Tứ thiết là gì: gỗ đinh, lim, sến, táu và những chiếc cột đình trăm năm

"Tứ thiết" nghĩa là bốn loại gỗ cứng như sắt: đinh, lim, sến, táu. Ông cha ta gọi vậy vì gỗ của chúng rất nặng, rất cứng, chịu mối mọt và ẩm mốc hàng trăm năm, nên được chọn làm cột, kèo, xà cho đình, chùa, nhà to. Có những ngôi đình dựng bằng gỗ lim từ vài trăm năm trước đến nay vẫn đứng vững.

Bài này giải thích vì sao gỗ lại có thể "cứng như sắt", vì sao người xưa còn phải ngâm gỗ dưới bùn, và vì sao ngày nay các loài cây ấy cần được giữ lại trong rừng.

Bốn cái tên và một người anh em hay bị nhầm

Gỗ	Màu và vân	Người xưa hay dùng làm gì
Đinh	Vàng nâu, thớ mịn, rất bền	Cột, khung nhà quý, đồ dùng cần chịu lực
Lim	Nâu sẫm, để lâu ngả đen bóng, thớ đan chéo	Cột đình, cột chùa, cầu, cửa, sàn
Sến	Đỏ nâu, mịn, nặng	Cột, xà, sàn, bánh xe, phản gỗ
Táu	Vàng nâu đến nâu, rất cứng	Cột, xà, tà vẹt, đồ chịu nước

Trong lời ăn tiếng nói, nhiều người hay nói "lim, gụ, sến, táu". Gụ cũng là gỗ quý, nhưng nổi tiếng ở mảng đồ mộc: sập gụ, tủ chè của các gia đình khá giả ngày xưa là gỗ gụ, vân đẹp, mặt gỗ bóng như gương khi đánh kỹ. Gụ không được xếp vào "tứ thiết" theo cách nói phổ biến, nhưng nó cùng nhóm gỗ quý cần bảo vệ.

Bảng phân loại gỗ của Việt Nam chia gỗ thành tám nhóm theo độ nặng, độ bền và giá trị. Các loại gỗ nặng, cứng như lim xanh, sến mật, táu mật, nghiến được xếp vào nhóm đầu bảng, nhóm của những loại gỗ "chịu được việc nặng".

Gỗ nặng đến đâu: so với nước

Cách dễ hiểu nhất để so độ nặng của gỗ là xem nó nổi hay chìm. Một mét khối nước nặng đúng một tấn. Gỗ nào nặng hơn một tấn trên một mét khối thì chìm, nhẹ hơn thì nổi.

• Gỗ thông, gỗ keo khô: nặng chừng nửa tấn mỗi mét khối, nổi cao trên mặt nước.
• Gỗ tứ thiết khô: nhiều mẫu nặng xấp xỉ một tấn mỗi mét khối, nghĩa là nổi rất thấp, gần như chìm, có mẫu chìm hẳn.
• Gỗ tươi vừa chặt luôn nặng hơn gỗ khô vì còn nhiều nước trong thớ.

Gỗ nặng vì sao lại bền? Vì thành tế bào gỗ dày đặc, ít khoảng trống. Một cây gỗ lớn chậm, mỗi năm chỉ dày thêm một chút, các thớ gỗ xếp khít nhau như những bó sợi bện chặt. Thêm vào đó, gỗ lim, gỗ táu chứa nhiều chất chát (tanin) và nhựa, khiến mối, mọt và nấm mục "ngán" không muốn ăn.

Vì sao đình làng chọn gỗ lim

Một ngôi đình phải gánh cả bộ mái ngói nặng hàng chục tấn, qua nhiều mùa mưa nồm ẩm ướt, nhiều mùa bão. Mái đình Bắc Bộ to và rộng, nên cột phải vừa to, vừa thẳng, vừa không mục ở chân.

Gỗ lim đáp ứng gần đủ những đòi hỏi đó: cây lim già cho thân cao, thẳng, đường kính lớn; gỗ nặng, chịu nén tốt, ít cong vênh khi đã khô kỹ; mối mọt khó ăn. Nhiều ngôi đình nổi tiếng ở đồng bằng Bắc Bộ như đình Đình Bảng ở Bắc Ninh hay đình Tây Đằng ở ngoại thành Hà Nội đều có hệ cột, kèo bằng gỗ lim to, tồn tại qua hàng trăm năm.

Cột đình còn được kê trên chân tảng đá chứ không chôn xuống đất. Lớp đá này ngăn hơi ẩm từ đất ngấm lên chân cột, giúp gỗ bền thêm nhiều lần. Đây là một ví dụ cho thấy người thợ xưa không chỉ chọn gỗ tốt mà còn biết cách "chiều" gỗ.

Ngâm gỗ dưới bùn: mẹo của thợ mộc xưa

Ở nông thôn Bắc Bộ xưa, gia đình nào định làm nhà to thường mua gỗ lim từ nhiều năm trước rồi ngâm xuống ao bùn, có khi ngâm vài năm. Nghe thì lạ, sao gỗ cần khô lại đi ngâm nước?

Lý do nằm ở nhựa và chất đường trong gỗ tươi. Ngâm lâu dưới bùn, ít không khí, nước từ từ rửa bớt nhựa, đường và chất dễ bị côn trùng ăn ra khỏi thớ gỗ. Khi vớt lên phơi khô, gỗ ít bị nứt toác, ít cong vênh hơn, mối mọt cũng ít tìm đến. Tre làm nhà cũng được ngâm theo cách tương tự. Đây là kinh nghiệm truyền miệng của thợ mộc, được nhiều nhà nghiên cứu nghề mộc truyền thống ghi lại.

Vì sao phải giữ cây tứ thiết trong rừng

Gỗ tốt vì lớn chậm, và cũng chính vì lớn chậm mà mất đi thì rất khó có lại. Một cây lim cần hàng chục năm, có khi cả trăm năm, mới đủ to làm cột đình. Trong khi đó, cưa đổ nó chỉ mất một buổi.

Qua nhiều thế kỷ khai thác, nhất là trong vài chục năm gần đây, những cây tứ thiết to trong rừng tự nhiên còn lại rất ít. Nhiều loài gỗ quý đã có tên trong Sách Đỏ Việt Nam. Việt Nam cũng đã dừng khai thác gỗ từ rừng tự nhiên trong những năm gần đây. Muốn trùng tu đình chùa cổ, nhiều nơi phải dùng gỗ lim nhập khẩu từ châu Phi, là những loài cùng họ hàng, chứ không còn lim rừng trong nước để chặt.

Giữ cây tứ thiết không chỉ là giữ một loại gỗ. Một cây lim già trong rừng là chỗ làm tổ của chim, chỗ bám của phong lan, nguồn hạt cho rừng mai sau. Cây mẹ còn thì rừng còn cây con.

Ở thành phố vẫn gặp được

Bạn không cần vào rừng mới thấy những cây này. Lim xanh được trồng ở một số công viên, khuôn viên đền chùa; sến, táu cũng có ở vài vườn thực vật. Lá lim là lá kép lông chim, quả lim là quả đậu dẹt dài, khi khô tách đôi. Đứng cạnh một cây lim, hãy nghĩ: phải bao lâu nó mới thành một chiếc cột?

Thử làm: đo độ nặng của gỗ bằng một chậu nước

Với một chậu nước và vài mẩu gỗ, bạn có thể so độ nặng của các loại gỗ mà không cần cân.

Chuẩn bị: một chậu hoặc xô nước trong, vài mẩu gỗ có dạng khối chữ nhật (xin mẩu gỗ vụn ở xưởng mộc, hoặc dùng que kem, khúc đũa gỗ, miếng thớt nhỏ, nút bần), thước kẻ, bút dạ. Nhờ người lớn cưa sẵn nếu cần; bạn không tự cưa.

1. Đo chiều cao (hoặc bề dày) mỗi mẩu gỗ, ghi lại.
2. Thả từng mẩu nằm ngang trên mặt nước, chờ đứng yên.
3. Lấy bút dạ đánh dấu mực nước ở cạnh mẩu gỗ, vớt lên, đo phần đã chìm.
4. Chia phần chìm cho chiều cao. Ví dụ mẩu cao 4 cm, chìm 2 cm, tỉ số là 0,5.
5. Tỉ số này gần đúng bằng khối lượng riêng của gỗ so với nước: 0,5 nghĩa là gỗ nặng khoảng nửa tấn mỗi mét khối.

Bạn sẽ thấy nút bần nổi rất cao (tỉ số nhỏ), gỗ thông nổi lưng chừng, còn nếu may mắn xin được một mẩu lim hay sến khô thì nó gần như chìm lỉm. Ghi kết quả thành một bảng nhỏ, xếp từ nhẹ tới nặng. Đó là cách đơn giản nhất để hiểu vì sao "tứ thiết" lại được gọi là gỗ sắt.

Một chút cẩn thận với gỗ quý

• Mùn cưa và bụi của một số loại gỗ cứng có thể làm ngứa, hắt hơi. Đứng xa khi thợ cưa, đeo khẩu trang nếu ở xưởng mộc.
• Không bóc vỏ, khắc tên lên cây gỗ quý trong công viên hay vườn quốc gia. Vết thương ở vỏ là cửa cho nấm mục vào thân.
• Đồ gỗ cũ trong nhà như sập, tủ, cánh cửa gỗ lim là một phần lịch sử gia đình. Hỏi ông bà xem chúng đã bao nhiêu tuổi.

Câu hỏi thường gặp

Tứ thiết gồm những loại gỗ nào?

Theo cách nói phổ biến, tứ thiết gồm đinh, lim, sến, táu. Đây là bốn loại gỗ rất nặng, cứng và bền, xưa dùng làm cột, kèo, xà cho đình chùa và nhà lớn.

Vì sao gỗ lim bền hàng trăm năm?

Gỗ lim có thớ dày đặc nên chịu lực tốt, lại chứa nhiều chất chát và nhựa khiến mối mọt, nấm mục khó phá. Khi được ngâm, phơi khô kỹ và kê trên chân tảng đá cho tránh ẩm, cột lim có thể đứng hàng trăm năm.

Gỗ lim có chìm trong nước không?

Gỗ lim khô nặng xấp xỉ nước nên thường nổi rất thấp, gần như chìm; gỗ lim tươi còn nhiều nước thì nặng hơn và có thể chìm. Độ nặng thay đổi theo từng cây và độ khô của gỗ.

Gỗ gụ có phải là tứ thiết không?

Theo cách nói phổ biến thì không, tứ thiết là đinh, lim, sến, táu. Gụ là gỗ quý nổi tiếng dùng làm đồ mộc như sập gụ, tủ chè, nhiều người hay gọi chung "lim, gụ, sến, táu".

Vì sao người xưa ngâm gỗ lim dưới ao bùn?

Ngâm lâu dưới bùn giúp rửa bớt nhựa và chất đường trong gỗ tươi. Gỗ sau khi vớt lên phơi khô ít nứt, ít cong vênh và ít bị mối mọt hơn.