Dấu hiệu lũ quét và sạt lở khi đi chơi vùng núi: nhìn, nghe và rời đi sớm

Lũ quét và sạt lở thường báo trước bằng những dấu hiệu nhìn và nghe được: nước suối bỗng đục ngầu, dâng nhanh, cuốn theo cành cây; tiếng ầm ầm từ thượng nguồn; mặt đất, mặt đường xuất hiện vết nứt mới; cây cối, cột điện nghiêng đi; nước rỉ ra ở chân dốc. Thấy một trong những điều đó khi đang ở vùng núi, việc đúng là rời ngay lên chỗ cao, xa lòng suối và xa chân dốc, không đứng lại xem.

Với gia đình đi chơi vùng núi, quy tắc đơn giản nhất là: mùa mưa, sau những trận mưa lớn, tránh xa suối, thác và những đoạn đường men theo sườn đồi vừa đào xẻ.

Lũ quét khác lũ thường thế nào

Lũ ở đồng bằng thường lên từ từ trong nhiều giờ, nhiều ngày; người ta có thời gian kê đồ, sơ tán. Lũ quét thì khác hẳn:

	Lũ thường ở đồng bằng	Lũ quét ở vùng núi
Tốc độ nước lên	Chậm, theo giờ, theo ngày	Rất nhanh, có khi chỉ vài chục phút
Dòng nước	Chảy chậm, lan rộng	Chảy xiết, cuốn theo bùn đá, cây gỗ
Nơi hay xảy ra	Sông lớn, đồng bằng	Suối nhỏ, khe hẹp, thung lũng dốc
Thời gian kéo dài	Nhiều ngày	Vài giờ, rồi rút nhanh
Báo trước	Thường có dự báo theo mực nước	Rất khó báo trước chính xác cho từng con suối

Lũ quét nguy hiểm vì sức mạnh của nước chảy xiết. Theo Cơ quan Khí quyển và Đại dương Quốc gia Hoa Kỳ (NOAA), nước chảy xiết chỉ sâu khoảng 15 cm đã có thể làm một người lớn ngã, và khoảng 30 cm có thể cuốn trôi một chiếc ô tô nhỏ. Nước lũ còn mang theo đá, gỗ, nên còn nguy hiểm hơn nước sạch cùng độ sâu.

Mưa ở chỗ khác, lũ ở chỗ mình

Một điều rất hay bị bỏ qua: trời chỗ bạn đứng có thể đang nắng, nhưng mưa lớn ở thượng nguồn cách vài chục cây số vẫn đổ dồn nước xuống con suối trước mặt. Đó là lý do người dân vùng núi dặn không tắm suối, không cắm trại ven suối sau những ngày mưa, kể cả khi hôm đó trời đẹp.

Sạt lở đất xảy ra vì sao

Một sườn đồi đứng được nhờ ma sát giữa các hạt đất, nhờ rễ cây giữ đất, và nhờ đất không quá nặng. Mưa lớn kéo dài làm đất ngấm đầy nước: đất nặng hơn, nước len vào giữa các hạt làm chúng trượt lên nhau dễ hơn. Khi lực kéo xuống thắng lực giữ, cả mảng đất trượt xuống.

Con người làm chuyện đó dễ xảy ra hơn khi:

• Phá rừng trên sườn dốc, rễ cây không còn giữ đất.
• Xẻ chân đồi để làm đường, làm nhà, khiến sườn dốc dựng đứng hơn và mất chỗ tựa.
• Đổ đất đá thải lên sườn đồi, làm sườn nặng thêm.

Vì vậy những đoạn đường đèo mới mở, taluy dựng đứng, và những ngôi nhà nép sát chân đồi vừa xẻ là nơi cần đặc biệt cảnh giác trong mùa mưa.

Mùa nguy hiểm ở Việt Nam

Lũ quét và sạt lở ở nước ta gắn với mùa mưa, mà mùa mưa mỗi miền một khác. Vùng núi phía Bắc mưa nhiều khoảng từ tháng 6 tới tháng 9. Miền Trung mưa lớn dồn vào khoảng tháng 9 tới tháng 12, thường đi kèm bão và không khí lạnh. Tây Nguyên mưa từ khoảng tháng 5 tới tháng 10.

Tháng 9 năm 2024, sau cơn bão Yagi, một trận lũ quét đã vùi lấp gần như toàn bộ thôn Làng Nủ ở Lào Cai, nhiều người thiệt mạng. Trận lũ đó xảy ra vào sáng sớm, khi nhiều người còn trong nhà. Nó nhắc chúng ta rằng ở vùng núi, nguy hiểm có thể tới rất nhanh và việc theo dõi cảnh báo, sơ tán sớm là chuyện sống còn.

Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia thường phát bản tin cảnh báo lũ quét, sạt lở đất cho từng khu vực khi có mưa lớn, kèm cấp độ rủi ro thiên tai. Trước chuyến đi lên vùng núi mùa mưa, người lớn nên xem bản tin này.

Dấu hiệu cần nhìn và nghe

Dấu hiệu lũ quét

• Nước suối đột ngột đục ngầu, chuyển màu nâu đỏ như bùn.
• Nước dâng nhanh, chảy mạnh, cuốn theo cành cây, rác, bọt.
• Tiếng ầm ầm, rì rầm kéo dài từ phía thượng nguồn, như tiếng xe tải hay tiếng sấm không dứt.
• Nước suối bỗng cạn đi bất thường giữa lúc đang mưa. Có thể cây, đá đã chặn dòng phía trên thành một "đập tạm"; đập này vỡ thì nước dồn xuống cùng lúc.
• Mùi bùn đất nồng bất thường.

Dấu hiệu sạt lở

• Vết nứt mới trên sườn đồi, mặt đường, sân nhà; vết nứt dài ra theo ngày.
• Cây cối, cột điện, hàng rào nghiêng đi.
• Nước rỉ ra hoặc phun ra ở chân dốc, chỗ trước đây khô; nước trong bỗng chuyển đục.
• Đá, đất lăn lác đác từ trên dốc xuống.
• Tiếng răng rắc của rễ cây đứt, tiếng đất đá chuyển động.
• Trong nhà: cửa đột nhiên kẹt, tường xuất hiện vết nứt mới.

Làm gì khi thấy dấu hiệu

Bất cứ ai trong đoàn, kể cả bạn nhỏ nhất, thấy những điều trên thì hô to báo cho người lớn ngay. Đừng ngại "báo nhầm". Báo nhầm thì mất vài phút; báo muộn thì không lấy lại được.

1. Rời khỏi lòng suối, bãi bồi ngay. Leo lên chỗ cao theo hướng ra xa suối, không chạy dọc theo bờ suối xuôi hay ngược dòng.
2. Không băng qua suối, ngầm tràn, cầu tràn khi nước đang chảy, dù trông có vẻ nông. Nhiều tai nạn ở Việt Nam xảy ra khi người đi xe máy cố qua ngầm.
3. Sạt lở: chạy ngang ra khỏi hướng trượt, không chạy xuôi theo dốc vì đất đá lăn nhanh hơn người.
4. Không quay lại lấy đồ. Balo, lều, xe đều mua lại được.
5. Ở yên chỗ cao, chờ nước rút hẳn và có hướng dẫn của chính quyền, người dân địa phương. Lũ quét có thể đến nhiều đợt.
6. Gọi giúp đỡ: 112 cho tìm kiếm cứu nạn, 114 cứu nạn cứu hộ.

Gia đình chuẩn bị gì trước chuyến đi vùng núi mùa mưa

• Xem dự báo thời tiết và cảnh báo lũ quét, sạt lở cho vùng định tới. Có cảnh báo thì đổi lịch.
• Hỏi chủ nhà nghỉ, người dân địa phương: đường nào hay sạt, suối nào hay lũ. Họ biết rõ hơn mọi bản đồ.
• Chọn chỗ nghỉ không nằm sát chân dốc vừa xẻ, không nằm sát mép suối.
• Không đi đường đèo vào ban đêm khi trời đang mưa lớn.
• Không tắm suối, tắm thác sau mưa lớn hoặc khi trời phía thượng nguồn đen kịt.
• Sạc đầy điện thoại, mang đèn pin, áo mưa, có đồ ăn dự phòng nếu đường bị tắc.

Thử làm: mô hình sạt lở trong khay

Thí nghiệm này cho thấy vì sao rễ cây và độ dốc quan trọng. Làm ở sân hoặc ban công, cùng bố mẹ.

Cần: hai khay nhựa giống nhau (hoặc hai nửa thùng xốp), đất vườn, một nắm cỏ có rễ hoặc rau mầm đã mọc được vài ngày, bình tưới có vòi sen, vài cuốn sách để kê.

1. Đổ đất vào cả hai khay, dày khoảng 5 cm, nén nhẹ. Khay A để đất trần. Khay B trồng kín cỏ hoặc gieo rau mầm từ trước một tuần.
2. Kê một đầu khay lên sách cho nghiêng khoảng 15 độ. Đặt chậu hứng ở đầu thấp.
3. Tưới từ từ cùng một lượng nước lên hai khay, từ phía đầu cao. Quan sát.
4. Kê cao thêm cho nghiêng khoảng 30 độ, tưới tiếp. Khay nào trôi đất nhiều hơn? Đất chảy thành dòng hay trượt cả mảng?
5. So nước trong hai chậu hứng: chậu nào đục hơn?
6. Ghi lại: độ dốc, lượng nước, khay nào sạt trước.

Bạn sẽ thấy tận mắt: dốc hơn và nhiều nước hơn thì đất trôi nhanh hơn, còn rễ cây níu đất lại. Đó là lý do người ta trồng cây, trồng cỏ trên taluy và giữ rừng đầu nguồn.

Câu hỏi thường gặp

Dấu hiệu sắp có lũ quét là gì?

Nước suối đột ngột đục ngầu, dâng nhanh và cuốn theo cành cây, rác; có tiếng ầm ầm kéo dài từ thượng nguồn; hoặc nước suối bỗng cạn bất thường giữa lúc mưa. Thấy những dấu hiệu này cần rời ngay lên chỗ cao, xa lòng suối.

Lũ quét khác lũ thường thế nào?

Lũ quét xảy ra ở suối nhỏ, thung lũng dốc vùng núi, nước lên rất nhanh và chảy xiết, cuốn theo bùn đá, cây gỗ, rồi rút nhanh. Lũ thường ở đồng bằng lên chậm và kéo dài nhiều ngày.

Vì sao trời nắng vẫn có lũ quét?

Vì mưa lớn ở thượng nguồn, có khi cách xa hàng chục cây số, vẫn đổ dồn nước xuống con suối nơi bạn đang đứng. Do đó không nên tắm suối hay cắm trại ven suối sau những ngày mưa, kể cả khi trời đang đẹp.

Gặp sạt lở đất thì chạy hướng nào?

Chạy ngang ra khỏi hướng đất trượt, lên chỗ cao và vững, không chạy xuôi theo dốc vì đất đá lăn nhanh hơn người. Không quay lại lấy đồ đạc.

Đi xe qua ngầm tràn khi nước chảy có được không?

Không nên. Nước chảy xiết chỉ sâu khoảng 15 cm đã có thể làm người ngã và khoảng 30 cm có thể cuốn trôi ô tô nhỏ. Hãy dừng lại chờ nước rút hoặc đi đường khác.