Tìm hướng ngoài trời bằng bóng nắng, mặt trời và la bàn ở Việt Nam

Có ba cách tìm hướng ngoài trời mà học sinh làm được: cắm một que thẳng rồi theo dõi đầu bóng nắng dịch đi trong 15–20 phút, nhìn vị trí mặt trời mọc và lặn, và dùng la bàn. Cách que và bóng nắng chính xác hơn người ta tưởng; cách nhìn mặt trời mọc thì sai lệch tới gần 25 độ vào giữa mùa hè và giữa mùa đông nếu không biết điều chỉnh.

Ở Việt Nam còn một điều khác với sách nước ngoài: vào những tháng hè, bóng nắng buổi trưa ở nước ta có thể chỉ về phía nam, không phải phía bắc. Hiểu chuyện này là hiểu vì sao Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới.

Mặt trời mọc đúng hướng đông chỉ hai ngày trong năm

Câu "mặt trời mọc đằng đông, lặn đằng tây" đúng một cách đại khái. Mặt trời mọc chính đông và lặn chính tây chỉ vào hai ngày xuân phân (khoảng 20–21 tháng 3) và thu phân (khoảng 22–23 tháng 9). Các ngày khác, điểm mọc trượt dần lên phía bắc hoặc xuống phía nam.

• Khoảng cuối tháng 6 (hạ chí), ở Hà Nội cũng như TP.HCM, mặt trời mọc lệch về phía bắc khoảng 24–25 độ so với chính đông.
• Khoảng cuối tháng 12 (đông chí), mặt trời mọc lệch về phía nam một góc gần như vậy.

Lệch 25 độ nghe nhỏ, nhưng đi thẳng 1 km theo một hướng lệch 25 độ thì bạn sẽ cách điểm định tới hơn 400 m. Vì vậy, nhìn mặt trời mọc chỉ đủ để biết "phía đông ở đằng kia", không đủ để đi theo.

Cách que cắm và đầu bóng nắng

Đây là cách được dạy trong nhiều khoá kỹ năng ngoài trời, vì chỉ cần một que và chút kiên nhẫn. Nguyên lý: mặt trời đi trên bầu trời từ đông sang tây, nên đầu bóng của một vật đứng yên đi theo chiều ngược lại, từ tây sang đông.

1. Tìm chỗ đất bằng, có nắng. Cắm một que thẳng, dài khoảng một mét, đứng thẳng. Một cây thước kẻ dựng đứng trong chậu cát cũng được.
2. Đánh dấu đầu bóng que bằng một viên sỏi. Gọi đó là điểm thứ nhất.
3. Chờ 15–20 phút. Đầu bóng đã dịch đi một đoạn. Đánh dấu điểm thứ hai.
4. Nối hai điểm. Đường đó chạy gần đúng theo hướng tây – đông, với điểm thứ nhất ở phía tây, điểm thứ hai ở phía đông.
5. Đứng với chân trái ở điểm thứ nhất, chân phải ở điểm thứ hai. Bạn đang nhìn về phía bắc.

Cách này chạy được bất kể mùa nào, giờ nào có nắng. Sai số thường vài độ, nhỏ hơn nhiều so với nhìn mặt trời mọc. Chờ càng lâu, hai điểm càng xa nhau, đường kẻ càng dễ đọc. Gần giữa trưa thì bóng ngắn, khó đo, nên làm vào buổi sáng hoặc buổi chiều.

Bóng trưa ở Việt Nam có thể chỉ về phía nam

Sách nước ngoài thường viết: buổi trưa bóng chỉ về phía bắc. Điều đó đúng ở châu Âu, Nhật Bản hay miền bắc Trung Quốc, những nơi nằm ngoài vùng nhiệt đới. Việt Nam nằm hoàn toàn trong vùng nhiệt đới bắc bán cầu, từ khoảng vĩ độ 8,5 độ ở mũi Cà Mau tới khoảng 23,4 độ ở Lũng Cú (Tuyên Quang). Vì vậy, mỗi năm có một quãng thời gian mặt trời buổi trưa đi qua phía bắc đỉnh đầu, và bóng lúc trưa chỉ về phía nam.

Nơi	Ngày mặt trời gần như đứng bóng	Quãng bóng trưa chỉ về nam
Hà Nội (khoảng 21 độ bắc)	khoảng cuối tháng 5 và giữa tháng 7	từ cuối tháng 5 tới giữa tháng 7
Huế (khoảng 16,5 độ bắc)	khoảng đầu tháng 5 và đầu tháng 8	từ đầu tháng 5 tới đầu tháng 8
TP.HCM (khoảng 10,8 độ bắc)	khoảng 20 tháng 4 và cuối tháng 8	từ khoảng 20 tháng 4 tới cuối tháng 8

Các ngày trong bảng là ước tính, có thể lệch một hai ngày theo từng năm. Điều đáng nhớ là: đừng mặc định bóng trưa chỉ về bắc khi ở Việt Nam vào mùa hè. Cách que cắm ở trên thì không bị ảnh hưởng, vì nó dựa vào chiều dịch của bóng chứ không dựa vào hướng của bóng.

Giữa trưa theo mặt trời ở Việt Nam cũng không đúng 12 giờ đồng hồ. Tuỳ mùa, nó có thể sớm hoặc muộn hơn mười mấy phút. Đây là lý do người xưa dựng đồng hồ mặt trời phải tính thêm một bảng chỉnh.

La bàn: kim chỉ cực từ chứ không chỉ cực bắc địa lý

Kim la bàn là một mẩu nam châm nhỏ quay tự do. Trái Đất giống như một thỏi nam châm khổng lồ, nên kim xoay về hướng cực từ. Cực từ không trùng với cực bắc địa lý, và góc lệch giữa hai hướng gọi là độ lệch từ. Ở Việt Nam hiện nay độ lệch này rất nhỏ, chưa tới vài độ, nên với học sinh đi dã ngoại có thể coi kim chỉ đúng hướng bắc.

Người Trung Hoa dùng kim từ để định hướng từ rất sớm; nhà bác học Thẩm Quát thời Tống đã mô tả kim nam châm trong sách "Mộng Khê bút đàm" cuối thế kỷ 11. Ông cũng ghi nhận kim không chỉ đúng chính nam mà lệch đi một chút, tức là đã thấy độ lệch từ.

Những thứ làm la bàn chỉ sai

• Điện thoại, loa, nam châm tủ lạnh, khoá kim loại của balo đặt ngay cạnh.
• Đứng cạnh ô tô, hàng rào sắt, cột điện, đường ray.
• Cầm la bàn nghiêng: kim chạm vỏ, không quay tự do được. Phải để la bàn nằm ngang trên lòng bàn tay.

La bàn trong điện thoại cũng dùng cảm biến từ. Nó cần được "hiệu chỉnh" bằng cách xoay máy theo hình số 8 như máy hướng dẫn, và cũng bị kim loại xung quanh làm lệch.

Ban đêm: sao Bắc Cực nằm thấp ở Việt Nam

Sao Bắc Cực (nhiều người gọi nhầm là sao Bắc Đẩu, vốn là tên của chòm bảy sao hình cái gáo) gần như đứng yên trên bầu trời phía bắc. Độ cao của nó so với đường chân trời gần bằng vĩ độ nơi bạn đứng.

• Ở Hà Nội, sao Bắc Cực cao khoảng 21 độ, cỡ hai nắm tay duỗi thẳng chồng lên nhau.
• Ở TP.HCM, chỉ khoảng 11 độ, sát rặng cây hay mái nhà.
• Ở mũi Cà Mau, khoảng 9 độ, thường bị sương mù chân trời che mất.

Cách tìm: tìm chòm sao hình cái gáo (chòm Đại Hùng), lấy hai ngôi sao ở mép ngoài miệng gáo, kéo dài đoạn nối chúng thêm khoảng năm lần về phía miệng gáo mở ra. Ngôi sao sáng vừa phải ở đó là sao Bắc Cực. Ngắm sao ban đêm luôn đi cùng người lớn, ở sân nhà, bãi trại có người quản lý, không đi lang thang trong rừng tối.

Những mẹo truyền miệng không nên tin

• "Rêu mọc ở phía bắc thân cây." Ở nước ôn đới, phía bắc thân cây ít nắng nên ẩm hơn, nhưng ở rừng nhiệt đới Việt Nam ẩm khắp nơi, rêu mọc mọi phía. Không dùng được.
• "Kiến làm tổ ở phía nam gốc cây." Không có cơ sở chắc chắn.
• "Dùng kim đồng hồ chỉ vào mặt trời." Cách này được dạy ở vùng ôn đới. Ở vùng nhiệt đới, nhất là quanh giữa trưa mùa hè, sai số lớn tới mức có thể chỉ ngược.

Điều quan trọng hơn mọi mẹo: biết hướng không có nghĩa là được tự đi một mình. Những cách trên giúp bạn hiểu bản đồ, hiểu bầu trời, và giúp người lớn khi cả nhóm cùng tìm đường. Nếu lạc, việc đúng là dừng lại chờ người tìm, không phải tự dò đường ra.

Thử làm: vẽ hoa gió ngay sân nhà

Cần: một que thẳng dài khoảng 1 m (hoặc cán chổi), vài viên sỏi, phấn, một la bàn nếu có. Làm ở sân, sân thượng hay sân trường, có bố mẹ hoặc thầy cô đi cùng.

1. Khoảng 9 giờ sáng, cắm que đứng thẳng, đánh dấu đầu bóng bằng sỏi số 1.
2. Sau 20 phút, đánh dấu đầu bóng bằng sỏi số 2. Nối hai viên bằng phấn: đó là đường tây – đông.
3. Kẻ một đường vuông góc cắt qua giữa: đó là đường bắc – nam. Ghi chữ cái B, N, Đ, T ở bốn đầu.
4. Đặt la bàn nằm ngang ở giữa, tránh xa điện thoại. So xem kim chỉ bắc lệch bao nhiêu so với vạch phấn của bạn.
5. Nếu tiện, quay lại đúng giữa trưa và đánh dấu đầu bóng ngắn nhất. Ghi ngày tháng. Làm lại sau một tháng và so: bóng trưa dài ra hay ngắn đi, chỉ về bắc hay về nam?

Ghi kết quả vào một cuốn sổ trong cả năm học, bạn sẽ tự thấy mặt trời "đi lên đi xuống" theo mùa, rõ hơn mọi hình vẽ trong sách.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao tìm hướng bắc khi không có la bàn?

Cắm một que thẳng dưới nắng, đánh dấu đầu bóng, chờ 15–20 phút rồi đánh dấu lần nữa. Đường nối hai điểm chạy tây – đông, điểm đầu ở phía tây. Đứng chân trái ở điểm đầu, chân phải ở điểm sau thì mặt bạn hướng về bắc.

Mặt trời có mọc đúng hướng đông không?

Chỉ đúng vào khoảng ngày xuân phân và thu phân. Giữa mùa hè ở Việt Nam, mặt trời mọc lệch về phía bắc khoảng 24–25 độ, giữa mùa đông lệch về phía nam gần như vậy.

Vì sao bóng trưa ở Việt Nam có lúc chỉ về phía nam?

Vì Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới. Vào mùa hè, mặt trời buổi trưa đi qua phía bắc đỉnh đầu nên bóng đổ về phía nam. Ở Hà Nội điều này xảy ra khoảng từ cuối tháng 5 tới giữa tháng 7, ở TP.HCM từ khoảng 20 tháng 4 tới cuối tháng 8.

Kim la bàn có chỉ đúng hướng bắc không?

Kim chỉ về cực từ, lệch một chút so với cực bắc địa lý. Ở Việt Nam độ lệch hiện rất nhỏ nên học sinh có thể coi là chỉ bắc. Kim sẽ chỉ sai nếu để gần điện thoại, nam châm hoặc kim loại.

Có tìm được sao Bắc Cực ở Việt Nam không?

Có, nhưng nó nằm thấp ở phía bắc: khoảng 21 độ trên chân trời ở Hà Nội và chỉ khoảng 11 độ ở TP.HCM. Tìm chòm sao hình cái gáo, kéo dài đoạn nối hai sao ở miệng gáo khoảng năm lần là tới.