Giun đất, cóc, nhện, kiến vàng: đội làm vườn không công dưới luống rau

Một mảnh vườn khoẻ có cả một đội làm việc không công: giun đất xới đất và làm phân, cóc và nhện bắt sâu bọ, bọ rùa ăn rệp, kiến vàng giữ cây cam, ong bướm mang phấn hoa. Khi người làm vườn phun thuốc trừ sâu bừa bãi, đội này chết trước, và vườn lại càng nhiều sâu. Biết nhận ra từng "thành viên" là bước đầu để giữ chúng ở lại.

Giun đất: người cày ruộng dưới lòng đất

Giun đất không có mắt, không có chân, không có phổi. Chúng thở qua lớp da luôn ẩm, bò bằng cách co duỗi từng đốt thân, và ăn đất lẫn lá mục. Đất đi qua ruột giun được nghiền nhỏ, trộn với chất nhầy, thải ra thành những viên phân nhỏ li ti — loại phân giàu dinh dưỡng mà người trồng rau rất quý.

Giun làm ba việc lớn cho vườn:

• Đào đường: những đường hầm nhỏ giúp không khí và nước mưa thấm sâu xuống, rễ cây mọc theo dễ dàng.
• Trộn đất: giun kéo lá rụng từ mặt đất xuống dưới và đưa đất dưới sâu lên trên, như một chiếc cày rất chậm nhưng không bao giờ nghỉ.
• Làm phân: phân giun chứa nhiều chất dinh dưỡng ở dạng cây dễ hút hơn so với đất xung quanh.

Nhà tự nhiên học người Anh Charles Darwin dành nhiều năm theo dõi giun đất và in hẳn một cuốn sách về chúng năm 1881. Ông cho thấy qua nhiều năm, giun có thể làm những hòn đá nằm trên bãi cỏ dần "chìm" xuống, vì chúng liên tục đưa đất mịn từ dưới lên phủ lên trên.

Vì sao sau cơn mưa to hay thấy giun bò lên mặt đất? Một lý do thường được nêu là đất ngập nước làm hang giun thiếu không khí. Các nhà khoa học vẫn còn bàn thêm những lý do khác, như mưa giúp giun di chuyển xa trên mặt đất ẩm mà không bị khô da.

Những thợ săn sâu bọ trong vườn

Cóc

Một con cóc trưởng thành ra khỏi chỗ trú khi trời chập tối và ăn rất nhiều côn trùng, sâu non, ốc sên nhỏ trong một đêm. Ông bà ta gọi cóc là "cậu ông Trời" và ít khi đuổi cóc ra khỏi vườn. Cần nhớ: da cóc và hai tuyến sau mắt có nhựa độc. Không cầm cóc bằng tay trần; nếu lỡ chạm thì rửa tay ngay bằng xà phòng và không đưa tay lên mắt, miệng. Ăn thịt cóc chế biến không đúng cách từng gây ngộ độc nặng ở nhiều nơi.

Nhện

Nhiều bạn sợ nhện, nhưng hầu hết nhện trong vườn ở Việt Nam đều vô hại với người và là tay bắt côn trùng cừ khôi. Nhện giăng lưới bắt ruồi, muỗi, rầy bay; nhện nhảy và nhện sói không giăng lưới mà rình vồ mồi trên lá. Trên ruộng lúa, nhện là một trong những thiên địch quan trọng của rầy nâu.

Bọ rùa

Phần lớn bọ rùa có ích: cả con trưởng thành lẫn ấu trùng (trông như con sâu nhỏ màu xám đen có gai) đều ăn rệp — loài côn trùng nhỏ xíu hút nhựa ngọn non. Một con bọ rùa có thể ăn hàng chục con rệp mỗi ngày. Cũng có vài loài bọ rùa ăn lá, như bọ rùa 28 chấm hay phá lá cà, khoai tây — lưng chúng có nhiều chấm đen nhỏ trên nền cam nhạt.

Chuồn chuồn, ong ký sinh, chim sâu

Chuồn chuồn bắt muỗi và côn trùng bay ngay trên không. Ong ký sinh là những con ong rất nhỏ đẻ trứng vào trong trứng hoặc thân sâu hại, ấu trùng ong lớn lên ăn sâu từ bên trong. Chim sâu, chim chích bông nhảy nhót trên cành để mổ sâu non mang về nuôi con.

Kiến vàng: vệ sĩ của vườn cam lâu đời nhất

Kiến vàng (còn gọi kiến vống) làm tổ bằng cách khâu lá cây lại với nhau, dùng tơ do chính ấu trùng của chúng nhả ra. Chúng tuần tra cành lá, tấn công những con côn trùng lạ dám bò lên cây.

Tài liệu cổ của Trung Quốc từ khoảng năm 304 đã ghi người ta bán tổ kiến vàng cho chủ vườn cam quýt để diệt sâu — thường được coi là ghi chép sớm nhất về việc dùng một loài vật để trị sâu hại. Ở đồng bằng sông Cửu Long, nhiều nhà vườn trồng cam, quýt, bưởi, xoài vẫn nuôi kiến vàng: họ bắc dây, cầu tre nối các cây cho kiến đi lại, và cho kiến ăn thêm khi mùa khô thiếu mồi.

Kiến vàng cắn khá đau và phun axit vào vết cắn. Nếu gặp tổ kiến trên cây, đứng xa quan sát, đừng chạm vào cành.

Bảng nhận mặt: bạn hay hại?

Con vật	Ăn gì	Có ích cho vườn?	Lưu ý an toàn
Giun đất	Đất, lá mục	Rất có ích	Cầm nhẹ bằng tay ẩm, thả lại chỗ cũ
Cóc	Côn trùng, ốc sên nhỏ	Có ích	Có độc ở da, không cầm tay trần
Nhện	Côn trùng nhỏ	Có ích	Không bắt bằng tay, chỉ quan sát
Bọ rùa (đa số)	Rệp, trứng côn trùng	Có ích	Vô hại
Kiến vàng	Côn trùng trên cây	Có ích cho cây ăn quả	Cắn đau, tránh xa tổ
Rệp	Nhựa ngọn non	Có hại	Xịt nước mạnh cho rơi khỏi lá
Ốc sên, sên trần	Lá rau non	Có hại	Đeo găng bắt vào buổi tối
Sâu xanh	Lá rau	Có hại	Đeo găng, một số sâu có lông gây ngứa

Giữ đội làm vườn ở lại

1. Hạn chế thuốc trừ sâu. Thuốc phun lên rau không phân biệt bạn với hại. Sâu hại thường sinh sản nhanh và quay lại trước, còn thiên địch thì phục hồi chậm. Kết quả là vườn có khi nhiều sâu hơn trước khi phun.
2. Phủ đất. Một lớp rơm, lá khô trên mặt luống giữ ẩm cho giun và làm chỗ ẩn cho nhện, bọ chạy đất.
3. Trồng xen hoa. Vài khóm cúc, hướng dương, rau mùi để ra hoa sẽ nuôi ong ký sinh, ruồi giả ong và bọ rùa trưởng thành, vốn ăn thêm phấn và mật hoa.
4. Để một góc hơi "bừa". Một đống đá, một khúc gỗ mục, một chậu nước nông ở góc vườn là nhà của cóc, thằn lằn, và chỗ uống nước của chim.
5. Bắt tay trước, phun sau. Rệp xịt nước cho rơi; sâu, ốc bắt bằng tay đeo găng. Chỉ khi thật cần mới hỏi người có chuyên môn về loại thuốc sinh học ít hại.

Thử làm: hộp kính quan sát giun đất

Bạn sẽ thấy tận mắt giun "cày" đất trong khoảng hai tuần.

Chuẩn bị

• Một chai nhựa trong 1,5 lít, nhờ người lớn cắt bỏ phần cổ chai.
• Cát sáng màu và đất vườn sẫm màu, một ít lá khô, vỏ rau.
• Giấy báo hoặc giấy đen để quấn quanh chai, dây chun.
• Ba đến năm con giun đất bắt ở vườn sau mưa (dùng xẻng nhỏ xới nhẹ, đeo găng).

Các bước

1. Đổ xen kẽ từng lớp cát và đất, mỗi lớp dày hai đốt ngón tay, tới khoảng ba phần tư chai. Các lớp phải rõ ranh giới.
2. Xịt nước cho ẩm đều (không sũng).
3. Thả giun lên mặt, phủ lá khô và vài mẩu vỏ rau lên trên.
4. Quấn giấy tối quanh chai — giun sợ ánh sáng. Để chỗ mát, râm.
5. Mỗi ngày mở giấy ra xem vài phút: các lớp cát và đất còn rõ không? Lá trên mặt có bị kéo xuống không? Có thấy đường hầm sát thành chai không?
6. Vẽ lại hình chai mỗi ba ngày.
7. Sau tối đa hai tuần, thả giun về đúng chỗ đã bắt.

Thường sau vài ngày, ranh giới các lớp bắt đầu mờ, lá bị kéo tụt xuống, và bạn thấy những đường hầm nhỏ. Đó là bằng chứng rõ nhất cho việc giun "cày" đất.

Rửa tay sau khi làm. Không thả vào chai những con vật khác như rết, bọ cạp — chỉ người lớn mới nên xử lý khi gặp chúng ngoài vườn.

Câu hỏi thường gặp

Giun đất có lợi gì cho cây?

Giun đào đường hầm giúp không khí và nước thấm vào đất, trộn lá mục xuống dưới, và thải ra phân giun giàu dinh dưỡng. Đất nhiều giun thường tơi xốp, rễ cây mọc dễ hơn.

Vì sao trời mưa giun lại bò lên mặt đất?

Một lý do hay được nêu là nước mưa ngập hang làm giun thiếu không khí. Các nhà khoa học còn bàn thêm khả năng giun tranh thủ mặt đất ẩm để di chuyển xa. Câu hỏi này đến nay chưa có một câu trả lời duy nhất.

Cóc có độc không?

Có. Da cóc và hai tuyến lồi sau mắt tiết ra nhựa độc. Không cầm cóc bằng tay trần, rửa tay bằng xà phòng nếu lỡ chạm và tuyệt đối không tự ý ăn thịt cóc.

Kiến vàng có ích gì trong vườn cây ăn quả?

Kiến vàng sống trên cây, tuần tra cành lá và tấn công nhiều loại sâu bọ hại. Nhà vườn ở đồng bằng sông Cửu Long nuôi kiến vàng trên cam, quýt, bưởi, xoài để giảm thuốc trừ sâu.

Thiên địch là gì?

Thiên địch là những sinh vật ăn hoặc ký sinh trên sâu bệnh hại cây, như nhện, bọ rùa, ong ký sinh, chim sâu, cóc. Giữ được thiên địch thì vườn tự cân bằng, cần ít thuốc hơn.