Rừng Cúc Phương trên núi đá vôi: cây chò nghìn năm và động Người Xưa

Cúc Phương là khu rừng được Nhà nước lập ra để bảo vệ sớm nhất ở Việt Nam: năm 1962 nơi này được khoanh thành khu rừng cấm, năm 1966 đổi thành Vườn quốc gia Cúc Phương. Đây là một khối rừng nhiệt đới xanh quanh năm mọc trên núi đá vôi, có những cây chò cao vút được gọi là "nghìn năm tuổi", có hang động từng là nơi ở và chôn cất của người tiền sử. Đi một vòng Cúc Phương là học được cả bài địa lý, sinh học lẫn lịch sử.

Cúc Phương ở đâu và rộng bao nhiêu

Cúc Phương nằm ở rìa phía đông nam của dải núi đá vôi chạy từ vùng Tây Bắc xuống, đúng chỗ đồng bằng Bắc Bộ gặp núi. Vườn trải trên vùng giáp ranh của Ninh Bình, Thanh Hoá và phần đất Hoà Bình cũ (nay thuộc Phú Thọ). Diện tích khoảng 22.000 héc-ta, tức rộng hơn 30.000 sân bóng đá.

Bên trong là một thung lũng dài nằm giữa hai dãy núi đá vôi song song, cao chủ yếu vài trăm mét, đỉnh cao nhất khoảng 650 m. Vì bị núi bao quanh, rừng giữ được độ ẩm cao và ít bị phá hơn so với vùng đồng bằng xung quanh.

Vì sao lại chọn Cúc Phương để bảo vệ đầu tiên

Vào đầu những năm 1960, các nhà khoa học lâm nghiệp và sinh học đi khảo sát nhiều vùng rừng miền Bắc. Cúc Phương nổi lên vì mấy lý do:

• Rừng còn nguyên vẹn: nhờ địa hình núi đá hiểm trở, nhiều khoảnh rừng gần như chưa bị khai thác.
• Gần đồng bằng, gần Hà Nội: dễ tới cho các nhà nghiên cứu, sinh viên, học sinh, chỉ cách Hà Nội khoảng 120 km.
• Nhiều loài quý: có những cây gỗ lớn, nhiều loài thú, chim, bò sát mà ở chỗ khác đã hiếm.
• Có giá trị khảo cổ: hang động có dấu tích con người từ thời tiền sử.

Ngày 7 tháng 7 năm 1962, Chính phủ ra quyết định lập khu rừng cấm Cúc Phương. Năm 1966, nơi này được gọi là Vườn quốc gia Cúc Phương, trở thành vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam. Tới nay cả nước đã có hơn ba chục vườn quốc gia, nhưng Cúc Phương vẫn là "người anh cả".

Rừng mọc trên núi đá: khó mà vẫn xanh

Đá vôi được tạo thành chủ yếu từ vỏ và xương của sinh vật biển tích tụ dưới đáy biển cổ cách đây hàng trăm triệu năm, rồi được nâng lên thành núi. Đá vôi có một đặc điểm quan trọng: nó tan dần trong nước mưa có hoà chút khí các-bô-níc. Qua thời gian rất dài, nước khoét đá thành khe nứt, hố sụt, hang ngầm.

Điều đó tạo ra một nơi sống khó khăn cho cây:

• Đất rất ít, chỉ đọng trong khe đá và hốc đá.
• Nước mưa thấm xuống hang ngầm rất nhanh, mặt đá mùa khô thiếu nước.
• Đất trên núi đá vôi giàu can-xi, nhiều loài cây ở nơi khác không hợp.

Cây ở Cúc Phương thích nghi bằng bộ rễ khoẻ, len vào từng kẽ nứt, ôm lấy cả tảng đá. Ở chân núi và đáy thung lũng, nơi đất dày hơn và ẩm hơn, mới có những cây gỗ khổng lồ. Kết quả là một khu rừng nhiều tầng, xanh quanh năm, với rất nhiều loài thực vật, trong đó có những loài chỉ mọc trên núi đá vôi.

Những cây "nghìn năm"

Đường mòn nổi tiếng nhất ở Cúc Phương dẫn tới cây chò xanh được gọi là cây chò nghìn năm. Thân cây thẳng, cao chừng bốn, năm chục mét, gốc có bạnh vè lớn như những bức vách. Đứng dưới gốc, phải ngửa cổ hết cỡ mới thấy tán.

Một cây khác cũng nổi tiếng là cây đăng cổ thụ, gốc to tới mức cần nhiều người dang tay mới ôm hết. Tuổi "nghìn năm" là cách gọi dân gian và gọi để nhớ; đo tuổi chính xác một cây rừng nhiệt đới rất khó vì cây ở đây thường không có vòng năm rõ ràng như cây vùng lạnh. Điều chắc chắn là chúng đã sống rất, rất lâu, lâu hơn nhiều đời người cộng lại.

Bạnh vè là những tấm rễ mỏng, cao, toả ra từ gốc như cánh quạt. Ở rừng nhiệt đới, lớp đất màu mỡ rất mỏng nên rễ cây lan rộng ở mặt đất thay vì cắm sâu. Bạnh vè giúp cây cao giữ thăng bằng, giống như những chiếc chân chống của một cột ăng-ten.

Động Người Xưa: rừng có lịch sử con người

Trong rừng Cúc Phương có một hang mang tên động Người Xưa. Khi khảo sát vào những năm 1960, các nhà khảo cổ tìm thấy ở đây di cốt người tiền sử được chôn cất, cùng công cụ bằng đá và vỏ ốc. Nghĩa là từ hàng nghìn năm trước, đã có người sống dựa vào khu rừng này: săn bắt, hái lượm, trú trong hang.

Ở các vùng núi đá vôi lân cận, nhiều hang khác cũng có dấu tích người xưa. Điều đó cho thấy núi đá vôi với hang khô ráo, nguồn nước, rừng nhiều thức ăn từng là "nhà" lý tưởng của con người thời tiền sử.

Cúc Phương bảo vệ động vật thế nào

Bên cạnh việc giữ rừng, Cúc Phương còn có các trung tâm cứu hộ động vật mà khách có thể tham quan theo giờ quy định:

Nơi	Làm gì	Loài tiêu biểu
Trung tâm cứu hộ linh trưởng nguy cấp	Nhận khỉ, voọc, vượn bị buôn bán trái phép, chăm sóc và nhân nuôi, thả lại khi có thể	Voọc mông trắng, voọc gáy trắng, vượn, cu li
Trung tâm bảo tồn rùa	Cứu rùa bị buôn bán, nghiên cứu và nhân nuôi	Nhiều loài rùa cạn và rùa nước ngọt Việt Nam
Khu cứu hộ thú ăn thịt và tê tê	Cứu hộ tê tê, cầy, mèo rừng	Tê tê, các loài cầy

Voọc mông trắng là loài chỉ có ở Việt Nam, lông đen tuyền với mảng trắng như mặc quần soóc. Nó sống trên các vách núi đá vôi ở vùng Ninh Bình, Thanh Hoá và lân cận, nên trở thành một trong những biểu tượng của Cúc Phương.

Vào khoảng tháng Tư, tháng Năm, Cúc Phương còn nổi tiếng với mùa bướm: hàng nghìn con bướm, phần lớn màu vàng trắng, bay rợp các con đường trong rừng.

Thử làm: vì sao núi đá vôi "uống" nước mưa

Bạn có thể thấy đá vôi tan thế nào với vật liệu trong bếp. Thí nghiệm an toàn, nhưng nhờ người lớn đứng cạnh khi dùng giấm.

Chuẩn bị: vài mảnh vỏ trứng (vỏ trứng là can-xi các-bô-nát, cùng chất với đá vôi), một viên phấn trắng loại cũ (nhiều loại phấn làm từ thạch cao sẽ không sủi), một mẩu đá cuội bất kỳ, giấm ăn, ba chiếc cốc trong.

1. Cho vỏ trứng, phấn, đá cuội vào ba cốc riêng.
2. Đổ giấm ngập mỗi thứ.
3. Quan sát ngay: cốc nào sủi bọt? Những bọt nhỏ đó là khí các-bô-níc thoát ra khi axit trong giấm hoà tan đá vôi.
4. Để qua đêm. Sáng hôm sau, vỏ trứng mỏng đi, mềm hẳn hoặc gần tan hết.
5. So với đá cuội (thường là đá khác, không phải đá vôi): gần như không có gì thay đổi.

Nước mưa có tính axit yếu hơn giấm rất nhiều, nhưng nó làm việc liên tục suốt hàng triệu năm. Từ những kẽ nứt nhỏ, nước khoét ra hang động, hố sụt, sông ngầm. Đó là lý do núi đá vôi Cúc Phương ít suối chảy trên mặt, mà nước đi ngầm bên dưới.

Đi Cúc Phương đúng cách

• Đi theo các tuyến đường mòn có biển chỉ dẫn, không tự rẽ vào lối lạ; tuyến dài nên có hướng dẫn viên của vườn.
• Mùa mưa có vắt, mang tất dài và áo dài tay. Đường đá vôi ướt rất trơn.
• Không hái hoa lan, không bẻ cành, không nhặt bướm, không cho động vật ăn.
• Vào hang chỉ đi ở các hang mở cho khách, có đèn và người hướng dẫn.

Câu hỏi thường gặp

Vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam là vườn nào?

Là Vườn quốc gia Cúc Phương. Năm 1962 nơi này được lập thành khu rừng cấm, năm 1966 được gọi là Vườn quốc gia Cúc Phương.

Cúc Phương nằm ở tỉnh nào?

Cúc Phương nằm ở vùng giáp ranh Ninh Bình, Thanh Hoá và phần đất Hoà Bình cũ (nay thuộc Phú Thọ), cách Hà Nội khoảng 120 km về phía nam. Lối vào chính thường đi từ phía Ninh Bình.

Cây chò nghìn năm ở Cúc Phương cao bao nhiêu?

Cây chò xanh này cao khoảng bốn, năm chục mét, gốc có bạnh vè lớn. "Nghìn năm" là cách gọi dân gian; tuổi chính xác của cây rừng nhiệt đới rất khó đo.

Động Người Xưa ở Cúc Phương có gì?

Các nhà khảo cổ tìm thấy di cốt người tiền sử được chôn cất cùng công cụ đá và vỏ ốc. Đó là bằng chứng con người đã sống dựa vào rừng này từ hàng nghìn năm trước.

Mùa bướm Cúc Phương vào tháng mấy?

Thường vào khoảng tháng Tư và tháng Năm, khi hàng nghìn con bướm bay rợp các lối đi trong rừng. Thời điểm cụ thể mỗi năm có thể sớm hoặc muộn theo thời tiết.