Lá rụng biến thành đất rừng thế nào: mùn, nấm, giun và vòng dinh dưỡng

Lá rụng xuống đất rừng không mất đi mà được một "đội công nhân" tí hon xử lý: mối, giun, cuốn chiếu, bọ nhảy cắn vụn lá; nấm và vi khuẩn tiếp tục phân giải những mảnh vụn ấy thành mùn sẫm màu và các chất khoáng tan trong nước. Rễ cây hút lại chính các chất khoáng đó để nuôi lá mới. Nhờ vòng quay này, rừng tự bón phân cho mình mà không cần ai mang phân tới.

Dưới chân rừng có những lớp gì

Nếu cẩn thận gạt lớp lá ở một góc rừng hay góc vườn lâu năm, bạn sẽ thấy đất được xếp thành lớp như một chiếc bánh nhiều tầng:

Lớp	Trông như thế nào	Chuyện gì đang xảy ra
Lá mới rụng	Lá còn nguyên hình, khô hoặc hơi ướt	Vừa rơi xuống, chưa bị phân giải nhiều
Lá đang mục	Lá thủng lỗ, mềm, dính vào nhau, có sợi nấm trắng	Côn trùng nhỏ và nấm đang "ăn" lá
Mùn	Màu nâu đen, tơi xốp, không còn nhận ra hình lá	Phần đã phân giải gần hết, giữ nước và chất dinh dưỡng
Đất mặt	Sẫm màu, nhiều rễ nhỏ, có giun	Mùn trộn với hạt khoáng, nơi rễ cây hút nhiều nhất
Đất dưới sâu	Nhạt màu hơn, chặt hơn, có thể đỏ hoặc vàng	Ít mùn, nhiều khoáng từ đá phong hoá

Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), để hình thành chỉ một centimet đất mặt có thể mất tới cả nghìn năm. Lớp đất sẫm màu mà ta giẫm lên trong rừng là thành quả của một quá trình cực kỳ chậm.

Đội công nhân phân giải gồm những ai

Thợ cắt vụn

Những con vật nhỏ ăn lá chết và cắn chúng thành mảnh vụn:

• Mối: ở rừng nhiệt đới, mối là thợ dọn gỗ và lá chết quan trọng bậc nhất. Trong ruột mối có vi sinh vật giúp tiêu hoá chất xơ của gỗ.
• Cuốn chiếu: những con vật nhiều chân cuộn tròn khi bị chạm, ăn lá mục rất chăm.
• Bọ nhảy đuôi bật: nhỏ chỉ một hai milimét, có "đuôi" gập dưới bụng bật ra để nhảy. Một nắm đất rừng có thể chứa rất nhiều con.
• Giun đất: kéo lá xuống hang, ăn cả đất lẫn lá, thải ra phân giun tơi xốp, giàu dinh dưỡng.
• Mạt đất, ốc sên, mọt gỗ và nhiều ấu trùng côn trùng khác.

Việc cắt vụn quan trọng vì nó làm tăng diện tích bề mặt. Một chiếc lá nguyên chỉ có hai mặt; cắt thành trăm mảnh thì có trăm lần nhiều chỗ hơn cho nấm và vi khuẩn bám vào.

Thợ hoá học

Nấm và vi khuẩn là những người thợ không nhìn thấy bằng mắt thường (trừ khi nấm mọc thành tai nấm). Chúng tiết ra các chất gọi là enzim, "cắt" những phân tử lớn trong lá như xen-lu-lô thành những phân tử nhỏ. Một số loài nấm còn phân giải được lin-nhin, chất làm gỗ cứng, việc mà rất ít sinh vật làm nổi. Nếu không có những loài nấm ấy, cây đổ trong rừng sẽ nằm nguyên gần như mãi mãi.

Những sợi trắng như bông bạn thấy trên lá mục chính là sợi nấm. Tai nấm mọc trên mặt đất chỉ là "bông hoa" của cả một mạng sợi nấm rộng lớn ẩn dưới lớp lá. Tuyệt đối không ăn hay nếm bất kỳ loại nấm nào nhặt được trong rừng, trong vườn: nhiều loài nấm độc trông rất giống nấm ăn được, kể cả người lớn có kinh nghiệm cũng có thể nhầm.

Mùn quý ở chỗ nào

Mùn là phần chất hữu cơ đã phân giải gần hết, màu nâu đen. Nó làm được nhiều việc cho đất:

• Giữ nước như miếng bọt biển: đất nhiều mùn lâu khô hơn hẳn đất cát trơn.
• Giữ chất dinh dưỡng: các chất khoáng bám vào mùn, không bị nước mưa rửa trôi nhanh.
• Làm đất tơi xốp: mùn kết các hạt đất thành những viên nhỏ, giữa chúng có khe cho không khí và rễ đi qua.
• Nuôi sinh vật đất: mùn là thức ăn từ từ cho vô số vi sinh vật.

Rễ cây và nấm: bắt tay nhau dưới đất

Phần lớn cây rừng có một đối tác bí mật: nấm rễ. Sợi nấm quấn quanh rễ hoặc len vào trong rễ, rồi toả ra rất xa trong đất, mảnh hơn cả sợi lông rễ. Sợi nấm giúp cây hút thêm nước và chất khoáng, nhất là phốt pho. Đổi lại, cây cho nấm đường mà lá làm ra nhờ ánh nắng. Hai bên cùng có lợi. Đó là lý do khi trồng cây con lấy từ vườn ươm, người ta thường mang theo cả bầu đất quanh rễ.

Nhanh hay chậm: rừng nhiệt đới khác rừng lạnh

Tốc độ phân giải phụ thuộc nhiệt độ, độ ẩm và loại lá:

1. Rừng nhiệt đới nóng ẩm: phân giải rất nhanh, nhiều chiếc lá chỉ vài tháng là biến mất. Lớp lá trên mặt đất mỏng dù mỗi năm rừng rụng xuống nhiều tấn lá, cành trên mỗi héc-ta.
2. Rừng lá kim, rừng vùng lạnh: lá có nhiều sáp, nhựa, trời lạnh, sinh vật hoạt động chậm. Lá tích lại thành lớp dày, mất nhiều năm mới phân giải.
3. Lá mỏng, mềm phân giải nhanh hơn lá dày, cứng, nhiều sáp.

Điều này dẫn tới một nghịch lý của rừng nhiệt đới: rừng thì xanh tốt, nhưng đất dưới rừng thường không màu mỡ như người ta tưởng. Chất dinh dưỡng phần lớn nằm trong thân, lá cây; lá rụng xuống là được phân giải và rễ hút lại gần như ngay. Khi rừng bị chặt trắng và đốt, chất dinh dưỡng mất đi cùng tro và nước mưa, đất chỉ cho được vài vụ lúa nương rồi bạc màu. Ngày xưa, người làm nương rẫy phải để đất nghỉ nhiều năm cho rừng mọc lại mới quay về canh tác.

Charles Darwin và cuốn sách cuối cùng về giun

Ít ai biết rằng cuốn sách cuối cùng của nhà tự nhiên học Charles Darwin, xuất bản năm 1881, viết về giun đất. Ông theo dõi trong nhiều năm và thấy giun liên tục kéo lá xuống hang, đùn đất lên mặt, đến mức những hòn đá đặt trên mặt cỏ từ từ "chìm" xuống dưới lớp đất do giun đắp. Darwin cho rằng những con vật bị coi thường ấy đã cày xới đất của Trái Đất từ trước khi con người biết làm cày.

Thử làm: túi lá ngoài vườn

Các nhà sinh thái học đo tốc độ phân giải bằng "túi lá": cho lá vào túi lưới, đặt ra rừng, định kỳ lấy về xem lá còn bao nhiêu. Bạn có thể làm phiên bản nhỏ ở vườn nhà, bồn cây trường học hoặc chậu đất to.

Chuẩn bị: bốn chiếc túi lưới (túi đựng cam, túi lưới giặt đồ), lá cây hai loại: một loại lá mỏng mềm (lá chuối, lá bằng lăng, lá dâu) và một loại lá dày cứng (lá xoài, lá mít), dây buộc, que cắm đánh dấu, găng tay làm vườn, sổ ghi.

1. Cho vào mỗi túi cùng một số lá, ví dụ 10 lá. Hai túi đựng lá mỏng, hai túi đựng lá dày. Chụp ảnh từng túi.
2. Đặt một túi lá mỏng và một túi lá dày ở chỗ đất ẩm, râm, có lá rụng phủ. Đặt hai túi còn lại ở chỗ đất khô, nắng. Phủ một lớp lá mỏng lên trên, cắm que đánh dấu.
3. Cứ hai tuần, đeo găng tay, nhấc túi lên xem và chụp ảnh. Đếm số lá còn nguyên hình, ghi xem có sợi nấm trắng, có giun, có côn trùng nhỏ không. Xem xong đặt lại đúng chỗ.
4. Theo dõi khoảng hai tháng. Túi nào lá biến mất nhanh nhất? Chỗ ẩm hay chỗ khô? Lá mỏng hay lá dày?
5. Làm xong rửa tay kỹ bằng xà phòng.

Kết quả của bạn có thể khác các bạn khác vì mỗi khu vườn một khác, và đó chính là điều thú vị. Gộp số liệu cả lớp lại, các bạn sẽ thấy rõ hơn quy luật.

Một việc nhỏ cho khu nhà mình

Nhiều nơi vẫn quét lá rồi đốt. Đốt lá vừa tạo khói bụi, vừa đốt mất nguồn mùn quý. Thay vào đó, có thể gom lá vào một góc vườn hay thùng ủ, trộn thêm rác rau củ, giữ ẩm, đảo thỉnh thoảng. Vài tháng sau sẽ có một thứ đất mùn tơi xốp để bón cây. Lá rụng dưới gốc cây trong vườn, nếu không cản lối đi, cũng có thể để nguyên làm lớp phủ giữ ẩm cho đất.

Câu hỏi thường gặp

Lá rụng đi đâu?

Lá rụng bị mối, giun, cuốn chiếu và côn trùng nhỏ cắn vụn, rồi nấm và vi khuẩn phân giải thành mùn và chất khoáng. Rễ cây hút lại các chất khoáng ấy để nuôi lá mới, khép kín một vòng dinh dưỡng.

Mùn là gì?

Mùn là chất hữu cơ từ lá, cành, xác sinh vật đã phân giải gần hết, màu nâu đen và tơi xốp. Mùn giúp đất giữ nước, giữ chất dinh dưỡng và tạo khe hở cho không khí và rễ cây.

Vì sao đất rừng nhiệt đới không màu mỡ như ta nghĩ?

Ở rừng nhiệt đới, lá phân giải rất nhanh và rễ hút lại chất dinh dưỡng gần như ngay, nên phần lớn dinh dưỡng nằm trong cây chứ không nằm trong đất. Khi rừng bị chặt và đốt, đất chỉ canh tác được ít vụ rồi bạc màu.

Lá cây phân huỷ mất bao lâu?

Ở rừng nhiệt đới nóng ẩm, nhiều loại lá chỉ cần vài tháng; ở rừng lá kim hay vùng lạnh có thể mất nhiều năm. Lá mỏng, mềm phân giải nhanh hơn lá dày, cứng, nhiều sáp.

Giun đất có ích gì cho đất?

Giun kéo lá xuống hang, ăn đất và lá rồi thải ra phân giun tơi xốp giàu dinh dưỡng, đồng thời đào hang giúp nước và không khí xuống sâu. Darwin từng viết hẳn một cuốn sách năm 1881 về vai trò này.

Có nên đốt lá khô không?

Không nên, vì đốt lá tạo khói bụi và đốt mất nguồn mùn cho đất. Tốt hơn là gom lá vào thùng hoặc góc vườn để ủ thành đất mùn.