Rừng nhiệt đới có mấy tầng: đi đường mòn Cát Tiên từ ngọn xuống gốc

Rừng nhiệt đới ẩm thường được chia thành năm tầng: tầng cây vượt tán cao nhất, tầng tán chính khép kín như mái nhà, tầng cây dưới tán, tầng cây bụi và tầng thảm cỏ, cây con sát mặt đất. Vườn quốc gia Cát Tiên ở phía Nam là nơi rất dễ thấy cấu trúc ấy, vì chỉ cần đi vài trăm mét đường mòn là bạn đã đi qua từ chỗ sáng ven sông tới chỗ rừng kín tối mờ. Mỗi tầng có ánh sáng, độ ẩm và cư dân riêng.

Cát Tiên: rừng thấp nóng ẩm của phương Nam

Vườn quốc gia Cát Tiên nằm dọc sông Đồng Nai, ở vùng giáp ranh Đồng Nai và Lâm Đồng, cách TP. Hồ Chí Minh khoảng 150 km. Vườn được thành lập năm 1992, rộng khoảng 72.000 héc-ta. Năm 2005, vùng đầm lầy Bàu Sấu trong vườn được công nhận là khu Ramsar, tức đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế. Cát Tiên cũng nằm trong Khu dự trữ sinh quyển Đồng Nai được UNESCO công nhận.

Khác với Cúc Phương trên núi đá vôi phía Bắc, Cát Tiên chủ yếu là đồi thấp và đồng bằng ven sông, nóng quanh năm, có một mùa mưa dài và một mùa khô rõ rệt. Rừng ở đây là sự xen kẽ của rừng thường xanh, rừng nửa rụng lá, rừng tre lồ ô, đồng cỏ và đầm lầy.

Năm tầng của rừng, đọc từ trên xuống

Tầng	Độ cao gần đúng	Ánh sáng	Ai sống ở đó
Tầng vượt tán	Trên 35–40 m	Nắng gắt, gió mạnh, khô hơn	Chim lớn làm tổ trên ngọn, chim săn mồi đậu quan sát
Tầng tán chính	Khoảng 20–35 m	Nhận phần lớn ánh nắng	Vượn, voọc, sóc, nhiều loài chim ăn quả, côn trùng
Tầng dưới tán	Khoảng 5–20 m	Râm mát, chỉ có vệt nắng lọt qua	Cây non chờ ánh sáng, cây chịu bóng, thằn lằn, chim nhỏ
Tầng cây bụi	1–5 m	Tối, ẩm	Cây bụi, cây con, các loài bướm ngày, nhện giăng tơ
Tầng thảm tươi và mặt đất	Dưới 1 m	Rất tối, ẩm nhất	Cỏ, dương xỉ, nấm, kiến, mối, giun, gà rừng, thú đi đất

Các con số chỉ là khoảng gần đúng. Trong rừng thật, ranh giới giữa các tầng mờ nhạt, và một cây non của tầng trên có thể đang đứng ở tầng dưới chờ ngày vươn lên.

Tầng vượt tán: những cây "vươn đầu khỏi mái"

Đây là những cây cao vọt lên khỏi tán chung, như những ngọn tháp. Ở Cát Tiên, nhiều cây thuộc họ Dầu như dầu, sao, chò có thể đạt độ cao đó. Ở trên ấy, cây phải chịu nắng gắt và gió mạnh, nên lá thường nhỏ và dày hơn lá cùng loài ở dưới thấp. Quả họ Dầu có cánh, rơi từ trên cao sẽ xoay tròn như chong chóng, bay xa khỏi gốc mẹ.

Tầng tán chính: mái nhà của rừng

Tán các cây ở tầng này chạm vào nhau, tạo thành một lớp gần như liền. Phần lớn sự sống của rừng diễn ra ở đây: hoa, quả, lá non, côn trùng, và các loài ăn chúng. Vượn má vàng hót vang vào buổi sáng, voọc chà vá chân đen chuyền cành ăn lá, là những cư dân nổi tiếng của tầng tán ở Cát Tiên.

Dưới tán và mặt đất: thế giới của bóng râm

Nhiều nghiên cứu rừng nhiệt đới cho thấy chỉ vài phần trăm ánh nắng trên ngọn lọt được xuống tới mặt đất. Vì vậy dưới tán rừng mát hơn, ẩm hơn và ít gió hơn hẳn. Cây ở đây thường có lá to, mỏng, màu xanh đậm để hứng từng chút ánh sáng ít ỏi. Cây con của những loài khổng lồ có thể "ngồi chờ" nhiều năm dưới bóng râm, lớn rất chậm, cho tới khi một cây già đổ xuống, mở ra một lỗ trống trên tán. Khi đó, cuộc đua lên ánh sáng bắt đầu.

Những thứ không nằm gọn trong tầng nào

• Dây leo: bắt đầu từ mặt đất, bám vào thân cây để leo lên tận tầng tán mà không phải tự xây thân to. Có dây leo to như bắp chân người lớn.
• Thực vật bì sinh: phong lan, dương xỉ tổ chim, rêu mọc bám trên cành cao, không cắm rễ xuống đất mà hứng nước mưa, hứng lá mục rơi vào.
• Cây thắt nghẹt: một số loài trong họ si, đa bắt đầu đời sống từ hạt do chim thả trên cành cây khác. Rễ của chúng thả dài xuống đất, quấn quanh thân cây chủ, dần dần bao kín. Nhiều năm sau, cây chủ chết và mục đi, để lại một "thân cây rỗng" làm bằng rễ đan nhau.
• Bạnh vè: những tấm rễ cao như vách ở gốc cây lớn. Cát Tiên có những cây tung cổ thụ với bạnh vè cao hơn đầu người, là điểm dừng chân quen thuộc trên đường mòn.

Vì sao rừng lại xếp tầng

Tất cả cây xanh đều cần ánh sáng để làm thức ăn. Trong rừng nhiệt đới, nước và hơi ấm thường dư thừa, còn ánh sáng thì thiếu. Mỗi loài "chọn" một cách sống khác nhau:

1. Có loài đầu tư lớn nhanh, vươn cao để chiếm chỗ đầy nắng.
2. Có loài chịu được bóng râm, sống thong thả ở tầng dưới.
3. Có loài đi đường tắt: leo nhờ (dây leo) hoặc ngồi nhờ trên cành (phong lan).
4. Có loài chờ thời: cây con nằm im dưới tán nhiều năm, đợi khoảng trống.

Mỗi cách sống tạo ra một tầng. Nhờ vậy trên cùng một mảnh đất, rừng nhiệt đới chứa được nhiều loài hơn rất nhiều so với một đồng cỏ hay một rừng trồng một loài.

Cát Tiên và bài học về những loài đã mất

Cát Tiên từng là nơi sống cuối cùng ở Việt Nam của tê giác Java. Năm 2010, cá thể cuối cùng được tìm thấy đã chết và bị lấy mất sừng; loài này được coi là đã tuyệt chủng ở Việt Nam từ đó. Câu chuyện đau lòng ấy nhắc rằng giữ rừng thôi chưa đủ, còn phải chặn săn bắt trái phép. Ngày nay, Cát Tiên vẫn là nơi sống của bò tót, voi, cá sấu Xiêm được thả lại ở Bàu Sấu, và hàng trăm loài chim.

Thử làm: đo chiều cao cây bằng một chiếc que

Bạn có thể ước lượng một cây trong sân trường hay công viên thuộc tầng nào mà không cần trèo lên. Cách này dựa trên tam giác vuông cân.

Chuẩn bị: một chiếc que thẳng (hoặc thước kẻ), thước dây hoặc đếm bước chân, một người bạn, giấy bút.

1. Nhờ bạn đo khoảng cách từ mắt bạn tới nắm tay khi bạn duỗi thẳng tay ra trước. Chọn que sao cho phần que nhô lên khỏi nắm tay dài đúng bằng khoảng cách đó.
2. Duỗi thẳng tay ngang tầm mắt, nắm que dựng đứng, phần dài đã đo ở phía trên nắm tay.
3. Lùi dần ra xa cây cho tới khi đỉnh que trùng với ngọn cây và nắm tay trùng với gốc cây.
4. Đứng yên, đo khoảng cách từ chỗ bạn đứng tới gốc cây. Khoảng cách đó gần bằng chiều cao của cây (cộng thêm một chút cho chiều cao tới mắt bạn nếu muốn chính xác hơn).
5. Làm với ba, bốn cây khác nhau. Xếp chúng vào bảng năm tầng ở trên: cây nào đủ cao để là tầng tán chính của rừng?

Chú ý chỉ làm ở nơi rộng, bằng phẳng, không lùi ra đường xe chạy, và luôn có người bạn nhìn giúp phía sau lưng.

Đi đường mòn rừng nhiệt đới: nhìn đúng chỗ

• Buổi sáng sớm là lúc nghe vượn hót, chim hoạt động nhiều nhất. Đi cùng hướng dẫn viên của vườn.
• Nhìn lên tầng tán để tìm chuyển động của lá cành, nhìn xuống mặt đất để thấy dấu chân, nấm, tổ mối. Đừng chỉ nhìn ngang tầm mắt.
• Không chạm vào nấm, quả lạ; không ăn bất cứ thứ gì hái trong rừng.
• Mùa mưa có vắt và muỗi: mặc quần dài, tất dài, áo dài tay.

Câu hỏi thường gặp

Rừng nhiệt đới có mấy tầng?

Thường được chia làm năm tầng: vượt tán, tán chính, dưới tán, cây bụi và thảm tươi sát mặt đất. Ngoài ra còn có dây leo và phong lan, dương xỉ bám trên cành không nằm gọn trong tầng nào.

Vì sao dưới tán rừng nhiệt đới tối như vậy?

Tầng tán chính gần như khép kín nên chỉ vài phần trăm ánh nắng lọt được xuống mặt đất. Cây dưới tán vì thế có lá to, mỏng, xanh đậm để hứng ánh sáng ít ỏi.

Vườn quốc gia Cát Tiên ở đâu?

Cát Tiên nằm dọc sông Đồng Nai, ở vùng giáp ranh Đồng Nai và Lâm Đồng, cách TP. Hồ Chí Minh khoảng 150 km. Vườn thành lập năm 1992, có vùng đầm lầy Bàu Sấu là khu Ramsar.

Cây thắt nghẹt là cây gì?

Đó là một số loài trong họ si, đa mọc từ hạt nằm trên cành cây khác, thả rễ xuống đất rồi quấn kín cây chủ. Lâu dần cây chủ chết, chỉ còn lại thân rỗng làm bằng rễ đan nhau.

Rừng nhiệt đới khác rừng trồng thế nào?

Rừng nhiệt đới tự nhiên có nhiều tầng, nhiều loài cây ở nhiều độ tuổi và rất nhiều động vật. Rừng trồng thường chỉ một loài, cây cùng tuổi, gần như một tầng nên ít nơi ở cho động vật.