộp lại gọi là thuỷ lợi, thứ mà ông bà ta xếp lên đầu khi nói "nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống".

Thuỷ lợi gồm những gì

Hãy hình dung nước đi từ sông tới gốc lúa như máu đi từ tim tới đầu ngón tay: qua mạch lớn, rồi mạch nhỏ, rồi mạch li ti.

Công trình	Làm gì	Ví dụ dễ gặp
Đê	Bờ đất cao chạy dọc sông, giữ nước lũ không tràn vào làng, ruộng	Đê sông Hồng, đê biển miền Trung
Hồ chứa, đập	Trữ nước mùa mưa để dùng mùa khô	Hồ Dầu Tiếng ở Đông Nam Bộ, nhiều hồ nhỏ ở trung du
Kênh chính	Dòng nước nhân tạo lớn, dẫn nước đi xa hàng chục cây số	Kênh Vĩnh Tế, nhiều kênh đào ở đồng bằng sông Cửu Long
Kênh nhánh, mương	Chia nước tới từng cánh đồng, từng thửa	Con mương đất cạnh đường làng
Cống	Cửa mở – đóng để cho nước vào, ra hoặc chặn lại	Cống qua đê, cống ngăn mặn ven biển
Trạm bơm	Đẩy nước lên chỗ cao hơn, hoặc bơm nước úng ra sông	Nhà trạm bơm bên bờ kênh ở đồng bằng Bắc Bộ

Hồ Dầu Tiếng được nhắc nhiều là hồ thuỷ lợi lớn nhất Việt Nam, cấp nước tưới cho nhiều vùng Đông Nam Bộ. Ở đồng bằng Bắc Bộ, hệ thống thuỷ lợi Bắc Hưng Hải được xây từ cuối những năm 1950, đến nay vẫn tưới và tiêu nước cho một vùng đồng bằng rộng lớn phía đông Hà Nội.

Tưới: đưa nước vào ruộng

Nước luôn chảy từ chỗ cao xuống chỗ thấp. Đây là nguyên lý đơn giản nhất mà cũng quan trọng nhất của thuỷ lợi.

Tưới tự chảy

Nếu nguồn nước (hồ, đập dâng trên suối) cao hơn cánh đồng, người ta chỉ cần đào kênh dốc thoai thoải là nước tự chảy về. Kênh không được quá dốc — nước chảy xiết sẽ khoét lở bờ — cũng không được quá bằng — nước đứng im, bùn lắng, cỏ mọc kín. Người đào kênh xưa dùng ống tre, chậu nước để ngắm độ nghiêng; ngày nay dùng máy đo cao.

Đưa nước lên chỗ cao

Khi ruộng cao hơn mặt sông, nước phải được "nhấc" lên. Người Việt đã nghĩ ra nhiều cách:

• Gàu sòng: một chiếc gàu treo trên ba chân tre, một người đưa qua đưa lại hắt nước từ mương lên ruộng.
• Gàu dai: hai người đứng hai bên bờ, mỗi người cầm hai sợi dây buộc vào gàu, cùng nhịp tát nước lên.
• Cọn nước, guồng nước: bánh xe lớn làm bằng tre đặt giữa dòng suối. Dòng chảy đẩy cánh quay bánh xe; trên vành bánh buộc những ống tre nghiêng, xuống dưới thì múc đầy nước, lên tới đỉnh thì đổ nước vào máng dẫn sang ruộng. Không cần người, không cần điện, quay ngày đêm. Người Thái ở Tây Bắc và người dân ven sông Trà Khúc ở Quảng Ngãi từng nổi tiếng với những cọn nước, guồng nước như vậy.
• Trạm bơm: máy bơm chạy điện đẩy nước qua đường ống lên kênh cao — cách chính hiện nay.

Tiêu: tháo nước ra khỏi ruộng

Nhiều bạn nhỏ nghĩ thuỷ lợi chỉ là mang nước tới. Thật ra ở đồng bằng Bắc Bộ, việc tiêu úng có khi còn gấp hơn. Đồng bằng sông Hồng có nhiều vùng trũng, thấp hơn mặt nước sông mùa lũ. Mưa lớn mấy ngày liền, nước đọng trên ruộng không chảy ra sông được vì sông đang dâng cao. Lúa ngập quá lâu sẽ chết.

Lúc đó các trạm bơm tiêu chạy liên tục, hút nước từ kênh tiêu trong đồng và đẩy qua đê ra sông. Mỗi mùa mưa bão, công nhân thuỷ nông trực ngày đêm ở các trạm này.

Cũng vì vậy mà ruộng thường có hai loại kênh: kênh tưới đắp cao hơn mặt ruộng để nước tự chảy vào, và kênh tiêu đào sâu hơn mặt ruộng để nước tự chảy ra. Đi dọc cánh đồng để ý kỹ, bạn có thể nhận ra hai con kênh ấy nằm ở hai bên khác nhau.

Cống ngăn mặn: giữ nước ngọt ở vùng ven biển

Ở đồng bằng sông Cửu Long, mùa khô nước sông xuống thấp, nước biển theo thuỷ triều lấn sâu vào các con sông, có năm vào tới vài chục cây số. Cây lúa chịu mặn kém; chỉ vài phần nghìn muối trong nước tưới đã đủ làm lúa vàng lá, lép hạt, nhất là lúc trổ bông.

Các cống ngăn mặn được xây ở cửa kênh, cửa sông nhánh. Khi triều lên mang nước mặn, cửa cống đóng lại. Khi triều xuống và nước trong đồng cần thoát, cửa mở ra. Có loại cửa cống được thiết kế để chỉ mở một chiều: nước trong đồng cao hơn thì đẩy cửa mở ra chảy đi, nước ngoài sông cao hơn thì ép cửa đóng chặt lại — không cần ai đứng vận hành.

Cống Cái Lớn – Cái Bé ở vùng ven biển phía tây đồng bằng sông Cửu Long là một trong những công trình kiểm soát mặn lớn nhất của vùng, giữ nước ngọt cho cả một vùng ruộng và vườn rộng lớn phía trong.

Kênh đào xưa ở Nam Bộ

Nhiều con kênh ở Nam Bộ có tuổi đời hai trăm năm. Kênh Vĩnh Tế, chạy dọc biên giới tây nam từ Châu Đốc ra Hà Tiên, được đào vào đầu thế kỷ 19, thời nhà Nguyễn, dưới sự chỉ huy của Thoại Ngọc Hầu, dài khoảng 87 km, do hàng vạn dân phu đào bằng tay trong nhiều năm. Kênh vừa dẫn nước ngọt, vừa làm đường giao thông thuỷ, vừa thau chua rửa phèn cho đất.

Ở đồng bằng sông Cửu Long, các con kênh đào thẳng tắp chia cánh đồng thành ô bàn cờ. Người dân dựng nhà dọc bờ kênh, đi lại bằng xuồng, lấy nước từ kênh tưới vườn. Nói cách khác, ở miền Tây, kênh không chỉ là công trình thuỷ lợi mà là cả con đường làng.

Thử làm: cánh đồng thu nhỏ trong khay cát

Làm ngoài sân, trên một tấm bạt hoặc trong chậu lớn, với sự giúp đỡ của người lớn.

Chuẩn bị

• Một khay nhựa lớn hoặc thùng xốp cắt thấp, đầy cát ẩm trộn ít đất.
• Một chai nước làm "hồ chứa", vài miếng bìa cứng nhỏ làm cửa cống.
• Một nắm hạt rau muống hoặc cỏ (không bắt buộc).

Các bước

1. Đắp một đầu khay cao hơn làm "núi", đặt chai nước nằm nghiêng ở đó.
2. Dùng ngón tay vẽ một con kênh chính chạy từ núi xuống, rồi tách ra hai, ba con mương nhỏ.
3. Ở cuối mỗi mương, nặn một ô ruộng phẳng có bờ thấp.
4. Cắm miếng bìa ngang đầu mỗi mương làm cửa cống. Rút lên là mở, cắm xuống là đóng.
5. Mở chai cho nước chảy chậm. Thử đóng mở từng cống để chia nước cho từng ô ruộng.
6. Đào thêm một con kênh tiêu sâu hơn, từ các ô ruộng chạy ra mép khay. Đổ nhiều nước để "mưa to", xem kênh tiêu có kịp thoát nước không.

Câu hỏi để thảo luận: Kênh quá dốc thì bờ kênh ra sao? Ô ruộng nào nhận nước trước, ô nào thiệt nhất? Làm sao chia công bằng? Đó cũng chính là chuyện mà các làng xưa phải bàn với nhau mỗi mùa cấy.

Không chơi đùa gần mương, kênh, cống thật ngoài đồng: bờ trơn, nước có thể sâu và chảy mạnh hơn nhìn bề ngoài, nhất là gần cửa cống và trạm bơm.

Câu hỏi thường gặp

Thuỷ lợi là gì?

Thuỷ lợi là các công trình và cách làm để điều khiển nước phục vụ sản xuất và đời sống: đưa nước tới ruộng, tháo nước thừa, chặn lũ, ngăn mặn. Đê, đập, hồ chứa, kênh mương, cống và trạm bơm đều là công trình thuỷ lợi.

Tưới và tiêu khác nhau thế nào?

Tưới là đưa nước vào ruộng khi cây thiếu nước. Tiêu là tháo nước thừa ra khỏi ruộng khi mưa nhiều để cây không bị úng. Đồng ruộng thường có kênh tưới cao hơn mặt ruộng và kênh tiêu thấp hơn mặt ruộng.

Cọn nước hoạt động thế nào?

Cọn nước là bánh xe tre lớn đặt giữa dòng suối. Dòng chảy đẩy bánh xe quay; các ống tre buộc trên vành múc nước ở dưới và đổ vào máng dẫn khi lên tới đỉnh. Nhờ vậy nước được đưa lên ruộng cao mà không cần người hay điện.

Vì sao nước mặn lại vào được đồng ruộng?

Mùa khô nước sông xuống thấp, nước biển theo thuỷ triều lấn sâu vào sông và kênh. Nếu cống không đóng kịp, nước mặn theo kênh vào ruộng, làm lúa vàng lá và lép hạt.

Kênh Vĩnh Tế được đào khi nào?

Kênh Vĩnh Tế được đào vào đầu thế kỷ 19, dưới sự chỉ huy của Thoại Ngọc Hầu, nối vùng Châu Đốc với Hà Tiên, dài khoảng 87 km. Kênh vừa dẫn nước ngọt, vừa là đường giao thông thuỷ quan trọng.