Thông Đà Lạt vì sao lá nhọn như kim và quả thông khép mở theo trời

Lá thông nhỏ và nhọn như cây kim vì đó là kiểu lá giữ nước giỏi nhất: diện tích nhỏ, bọc lớp sáp dày, lỗ thở nằm chìm trong rãnh, nên chịu được gió lạnh, nắng gắt và mùa khô trên cao nguyên. Còn "quả thông" thật ra không phải quả, mà là nón chứa hạt; các vảy của nó tự khép lại khi trời ẩm và xoè ra khi trời khô để thả hạt bay theo gió. Rừng thông Đà Lạt là nơi dễ quan sát cả hai điều này nhất ở Việt Nam.

Vì sao thông lại mọc nhiều ở Đà Lạt

Đà Lạt nằm trên cao nguyên Lâm Viên, độ cao khoảng 1.500 m. Ở độ cao ấy, nhiệt độ trung bình năm chỉ khoảng 18 °C, đêm mùa khô có khi xuống dưới 10 °C. Mùa khô kéo dài nhiều tháng, gió thổi mạnh, đất đồi nhiều nơi bạc màu, ít mùn.

Với nhiều loài cây lá rộng nhiệt đới, đó là điều kiện khó. Với thông thì lại vừa vặn. Thông là cây ưa sáng, mọc rất khoẻ trên đồi trống, đất nghèo, chịu được lạnh và khô. Ngược lại, cây con của thông khó lớn dưới bóng râm của rừng lá rộng. Vì vậy các đồi thông thường là những rừng thưa, sáng, dưới gốc là thảm cỏ và lá thông khô, chứ không rậm rạp nhiều tầng như rừng nhiệt đới ở vùng thấp.

Bốn loại thông dễ gặp ở Việt Nam

Cách nhanh nhất để phân biệt các loài thông là đếm số lá trong một bó. Lá thông không mọc lẻ mà mọc thành từng bó nhỏ, gốc bó có một bao vảy mỏng.

Loài	Số lá mỗi bó	Đặc điểm	Gặp ở đâu
Thông ba lá	3	Lá dài, mềm, rủ; loài tạo nên phần lớn đồi thông Đà Lạt	Lâm Viên, vùng cao Tây Nguyên và một số vùng núi phía Bắc
Thông hai lá (thông nhựa)	2	Lá dài, cứng hơn; nhiều nhựa, xưa được trích nhựa	Vùng đồi thấp hơn, đất khô; trồng nhiều ở miền Bắc, miền Trung
Thông năm lá Đà Lạt	5	Lá ngắn, mảnh; loài quý, được các nhà khoa học mô tả năm 1960	Núi cao quanh Đà Lạt
Thông hai lá dẹt	2, lá dẹt	Lá dẹt như lá tre nhỏ, khác hẳn mọi loài thông khác; chỉ có ở Việt Nam	Rừng núi cao Lâm Đồng, Khánh Hoà

Thông hai lá dẹt là một trường hợp đặc biệt trên thế giới: trong khi hầu hết các loài thông có lá hình kim, loài này lại có lá dẹt, rộng vài milimét. Nó là niềm tự hào của giới thực vật học Việt Nam và được xếp vào nhóm cần bảo vệ.

Lá kim: một thiết kế chống mất nước

Cây mất nước chủ yếu qua lá. Lá càng to, càng mỏng thì càng nhiều nước bay hơi. Lá thông giảm mất nước bằng nhiều cách cùng lúc:

1. Diện tích nhỏ: một chiếc lá kim có bề mặt rất nhỏ so với một chiếc lá bàng.
2. Lớp sáp dày: sờ lá thông thấy hơi cứng và bóng, đó là lớp sáp chống bay hơi.
3. Lỗ thở chìm: các lỗ trao đổi khí nằm sâu trong những rãnh nhỏ dọc lá, có lớp sáp che, nên gió thổi qua không "hút" được nhiều hơi nước.
4. Không rụng lá cùng lúc: mỗi lá thông sống vài năm. Cây luôn có lá để quang hợp ngay khi thời tiết thuận, không phải tốn sức mọc lại cả tán lá mỗi năm.

Lá nhọn, hẹp cũng ít bị gió xé rách và không đọng nhiều sương muối hay băng giá như lá to bản. Ở các vùng lạnh trên thế giới, đó là lý do rừng lá kim phủ những vùng đất mênh mông mà cây lá rộng không sống nổi.

"Quả thông" thật ra là gì

Thông thuộc nhóm cây hạt trần. Hạt của chúng không được bọc trong thịt quả như quả xoài, quả ổi, mà nằm "trần" trên mặt các vảy gỗ xếp xoắn ốc. Cả khối vảy ấy gọi là nón. Thứ mà ta quen gọi là quả thông chính là nón cái.

Thông còn có nón đực, nhỏ hơn nhiều, mọc thành chùm ở đầu cành. Vào mùa ra phấn, nón đực tung ra rất nhiều phấn vàng. Gió đưa phấn tới nón cái non. Ở Đà Lạt, có những ngày mặt hồ, mặt đường, nóc xe phủ một lớp bụi vàng mỏng: đó là phấn thông.

Sau khi thụ phấn, nón cái lớn dần và cứng lại, mất khoảng hai năm mới chín. Mỗi hạt thông có một cánh mỏng. Khi nón xoè vảy, hạt rơi ra, xoay tít và được gió mang đi xa.

Vì sao nón thông khép lại khi trời mưa

Mỗi vảy của nón thông được làm từ hai lớp tế bào. Khi gặp ẩm, lớp này nở ra nhiều hơn lớp kia, làm vảy cong lên và khép lại. Khi khô, lớp đó co lại, vảy cong ra ngoài và xoè ra. Đây là chuyển động hoàn toàn cơ học, nón thông đã khô và chết vẫn làm được.

Ý nghĩa với cây: trời mưa, hạt bị ướt sẽ nặng, rơi ngay dưới gốc; trời khô, có gió, hạt bay xa hơn. Nón khép khi ẩm và mở khi khô giúp hạt rời cây đúng lúc thuận lợi nhất.

Rừng thông và lửa

Lá thông khô rụng thành lớp dày dưới gốc, lại chứa nhựa, nên rất dễ bắt lửa. Vào mùa khô ở Tây Nguyên, từ khoảng tháng Mười Hai tới tháng Tư, rừng thông là nơi có nguy cơ cháy cao. Nhiều vụ cháy bắt đầu từ một đầu mẩu thuốc lá, một đống lửa nấu ăn không dập kỹ hay việc đốt rác, đốt nương gần rừng.

Vì vậy khi đi chơi rừng thông, gia đình bạn tuyệt đối không đốt lửa ngoài khu vực cho phép, không vứt tàn thuốc, và mang rác ra khỏi rừng. Trẻ em không tự nhóm lửa trong bất kỳ trường hợp nào.

Họ hàng lá kim khác ở Việt Nam

"Cây lá kim" theo nghĩa rộng gồm cả những cây có lá dạng vảy hoặc lá dẹt nhỏ, cùng nhóm hạt trần với thông. Ở vùng núi cao Việt Nam có pơ mu với lá dẹt xếp như vảy, gỗ thơm; sa mu với lá nhọn sắc; bách xanh, thông đỏ, kim giao. Kim giao có lá rộng như lá tre, ít ai nghĩ nó là họ hàng của thông. Nhiều loài trong số này đã hiếm vì gỗ quý bị khai thác.

Thử làm: nón thông đoán thời tiết

Thí nghiệm này chỉ cần vài nón thông nhặt dưới đất (nếu không đi Đà Lạt, có thể mua nón thông khô ở cửa hàng đồ trang trí).

Chuẩn bị: hai nón thông đang xoè vảy, một bát nước, khăn giấy, điện thoại để chụp ảnh.

1. Chụp ảnh hai nón thông lúc đang xoè.
2. Thả một nón vào bát nước, giữ cho nó chìm phần lớn. Nón kia để khô bên cạnh làm mốc so sánh.
3. Cứ 15 phút chụp một ảnh. Thường sau khoảng nửa giờ tới vài giờ, nón ngâm nước sẽ khép vảy lại gần như kín.
4. Vớt ra, đặt lên khăn giấy cạnh cửa sổ thoáng. Theo dõi trong một hai ngày: vảy sẽ từ từ xoè lại.
5. Thử thêm: đặt nón thông khô ngoài ban công vài ngày, quan sát buổi sáng sương ẩm và buổi trưa nắng. Nón có khép mở theo thời tiết không?

Ghép các ảnh lại theo thứ tự thời gian, bạn có một đoạn "phim tua nhanh" về cách một vật đã chết vẫn chuyển động nhờ nước. Các kỹ sư vật liệu đã học từ nón thông để thiết kế những loại vải, vật liệu tự đóng mở theo độ ẩm.

Thêm một việc nhỏ khi đi rừng thông: nhặt vài bó lá rụng, đếm số lá mỗi bó để đoán đó là loài thông nào.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao lá thông có hình kim?

Lá hình kim có diện tích nhỏ, lớp sáp dày và lỗ thở nằm chìm trong rãnh, nên mất rất ít nước. Nhờ vậy thông chịu được lạnh, gió và mùa khô dài trên cao nguyên.

Quả thông có phải là quả không?

Không. Thông là cây hạt trần, thứ ta gọi là quả thông thật ra là nón cái, gồm nhiều vảy gỗ xếp xoắn mang hạt trần trên mặt. Thông không có thịt quả bao quanh hạt.

Rừng thông Đà Lạt là loại thông gì?

Phần lớn đồi thông Đà Lạt là thông ba lá, lá mọc từng bó ba chiếc. Quanh Đà Lạt còn có thông năm lá và thông hai lá dẹt, hai loài quý hiếm hơn nhiều.

Vì sao nón thông khép lại khi gặp nước?

Mỗi vảy có hai lớp tế bào nở ra khác nhau khi ẩm, làm vảy cong vào và khép lại; khi khô thì xoè ra. Nhờ vậy hạt chỉ bay đi khi trời khô ráo, có gió.

Vì sao rừng thông dễ cháy?

Lớp lá thông khô dưới gốc rất dày và cây chứa nhiều nhựa, đều là thứ dễ bắt lửa. Mùa khô Tây Nguyên, chỉ một tàn thuốc hay đống lửa không dập kỹ cũng có thể gây cháy lớn.