Cây tre làm nhà, làm cầu: vì sao tre rỗng ruột mà vẫn nhẹ và bền

Cây tre vừa nhẹ vừa bền vì nó là một chiếc ống rỗng, có các mắt (đốt) làm vách ngăn chống móp, còn thành ống thì được bện từ hàng triệu sợi dài và dai chạy dọc thân. Nhờ cấu tạo ấy, người Việt dùng tre làm cột nhà, phên vách, cầu khỉ, bè, giàn giáo, ống dẫn nước, lạt buộc. Cho tới hôm nay, nhiều toà nhà cao tầng ở châu Á vẫn được xây trong vòng ôm của giàn giáo tre.

Tre là cỏ, không phải cây gỗ

Điều đầu tiên làm nhiều người ngạc nhiên: tre cùng họ với cây lúa, cây cỏ gà ngoài sân, tức họ Hoà thảo. Tre không có vòng gỗ như cây lim, cây xoan. Thân tre không lớn bề ngang theo năm tháng: măng nhú lên to bao nhiêu thì cây tre trưởng thành to bấy nhiêu.

Cách tre lớn cũng rất "kiểu cỏ". Một mầm măng vươn lên cực nhanh, chỉ trong một mùa mưa đã đạt gần hết chiều cao của nó. Có loài tre trên thế giới được ghi nhận mọc thêm gần một mét chỉ trong một ngày đêm. Sau khi đạt đủ chiều cao, cây tre không cao thêm nữa mà dành vài năm tiếp theo để "già" đi: thành ống dày và cứng dần. Vì vậy thợ làm nhà chỉ chọn tre đã ba, bốn năm tuổi trở lên. Tre non thì mềm, dễ mọt, không chịu nổi việc nặng.

Họ hàng tre ở Việt Nam

Loại	Đặc điểm	Dùng nhiều ở
Tre gai	Thân dày, nhiều gai ở cành, mọc thành bụi dày	Luỹ tre làng Bắc Bộ, cột, đòn gánh
Luồng	Thân to, thẳng, ít gai, cao vút	Thanh Hoá và vùng núi phía Bắc; làm nhà, giàn giáo, đồ nội thất
Nứa	Thân mảnh, thành mỏng	Đan phên, làm vách, chẻ lạt
Vầu	Thân cứng, mọc thưa từng cây	Vùng cao phía Bắc; sàn nhà, đồ đan
Lồ ô	Thân dài, thẳng, thành mỏng	Tây Nguyên, Đông Nam Bộ; ống đựng nước, nhạc cụ, vách
Trúc	Thân nhỏ, đốt đều, đẹp	Cần câu, sáo, đồ mỹ nghệ

Bí mật của chiếc ống có vách ngăn

Ống rỗng chịu uốn tốt hơn thanh đặc

Lấy hai chiếc đũa cùng cân nặng, một chiếc đặc, một chiếc là ống rỗng to hơn. Chiếc ống rỗng khó uốn cong hơn nhiều. Lý do: khi một thanh bị uốn, phần chịu lực nhiều nhất là lớp ngoài cùng; phần lõi ở giữa gần như "ngồi chơi". Tre bỏ đi phần lõi vô ích, dồn vật liệu ra ngoài thành ống. Các kỹ sư làm khung xe đạp, cột đèn, ống giàn giáo bằng thép cũng dùng đúng ý tưởng này.

Mắt tre giữ cho ống không bị bẹp

Nhưng ống rỗng có một điểm yếu: dễ bị bẹp khi đè hoặc uốn mạnh, giống như một chiếc ống hút nhựa gập lại. Tre giải quyết bằng các mắt, mỗi mắt là một vách ngăn cứng nằm ngang bên trong ống. Vách ấy giữ cho thành ống tròn trịa, không móp vào, nên cây tre bị gió quật cong vẫn không gãy gập.

Sợi dài chạy dọc thân

Chẻ một thanh tre, bạn sẽ thấy nó tách theo chiều dọc rất dễ, thành những nan dài và dai. Đó là vì thành tre chứa vô số bó sợi xếp song song dọc thân. Các bó sợi dày đặc ở phía vỏ ngoài và thưa dần vào trong. Lớp ngoài cứng, chịu kéo rất tốt; tính theo cùng một cân nặng, sợi tre chịu kéo khoẻ đến mức nhiều người gọi tre là "thép xanh". Chính nhờ sợi dọc mà tre chẻ ra làm lạt buộc, đan nong nia được.

Tre trong nhà cửa và công trình Việt

• Nhà tre, nhà sàn: ở nhiều vùng núi, khung nhà có thể là gỗ nhưng sàn, vách, mái là tre nứa đập dập, đan phên hoặc ghép ống. Sàn tre thoáng, mát, lại có độ đàn hồi khi bước lên.
• Lạt buộc: trước khi có đinh và dây thép, các mối nối của nhà tre được buộc bằng lạt tre chẻ mỏng. Lạt tươi khi khô sẽ co lại, siết chặt mối buộc hơn.
• Cầu khỉ: ở miền Tây Nam Bộ, cây cầu đơn giản bắc qua kênh rạch được làm từ thân tre, thân cau, có tay vịn bằng tre.
• Máng nước: ở vùng cao, những ống tre bổ đôi nối nhau dẫn nước suối về nhà, về ruộng hàng trăm mét.
• Giàn giáo: tre nhẹ, dễ buộc, dễ tháo nên từng là vật liệu giàn giáo phổ biến ở Việt Nam; ở Hồng Kông, giàn giáo tre vẫn được dựng quanh những toà nhà rất cao.
• Kiến trúc hiện đại: các kiến trúc sư Việt Nam, như Võ Trọng Nghĩa, đã dựng những mái vòm lớn bằng tre, chứng minh tre không chỉ là vật liệu "nhà nghèo".

Luỹ tre làng

Làng quê Bắc Bộ xưa thường được bao quanh bởi những bụi tre gai dày. Luỹ tre chắn gió bão, che nắng, giữ đất ven ao, ven sông khỏi sạt nhờ bộ rễ chằng chịt, và từng là hàng rào bảo vệ làng. Bài văn "Cây tre Việt Nam" của nhà văn Thép Mới trong sách giáo khoa đã viết về hình ảnh ấy.

Điểm yếu của tre và cách người xưa khắc phục

Tre không phải hoàn hảo. Nó có ba "kẻ thù" chính:

1. Mọt: thân tre chứa tinh bột và đường, là bữa ăn ngon cho mọt tre. Người xưa chặt tre vào mùa khô, mùa đông, khi lượng tinh bột trong thân thấp hơn; rồi ngâm tre dưới bùn ao vài tháng để rửa bớt đường. Tre gác trên bếp, ám khói lâu năm cũng ít mọt.
2. Ẩm mục: chân cột tre chôn trong đất ướt sẽ mục nhanh. Vì vậy nhà tre tốt thường kê chân cột lên đá, hoặc dùng gỗ cho phần sát đất.
3. Nứt: tre phơi khô quá nhanh dưới nắng gắt dễ nứt dọc. Thợ thường phơi trong bóng râm, hoặc khoan lỗ nhỏ xuyên các mắt để hơi ẩm thoát đều.

Ngày nay, tre xây dựng còn được xử lý bằng dung dịch muối khoáng chống mọt trong các xưởng chuyên dụng, nhờ vậy dùng bền hàng chục năm.

Một chuyện lạ: tre ra hoa

Nhiều loài tre sống rất lâu mà không hề ra hoa. Rồi tới một năm, cả một vùng tre cùng loài đồng loạt ra hoa, kết hạt, và sau đó phần lớn bụi tre chết khô. Khoảng cách giữa hai lần ra hoa với một số loài là vài chục năm. Các nhà khoa học vẫn đang tìm hiểu vì sao tre "hẹn nhau" ra hoa cùng lúc như vậy; đây vẫn là một câu hỏi chưa có lời giải trọn vẹn.

Thử làm: ống giấy có mắt và không có mắt

Thí nghiệm này cho thấy vì sao mắt tre quan trọng.

Chuẩn bị: bốn tờ giấy A4, băng dính, một tờ bìa cứng mỏng, kéo (người lớn cắt giúp nếu bạn còn nhỏ), vài quyển sách cùng cỡ.

1. Cuộn hai tờ giấy thành hai ống tròn giống hệt nhau theo chiều dài, đường kính khoảng bằng chiếc cốc nhỏ, dán băng dính dọc mép.
2. Cắt từ bìa cứng ba hình tròn vừa khít lòng ống. Nhét ba "mắt tre" này vào một trong hai ống, cách đều nhau, dán cố định.
3. Đặt hai ống nằm ngang trên bàn, cạnh nhau.
4. Đặt sách lên từng ống, từng quyển một, nhẹ tay, đặt đúng giữa. Đếm xem mỗi ống chịu được bao nhiêu quyển trước khi bẹp.
5. Thử thêm: cuộn tờ giấy thứ ba thành thanh đặc (cuộn chặt hết mức) và so độ cong khi giữ hai đầu, ấn ngón tay vào giữa, với một ống rỗng cùng lượng giấy.

Thường thì ống có "mắt" giữ hình lâu hơn, chịu được nhiều sách hơn trước khi bẹp. Ghi lại kết quả, chụp ảnh lúc ống bắt đầu móp để thấy chỗ nó hỏng đầu tiên.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao cây tre rỗng ruột mà vẫn chắc?

Ống rỗng dồn vật liệu ra lớp ngoài, nơi chịu lực uốn nhiều nhất, nên vừa nhẹ vừa cứng. Các mắt tre là vách ngăn giữ ống không bị bẹp, còn thành tre chứa nhiều sợi dai chạy dọc thân.

Tre là cây gì, có phải cây gỗ không?

Tre thuộc họ Hoà thảo, cùng họ với lúa và cỏ, không phải cây gỗ. Thân tre không có vòng năm và không to thêm bề ngang sau khi măng đã lên thành cây.

Vì sao tre bị mọt và làm sao chống mọt?

Thân tre chứa tinh bột và đường nên mọt thích ăn. Người xưa chặt tre vào mùa khô, ngâm tre dưới bùn ao để rửa bớt đường, hoặc gác tre trên bếp cho ám khói; ngày nay có thêm cách xử lý bằng dung dịch chống mọt.

Tre mọc nhanh như thế nào?

Măng tre vươn gần hết chiều cao chỉ trong một mùa mưa, có loài được ghi nhận mọc gần một mét mỗi ngày. Sau đó cây không cao thêm mà cứng dần trong vài năm, nên tre làm nhà thường phải ba, bốn năm tuổi.

Vì sao làng quê Việt Nam có luỹ tre?

Luỹ tre chắn gió bão, che nắng, giữ đất ven ao và sông nhờ rễ chằng chịt, lại cho vật liệu làm nhà và đồ dùng. Bụi tre gai dày xưa còn là hàng rào bảo vệ làng.