Sân trường nên trồng cây gì: chọn cây bản địa bóng mát, ít gãy đổ

Sân trường nên ưu tiên cây bản địa, tức loài cây vốn sống tự nhiên ở Việt Nam, có rễ ăn sâu, gỗ dẻo, tán vừa phải, không độc, không gai và không rụng quả to nặng. Những cây như sấu, lát hoa, bằng lăng, lim xẹt ở miền Bắc, hay sao đen, dầu rái, giáng hương ở miền Nam vừa cho bóng mát, vừa chịu được thời tiết địa phương, lại nuôi chim, ong và bướm của chính vùng đó. Chọn đúng cây là chuyện an toàn của học sinh, không chỉ chuyện đẹp.

Cây bản địa là gì, cây ngoại lai là gì

Cây bản địa là loài đã có mặt tự nhiên ở một vùng từ rất lâu, không do con người mang tới. Chúng đã quen với khí hậu, đất, mùa mưa bão của vùng đó qua vô số thế hệ.

Cây ngoại lai là loài được người mang từ nơi khác đến. Nhiều cây ngoại lai rất quen mặt ở Việt Nam đến mức ai cũng tưởng là cây "nhà": phượng vĩ có quê ở Madagascar, xà cừ đến từ châu Phi, keo lá tràm và bạch đàn đến từ Úc. Cây ngoại lai không xấu, nhiều loài rất có ích. Nhưng có loài không hợp với gió bão nhiệt đới, có loài lan tràn lấn át cây bản địa.

Một ví dụ về cây bản địa ít ai để ý: hoa sữa là cây bản địa của vùng Đông Nam Á, có ở Việt Nam. Nhưng hoa sữa có mùi rất nồng vào mùa thu, nhiều người bị đau đầu, khó chịu. Bản địa chưa đủ, còn phải hợp với chỗ trồng.

Bảy câu hỏi khi chọn cây cho sân trường

1. Rễ ăn sâu hay ăn nông? Cây rễ nông dễ bật gốc khi bão, rễ còn trồi lên làm vỡ gạch sân, gây vấp ngã.
2. Gỗ dẻo hay giòn? Cây lớn nhanh thường có gỗ giòn, cành dễ gãy khi gió mạnh.
3. Tán to tới đâu? Tán quá rộng, quá nặng là "cánh buồm" hứng gió bão.
4. Có độc hay có gai không? Trẻ hay nhặt lá, hoa, hạt để chơi; cây độc hay cây gai không nên ở sân trường.
5. Quả có to, nặng không? Quả dừa, quả mít rơi từ trên cao rất nguy hiểm.
6. Có hợp khí hậu vùng không? Cây hợp đất, hợp mùa thì khoẻ, ít sâu bệnh, ít phải chăm.
7. Có nuôi sinh vật không? Cây cho hoa, quả mà chim, ong, bướm địa phương ăn được sẽ biến sân trường thành một lớp học sinh học sống.

Bão làm đổ cây: bài học từ những mùa mưa gió

Sau mỗi trận bão lớn đi qua thành phố, người ta lại thấy cảnh cây đổ ngổn ngang. Cơn bão Yagi tháng 9 năm 2024 làm đổ hàng chục nghìn cây xanh ở Hà Nội và nhiều tỉnh phía Bắc. Khi các nhà chuyên môn nhìn lại, họ chỉ ra những nguyên nhân lặp đi lặp lại: cây có tán to và nặng chưa được tỉa, gỗ giòn, rễ bị bó trong những hố trồng chật hẹp giữa vỉa hè bê tông, hoặc thân đã rỗng mục từ bên trong mà không ai biết.

Ở sân trường, nơi hàng trăm học sinh tụ tập mỗi ngày, những điều này càng quan trọng. Cây đẹp đến đâu mà có nguy cơ gãy đổ thì vẫn là cây nguy hiểm.

Gợi ý cây bản địa theo vùng

Bảng dưới đây là những gợi ý hay gặp trong các tài liệu cây xanh đô thị và lâm nghiệp. Trước khi trồng thật, nhà trường nên hỏi cán bộ cây xanh hoặc kỹ sư lâm nghiệp địa phương vì đất và gió mỗi nơi một khác.

Cây	Vùng hợp	Điểm mạnh	Lưu ý
Sấu	Miền Bắc	Tán đẹp, quả chua quen thuộc, gỗ khá dẻo	Quả rụng làm trơn sân, cần quét
Lát hoa	Miền Bắc, miền Trung	Thân thẳng, gỗ quý, tán gọn	Lớn chậm hơn các cây ngoại lai
Bằng lăng	Cả nước	Hoa tím mùa hè, tán vừa, ít gãy	Cần chỗ rộng cho rễ
Lim xẹt	Cả nước	Hoa vàng rực, bóng mát tốt	Quả dẹt khô rụng nhiều vào mùa khô
Ban (móng bò)	Miền Bắc, nhất là vùng cao	Hoa trắng tím đẹp, cây nhỏ, hợp sân hẹp	Tán thưa, bóng mát vừa phải
Sao đen	Miền Nam	Thân thẳng, cao, gỗ tốt, quả có cánh xoay	Cây rất cao khi già, cần khoảng trống lớn
Dầu rái	Miền Nam	Rễ sâu, chịu gió, sống lâu	Cần chỗ rộng, không trồng sát lớp học
Giáng hương	Miền Nam, Tây Nguyên	Hoa vàng thơm, gỗ quý	Gỗ quý nên đôi khi bị trộm chặt

Những cây không nên trồng ở chỗ học sinh chơi

• Trúc đào: hoa đẹp nhưng toàn cây có chất độc, nhựa và lá đều không được đưa vào miệng.
• Thông thiên: hạt rất độc, quả lại có hình dáng dễ khiến trẻ nhặt chơi.
• Cây có gai nhọn trồng sát lối đi, như một số loài xương rồng to, hoa giấy không được tỉa.
• Cây quả to nặng như dừa, mít trồng ở chỗ đông người.
• Cây rễ nổi lan rộng trồng sát sân gạch, như nhiều loài đa, si; chúng hợp với công viên rộng, đình chùa hơn là sân trường chật.

Danh sách này không phải để sợ cây. Một cây độc trong vườn thực vật có biển tên và hàng rào là bình thường. Chỉ là sân trường, nơi trẻ nhỏ chạy nhảy, thì nên chọn loài lành hơn.

Vì sao cây bản địa nuôi được nhiều sinh vật hơn

Chim, bướm, ong của một vùng đã sống cùng cây bản địa qua hàng nghìn năm. Sâu non của nhiều loài bướm chỉ ăn được lá của một vài loài cây nhất định. Ong rừng quen với hoa của cây địa phương. Chim chào mào, chim sâu biết mùa nào cây nào có quả.

Một hàng cây ngoại lai có thể rất xanh nhưng lại "im lặng", ít côn trùng và chim ghé. Một góc cây bản địa trồng đúng cách có thể trở thành nơi học sinh quan sát tổ chim, nhộng bướm, đàn ong lấy mật ngay trong giờ ra chơi.

Trồng và chăm cây sân trường cho đúng

• Hố trồng đủ rộng: rễ cần chỗ lan ra. Hố quá nhỏ, xung quanh đổ bê tông kín thì rễ không thở được, cây đứng không vững.
• Trồng cây con khoẻ, có cọc đỡ trong vài năm đầu.
• Tỉa tán trước mùa mưa bão do công nhân chuyên nghiệp làm, cắt cành khô, cành mọc chéo, giảm bớt tán nặng.
• Kiểm tra định kỳ: thân nghiêng thêm, gốc có nấm mọc, thân rỗng gõ nghe bộp bộp, cành khô treo lơ lửng là những dấu hiệu cần báo ngay.

Thử làm: lập hồ sơ cây của trường mình

Việc này hợp với một nhóm học sinh cùng thầy cô, làm trong vài buổi.

Chuẩn bị: thước dây, sổ ghi, bút, điện thoại chụp ảnh, một chiếc que để ước chiều cao: phần que nhô trên nắm tay dài bằng khoảng cách từ mắt tới nắm tay khi duỗi thẳng; lùi dần tới khi gốc cây trùng nắm tay và ngọn cây trùng đầu que, khoảng cách từ bạn tới gốc gần bằng chiều cao cây.

1. Vẽ sơ đồ sân trường, đánh số từng cây.
2. Với mỗi cây, chụp ảnh lá, hoa, quả (nếu có), rồi nhờ thầy cô, người trông vườn hoặc sách cây xanh giúp tra tên.
3. Đo chu vi thân ở độ cao 1,3 m tính từ mặt đất. Đây là độ cao chuẩn mà ngành lâm nghiệp dùng, gọi là chu vi ngang ngực.
4. Ước chiều cao và đường kính tán (đếm số bước đi từ mép tán bên này sang mép tán bên kia).
5. Ghi cây là bản địa hay ngoại lai, nếu tra được.
6. Trong một tuần, ghi lại những con vật ghé thăm từng cây: chim gì, bướm, ong, kiến.
7. Ghi dấu hiệu cần chú ý: cành khô, nấm ở gốc, thân nghiêng, rễ trồi lên sân. Báo cho thầy cô, không tự trèo hay bẻ cành.
8. Cuối cùng, cả nhóm viết một đề xuất ngắn: nếu trường trồng thêm một cây, nên chọn loài nào, trồng ở đâu, vì sao.

Hồ sơ này có thể dán ở bảng tin của trường, cập nhật mỗi năm. Nhiều năm sau, các khoá học sinh sau sẽ thấy cây của trường mình đã lớn thêm bao nhiêu.

Câu hỏi thường gặp

Cây bản địa là gì?

Cây bản địa là loài đã sống tự nhiên ở một vùng từ rất lâu, không do con người mang tới. Ở Việt Nam có thể kể sấu, lát hoa, bằng lăng, lim xẹt, sao đen, dầu rái, giáng hương.

Cây phượng có phải cây bản địa Việt Nam không?

Không. Phượng vĩ có quê ở Madagascar, được đưa tới Việt Nam từ lâu và trở nên rất quen thuộc với sân trường. Đây là cây ngoại lai dù gắn bó với tuổi học trò.

Sân trường không nên trồng cây gì?

Nên tránh cây độc như trúc đào, thông thiên; cây có gai trồng sát lối đi; cây quả to nặng như dừa, mít ở chỗ đông người; và cây rễ nổi lan rộng làm vỡ sân. Cây gỗ giòn, tán nặng cũng cần cân nhắc vì dễ gãy đổ khi bão.

Vì sao cây hay đổ khi có bão?

Những nguyên nhân hay gặp là tán quá to chưa được tỉa, gỗ giòn, rễ bị bó trong hố trồng chật giữa bê tông và thân đã mục rỗng bên trong. Trồng đúng loài, hố đủ rộng và tỉa cành trước mùa bão giúp giảm nguy cơ.

Đo chu vi cây ở độ cao nào?

Ngành lâm nghiệp đo ở độ cao 1,3 m tính từ mặt đất, gọi là chu vi hoặc đường kính ngang ngực. Đo cùng một độ cao giúp so sánh các cây với nhau và theo dõi cây lớn qua từng năm.