Vì sao người vùng cao làm ruộng bậc thang: giữ đất, giữ nước trên sườn dốc

Người vùng cao làm ruộng bậc thang vì trên sườn núi dốc, một mảnh ruộng nghiêng sẽ không giữ được nước và mỗi trận mưa sẽ cuốn trôi lớp đất màu. Bằng cách đào sườn đồi thành những bậc phẳng nối nhau, mỗi bậc thành một "cái khay" giữ nước và đất, cây lúa mới sống được ở nơi tưởng như chỉ có rừng và đá. Những thửa ruộng ở Mù Cang Chải, Hoàng Su Phì, Y Tý là công trình của nhiều thế hệ người H'Mông, Dao, Hà Nhì, La Chí đắp bằng tay.

Nước chảy trên sườn dốc làm gì với đất

Hãy nghĩ tới một tấm tôn nghiêng. Đổ một cốc nước lên đầu trên, nước chảy tuột xuống đầu dưới gần như ngay lập tức. Sườn núi trơ trụi cũng vậy: mưa rơi xuống không kịp ngấm, gom thành dòng chảy, càng xuống thấp càng nhanh, càng mạnh.

Dòng nước nhanh mang theo đất. Lớp đất mặt — lớp mỏng nhất nhưng màu mỡ nhất, chứa mùn và chất dinh dưỡng — bị bào trước tiên. Hiện tượng này gọi là xói mòn. Ở vùng núi nhiệt đới mưa nhiều như miền Bắc Việt Nam, sườn đồi bị phá rừng mà không có gì giữ đất có thể mất lớp đất mặt chỉ sau vài mùa mưa, trơ ra sỏi đá.

Lúa nước lại cần một thứ ngược hẳn: một mặt ruộng phẳng, ngập nước nông suốt nhiều tuần. Ruộng bậc thang là lời giải cho cả hai vấn đề cùng lúc.

Một bậc ruộng hoạt động như thế nào

Mỗi bậc ruộng có ba phần:

• Mặt ruộng gần như phẳng, nơi cấy lúa và giữ nước.
• Bờ ruộng đắp cao ở mép ngoài, như thành chậu, chặn nước và đất không tràn xuống.
• Vách là phần dốc đứng giữa bậc này và bậc dưới, thường để cỏ mọc để rễ cỏ níu đất.

Khi mưa, nước không chảy tuột một mạch từ đỉnh xuống chân đồi nữa. Nó dừng lại ở bậc cao nhất, đầy rồi mới tràn qua một chỗ hở nhỏ trên bờ xuống bậc dưới, rồi bậc dưới nữa. Dòng nước bị chia thành hàng trăm chặng ngắn, chảy chậm, đất lắng lại trên mặt ruộng thay vì trôi ra suối.

Nhiều thửa ruộng vì thế có đất màu dày lên dần theo năm tháng — điều ngược với sườn đồi trơ trụi bên cạnh.

Đắp ruộng bậc thang: việc của nhiều thế hệ

Người ta không thể làm một quả đồi ruộng bậc thang trong một năm. Mỗi gia đình mở thêm vài bậc mỗi mùa khô, đời ông mở, đời cha mở tiếp, đời con giữ và sửa. Những sườn đồi ruộng dày đặc ở vùng cao phía Bắc là kết quả của hàng trăm năm như vậy.

1. Chọn sườn: gần nguồn nước suối hoặc khe nước từ rừng phía trên, đất đủ dày, không quá nhiều đá.
2. Vạch đường bậc: người xưa không có máy đo, nhưng mắt người làm ruộng lâu năm nhìn ra được những đường "cùng một độ cao" chạy vòng quanh quả đồi. Ngày nay trên bản đồ, những đường này gọi là đường đồng mức. Bậc ruộng chạy uốn theo chúng, nên nhìn từ xa trông như vân tay khổng lồ.
3. Đào phía trong, đắp phía ngoài: đất đào từ phía trong sườn được đẩy ra phía ngoài để san phẳng mặt ruộng.
4. Nện bờ: đất bờ được nện chặt, trát bùn cho kín, không để nước rò.
5. Dẫn nước: mở mương nhỏ vắt ngang sườn núi từ khe suối tới bậc cao nhất, có nơi bắc máng tre qua chỗ trũng.
6. Cho ruộng "ăn" bùn: những năm đầu ruộng mới còn bạc màu; người ta bón phân chuồng, cày bừa nhiều lần cho tầng đất dẻo, giữ được nước.

Phần việc nặng nhất trong năm là sửa bờ sau mùa mưa và trước mùa nước đổ. Một chỗ rò nhỏ không sửa có thể thành vết sạt kéo theo cả mấy bậc phía dưới.

Rừng phía trên — "bể nước" của ruộng

Đứng ở thung lũng nhìn lên, bạn sẽ để ý trên đỉnh nhiều dãy ruộng bậc thang vẫn còn một vạt rừng. Đó không phải tình cờ. Rừng đầu nguồn như một miếng bọt biển khổng lồ: lá và lớp mùn dưới tán giữ nước mưa, rồi nhả ra từ từ thành các khe suối chảy quanh năm. Không có rừng ấy, mùa mưa nước dồn xuống thành lũ, mùa khô thì khe cạn, ruộng nứt.

Ở ruộng bậc thang của người Hà Nhì vùng Hồng Hà, tỉnh Vân Nam (Trung Quốc) — được UNESCO công nhận là di sản thế giới năm 2013 — cách sắp xếp này được mô tả rất rõ: rừng trên cùng, làng ở giữa, ruộng bên dưới, sông dưới đáy thung lũng. Người Hà Nhì ở vùng Y Tý phía Việt Nam cũng sống theo cách tương tự.

Ruộng bậc thang ở Việt Nam và trên thế giới

Nơi	Người làm ruộng	Điều đáng nhớ
Mù Cang Chải, vùng Tây Bắc	Chủ yếu người H'Mông	Mùa nước đổ khoảng tháng 5–6, lúa chín vàng cuối tháng 9 đầu tháng 10
Hoàng Su Phì, vùng cao giáp biên giới phía Bắc	Người Dao, La Chí, Nùng, Tày	Ruộng ôm theo nhiều quả đồi tròn, được công nhận danh thắng quốc gia
Y Tý, vùng núi giáp Vân Nam	Người Hà Nhì, H'Mông	Độ cao lớn, nhiều ngày ruộng chìm trong mây
Pù Luông, miền núi Thanh Hoá	Người Thái, Mường	Ruộng xen bản làng, có guồng nước tre
Cordillera, Philippines	Người Ifugao	Bờ nhiều nơi xây bằng đá; di sản thế giới UNESCO năm 1995
Hồng Hà, Vân Nam (Trung Quốc)	Người Hà Nhì	Hàng nghìn bậc ruộng; di sản thế giới UNESCO năm 2013

Ruộng bậc thang không chỉ để trồng lúa. Ở nhiều nước người ta làm bậc thang để trồng chè, nho, khoai tây. Đồi chè của Việt Nam ở nhiều vùng cũng trồng thành hàng chạy vòng quanh đồi theo cùng nguyên lý: chắn dòng nước, giữ đất.

Khi ruộng bậc thang gặp khó

Ruộng bậc thang đẹp nhưng làm rất vất vả: máy móc lớn khó lên, mọi việc từ cày, cấy tới gùi lúa đều bằng sức người và trâu. Ruộng chỉ làm được một vụ lúa mỗi năm vì nước và nhiệt độ vùng cao. Khi người trẻ đi làm xa, nhiều bậc ruộng bị bỏ hoang; không ai sửa bờ thì chỉ vài mùa mưa là sạt.

Du lịch mang lại thu nhập mới cho nhiều bản, giúp gia đình có lý do giữ ruộng. Nhưng du khách cũng cần biết: bờ ruộng là "tường nhà" của người nông dân. Giẫm lên bờ mềm, leo xuống ruộng chụp ảnh có thể làm vỡ bờ, rò nước — mất công cả tuần của một gia đình.

Thử làm: mô hình sườn đồi có bậc và không bậc

Thí nghiệm này làm ngoài sân hoặc ban công, cần một người lớn giúp.

Chuẩn bị

• Hai khay nhựa giống nhau (khay đựng đồ, khay giấy cũ), mỗi khay nhờ người lớn khoét một lỗ nhỏ ở một đầu.
• Đất vườn hơi ẩm, đủ đầy hai khay.
• Hai cái cốc trong suốt, một bình tưới có vòi sen.
• Vài viên gạch hoặc sách cũ để kê.

Các bước

1. Đổ đất vào hai khay, nén nhẹ. Kê đầu không có lỗ cao lên để khay nghiêng như sườn đồi; đầu có lỗ đặt sát mép bàn, để cốc hứng bên dưới.
2. Khay A: để mặt đất trơn, nghiêng đều.
3. Khay B: dùng tay nặn đất thành 4–5 bậc nhỏ phẳng, mỗi bậc có một gờ đất thấp ở mép ngoài.
4. Tưới cùng một lượng nước, cùng tốc độ, lên đầu cao của mỗi khay.
5. So sánh hai cốc hứng: cốc nào đầy nước nhanh hơn? Nước trong cốc nào đục ngầu hơn?
6. Để nước lắng một giờ, so lớp đất dưới đáy hai cốc.

Thường khay trơn cho nước chảy ra sớm và đục hơn hẳn — đó là đất bị cuốn đi. Khay có bậc giữ nước lâu hơn, nước ra trong hơn. Bạn vừa làm lại, ở kích thước một cái khay, điều mà người vùng cao đã hiểu từ hàng trăm năm trước.

Làm thêm: phủ một lớp lá khô hoặc cỏ cắt lên khay A rồi tưới lại, để thấy lớp phủ của rừng giữ đất thế nào.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao gọi là ruộng bậc thang?

Vì những thửa ruộng xếp nối tiếp nhau từ chân lên đỉnh đồi, bậc sau cao hơn bậc trước như các bậc cầu thang. Mỗi bậc có mặt phẳng để giữ nước cấy lúa và bờ đắp ở mép ngoài.

Ruộng bậc thang lấy nước từ đâu?

Chủ yếu từ khe suối do rừng đầu nguồn phía trên nhả ra. Người dân đào mương nhỏ vắt ngang sườn núi dẫn nước tới bậc cao nhất, rồi nước tràn lần lượt qua chỗ hở trên bờ xuống các bậc thấp hơn.

Mù Cang Chải mùa lúa chín vào tháng mấy?

Lúa ở Mù Cang Chải thường chín vàng vào khoảng cuối tháng 9 đến đầu tháng 10. Mùa nước đổ, khi ruộng vừa được cho nước để chuẩn bị cấy, rơi vào khoảng tháng 5–6. Thời điểm xê dịch theo thời tiết từng năm.

Ruộng bậc thang có chống sạt lở không?

Ruộng được giữ gìn tốt giúp giảm xói mòn vì nước bị chia thành nhiều chặng ngắn, chảy chậm. Nhưng nếu bờ không được sửa, hoặc rừng phía trên bị chặt, ruộng bậc thang vẫn có thể sạt khi mưa lớn kéo dài.

Ở đâu trên thế giới cũng có ruộng bậc thang nổi tiếng?

Ruộng bậc thang Cordillera ở Philippines và ruộng bậc thang Hồng Hà của người Hà Nhì ở Vân Nam, Trung Quốc đều là di sản thế giới UNESCO. Nhiều vùng ở Indonesia, Nepal, Peru cũng làm ruộng bậc thang.