Lửa trại an toàn: vì sao người lớn giữ lửa và trẻ giúp chống cháy rừng

Một đống lửa trại an toàn cần ba điều: người lớn chọn chỗ, nhóm và trông lửa từ đầu tới cuối; cả nhóm biết vòng an toàn quanh lửa và có sẵn nước để dập; và lửa được dập tắt hẳn, tro nguội lạnh trước khi đi ngủ hay rời bãi. Trẻ em không tự nhóm lửa, nhưng có những việc quan trọng mà chỉ trẻ em chịu để ý mới làm tốt: canh vòng an toàn, nhắc nhau, và biết làm gì khi lửa bén vào quần áo.

Hiểu lửa cháy thế nào cũng là hiểu cách dập nó, và hiểu vì sao một tàn lửa nhỏ có thể thành một vụ cháy rừng.

Tam giác lửa: ba thứ lửa cần để cháy

Lửa chỉ cháy khi có đủ ba thứ cùng lúc, người ta gọi là "tam giác lửa":

• Nhiên liệu: củi, lá khô, cỏ, giấy.
• Nhiệt: đủ nóng để nhiên liệu bắt cháy.
• Ô-xy: có trong không khí.

Lấy đi một cạnh, lửa tắt. Mọi cách dập lửa đều dựa trên điều này: tưới nước là lấy đi nhiệt; phủ đất, phủ cát hay trùm chăn ướt là chặn ô-xy; dọn sạch lá khô quanh đống lửa là bỏ bớt nhiên liệu để lửa không lan ra. Lính cứu hoả rừng cũng dùng chính nguyên lý này khi cuốc một dải đất trống chắn trước đám cháy.

Khi nào không được đốt lửa

Ở Việt Nam, ngành kiểm lâm dự báo nguy cơ cháy rừng theo năm cấp, từ cấp I (thấp) tới cấp V (cực kỳ nguy hiểm). Vào những ngày cấp IV, cấp V, việc đốt lửa trong và gần rừng bị hạn chế hoặc cấm hẳn. Nhiều bãi trại, khu bảo tồn cũng có quy định riêng: chỉ đốt ở chỗ đã xây sẵn, hoặc không đốt lửa trại mà chỉ dùng bếp ga.

Mùa khô là mùa nguy hiểm nhất. Tây Nguyên và Nam Bộ khô hạn khoảng từ tháng 12 tới tháng 4. Miền Trung có những đợt gió tây khô nóng vào mùa hè. Ở vùng núi phía Bắc, cuối đông sang xuân cỏ lá khô hanh. Những tháng này, một tàn lửa bay vào đám cỏ tranh khô có thể bùng thành đám cháy trong vài phút.

Một bài học từ rừng tràm U Minh

Mùa khô năm 2002, cháy lớn xảy ra ở rừng tràm U Minh vùng cực Nam, thiêu rụi hàng nghìn héc-ta rừng. Điều đặc biệt là dưới rừng U Minh có lớp than bùn, là xác thực vật tích tụ hàng nghìn năm. Khi khô, than bùn cháy âm ỉ dưới mặt đất, không thấy ngọn lửa, rồi bùng lên ở chỗ khác. Nó cho thấy một điều dễ bị quên: lửa không chỉ ở chỗ ta nhìn thấy.

Vai trò của người lớn

Đây là danh sách việc của người lớn. Bạn đọc để biết, và để nhắc nếu ai đó quên.

1. Hỏi và đọc quy định của bãi trại, khu rừng. Hôm đó cấp cháy rừng là mấy.
2. Chọn chỗ: ưu tiên bếp lửa có sẵn hoặc vòng đá đã có. Xa lều, xa cây, xa đống củi, không có cành cây trên đầu. Không đốt dưới gốc cây, cạnh bụi tre, đồi cỏ khô.
3. Dọn một vòng đất trống quanh chỗ đốt, hết lá khô và cỏ.
4. Chuẩn bị nước dập trước khi nhóm: một xô nước đầy hoặc vài can nước, thêm xẻng nhỏ hoặc đất cát.
5. Giữ lửa nhỏ. Lửa trại để quây quần, sưởi ấm, không cần cao quá đầu gối. Lửa to sinh nhiều tàn bay.
6. Chỉ dùng cành khô đã rụng, không chặt cây sống, không dùng xăng dầu để mồi.
7. Không bao giờ bỏ lửa không người trông, dù chỉ vài phút.
8. Dập tắt hẳn trước khi ngủ và trước khi rời đi.

Ở nhiều chuyến đi có trẻ em, một chiếc bếp ga dã ngoại là lựa chọn an toàn hơn và ít để lại dấu vết hơn lửa trại. Lửa trại thì để dành cho những bãi có chỗ đốt sẵn và trời không hanh khô.

Việc của bạn quanh đống lửa

Nên làm	Không làm
Ngồi ngoài vòng an toàn, cách lửa khoảng ba bước chân lớn	Chạy, đuổi nhau, xô đẩy quanh lửa
Buộc gọn tóc dài, kéo khoá áo khoác, cuộn khăn quàng	Mặc áo vải nilon, sợi tổng hợp mỏng sát lửa (dễ chảy dính vào da)
Đưa củi cho người lớn để người lớn cho vào lửa	Tự cầm que đang cháy vung vẩy, rút củi ra nghịch
Báo ngay khi thấy tàn lửa bay vào cỏ, vào lều	Ném chai nhựa, lon, pin, bình xịt, hộp kín vào lửa (có thể nổ)
Nhắc nhau khi ai đó bước vào vòng an toàn	Đốt rác. Rác nhựa sinh khí độc và không cháy hết

Nếu lửa bén vào quần áo: Dừng – Nằm – Lăn

Đây là thứ nên học thuộc từ nhỏ, vì phản xạ tự nhiên khi áo cháy là chạy, mà chạy thì gió thổi vào làm lửa cháy to hơn.

1. Dừng. Đứng lại ngay, không chạy.
2. Nằm. Nằm xuống đất, hai tay che mặt.
3. Lăn. Lăn qua lăn lại cho tới khi lửa tắt. Đè xuống đất là chặn ô-xy, đúng như tam giác lửa.

Người xung quanh có thể dùng chăn, áo khoác dày trùm lên để dập, rồi gọi người lớn.

Bị bỏng nhẹ thì làm gì

Đưa ngay chỗ bỏng vào dòng nước mát sạch (không phải nước đá) và giữ khoảng 20 phút, đây là khuyến cáo của các tổ chức sơ cứu như Hội Chữ thập đỏ. Không bôi kem đánh răng, nước mắm, mỡ hay bất cứ thứ gì truyền miệng. Bỏng rộng, bỏng ở mặt, tay, bỏng phồng nhiều, hoặc bỏng ở em nhỏ thì phải đưa đi khám ngay.

Dập lửa đúng cách: tưới, khuấy, tưới, thử

Đống lửa trông đã tắt vẫn có than hồng bên dưới lớp tro. Gió đêm thổi tung tro là than lại bén vào cỏ. Người lớn dập lửa theo bốn bước, và bạn có thể giúp xách nước, quan sát:

1. Tưới nước lên toàn bộ đống lửa, tưới từ từ để không bắn tro nóng.
2. Khuấy tro và than bằng que dài hoặc xẻng để nước ngấm tới lớp dưới.
3. Tưới thêm lần nữa. Nghe tiếng xèo xèo là còn nóng.
4. Thử: người lớn đưa mu bàn tay lại gần, không chạm, để cảm nhận hơi nóng. Khi tro nguội tới mức không còn hơi ấm, lửa mới thật sự tắt.

Không đủ nước thì trộn đất, cát vào và khuấy, nhưng đừng chỉ lấp đất lên trên: than vẫn có thể cháy âm ỉ bên dưới hàng giờ, như than bùn ở U Minh.

Thử làm: tam giác lửa với một ngọn nến

Thí nghiệm này do người lớn châm nến và trực tiếp làm, bạn quan sát và ghi chép. Làm trên bàn kim loại hoặc khay sứ, xa rèm cửa, có cốc nước bên cạnh.

Cần: ba ngọn nến tealight giống nhau, một cốc thuỷ tinh nhỏ, một cốc thuỷ tinh to, một chiếc thìa kim loại cán dài.

1. Người lớn châm ba ngọn nến, đặt cách xa nhau.
2. Úp cốc nhỏ lên nến thứ nhất, cốc to lên nến thứ hai. Nến thứ ba để ngoài.
3. Bạn đếm giây xem nến nào tắt trước. Vì sao nến dưới cốc to cháy lâu hơn? (Gợi ý: trong cốc to có nhiều không khí, tức nhiều ô-xy hơn.)
4. Nến thứ ba: người lớn dùng thìa nhẹ nhàng đè bấc vào sáp lỏng. Lửa tắt vì sao? (Gợi ý: bấc bị làm nguội và ngập trong sáp.)
5. Vẽ một tam giác, ghi ba cạnh: nhiên liệu, nhiệt, ô-xy. Thí nghiệm nào lấy đi cạnh nào?

Sau đó, tập "Dừng – Nằm – Lăn" trên thảm hoặc bãi cỏ. Tập vài lần cho thành phản xạ. Đây là bài tập duy nhất trong bài này mà bạn nên làm thật nhiều.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ em có được tự nhóm lửa trại không?

Không. Chọn chỗ, nhóm lửa, trông lửa và dập lửa là việc của người lớn. Trẻ em giúp bằng cách ngồi ngoài vòng an toàn, đưa củi cho người lớn, nhắc nhau và báo ngay khi thấy tàn lửa bay vào cỏ hay lều.

Tam giác lửa là gì?

Tam giác lửa là ba thứ lửa cần để cháy: nhiên liệu, nhiệt và ô-xy. Lấy đi một trong ba thứ thì lửa tắt, vì thế người ta dập lửa bằng nước, bằng đất cát hoặc bằng cách dọn hết lá khô quanh đám cháy.

Cấp dự báo cháy rừng ở Việt Nam có mấy cấp?

Có năm cấp, từ cấp I là nguy cơ thấp đến cấp V là cực kỳ nguy hiểm. Vào những ngày cấp IV và cấp V, việc đốt lửa trong và gần rừng bị hạn chế hoặc cấm.

Quần áo bị bắt lửa thì phải làm gì?

Nhớ ba bước Dừng – Nằm – Lăn: đứng lại không chạy, nằm xuống che mặt và lăn qua lăn lại cho tới khi lửa tắt. Chạy sẽ làm lửa cháy to hơn vì có thêm gió.

Làm sao biết lửa trại đã tắt hẳn?

Tưới nước, khuấy tro, tưới thêm lần nữa rồi để người lớn đưa mu bàn tay lại gần để thử. Khi không còn tiếng xèo xèo và tro không còn hơi ấm thì lửa mới thật sự tắt.