Cao nguyên là gì: Mộc Châu, Lâm Viên, Đắk Lắk khác nhau ở loại đá nào

Cao nguyên là vùng đất nằm cao, thường từ 500 m trở lên so với mực nước biển, có mặt trên tương đối bằng phẳng hoặc chỉ gợn sóng, nhưng sườn bao quanh thì dốc. Nói gọn: một cái bàn khổng lồ nhô lên giữa đất. Mộc Châu, Lâm Viên và Đắk Lắk đều là cao nguyên, nhưng mỗi nơi làm từ một loại đá khác nhau, và chính loại đá đó quyết định màu đất, nguồn nước, cây trồng và cả cảnh vật. Bài này đặt ba cao nguyên cạnh nhau để em thấy sự khác biệt.

Cao nguyên khác núi và đồng bằng thế nào

Ba dạng địa hình này dễ lẫn khi chỉ nhìn ảnh. Cách phân biệt nằm ở hai câu hỏi: cao bao nhiêu và mặt trên có bằng không.

Dạng địa hình	Độ cao	Mặt trên	Sườn
Đồng bằng	Thấp, thường dưới 200 m	Bằng phẳng	Gần như không có sườn
Đồi	Thấp, chênh với chân đồi thường dưới 200 m	Đỉnh tròn, thoải	Thoải
Núi	Cao, từ khoảng 500 m trở lên	Đỉnh nhọn hoặc hẹp	Dốc
Cao nguyên	Cao, thường từ 500 m trở lên	Rộng, tương đối bằng hoặc lượn sóng	Dốc, có khi là vách

Cách phân loại này theo sách Địa lí phổ thông; các nhà địa lí có thể dùng ngưỡng hơi khác nhau. Điểm mấu chốt là: lên tới cao nguyên rồi thì em có thể đi xe đạp khá dễ trên mặt của nó, dù để lên được đó phải vượt một con đèo dài.

Ba cao nguyên, ba loại đá

Mộc Châu: cao nguyên đá vôi

Cao nguyên Mộc Châu ở Sơn La, cao khoảng trên dưới 1.000 m. Nền đá chủ yếu là đá vôi, loại đá hình thành từ vỏ, xương sinh vật biển lắng đọng dưới đáy biển cổ rất lâu về trước, rồi bị nâng lên.

Đá vôi tan dần trong nước mưa, vì nước mưa có lẫn một chút khí các-bô-níc nên hơi chua. Nước thấm qua khe nứt, khoét ra hang ngầm, hố sụt, suối chảy ngầm. Đó là lí do nhiều vùng cao nguyên đá vôi ở miền núi phía Bắc bị thiếu nước mặt dù mưa nhiều: nước chui xuống đất rất nhanh. Ở Mộc Châu, đất màu mỡ tích lại trong những thung lũng và chỗ trũng giữa các khối đá, khí hậu mát quanh năm, nên vùng này nổi tiếng với đồi chè, đồng cỏ nuôi bò sữa và các loại mận, đào.

Lâm Viên: cao nguyên đá granit

Cao nguyên Lâm Viên ở Lâm Đồng, nơi có Đà Lạt, cao khoảng 1.500 m. Nền đá chủ yếu là granit và các loại đá cứng khác. Granit hình thành khi đá nóng chảy nguội dần thật chậm ở sâu trong lòng đất, sau đó lộ lên mặt khi lớp đất đá phía trên bị bào mòn hết.

Đất trên nền granit thường có nhiều cát, thoát nước nhanh, màu vàng nhạt hoặc xám, không đỏ như đất bazan. Do cao và xa biển vừa phải, khí hậu Đà Lạt mát mẻ quanh năm, nhiệt độ trung bình chỉ khoảng 18 °C. Trên cao nguyên mọc nhiều rừng thông ba lá, loài cây chịu được đất nghèo và khô. Ngọn Lang Biang, cao hơn 2.100 m, nhô lên ở rìa phía bắc cao nguyên.

Đắk Lắk: cao nguyên đá bazan

Cao nguyên Đắk Lắk, nơi có Buôn Ma Thuột, thấp hơn hai cao nguyên kia, chừng 400–800 m tuỳ chỗ. Nền đá là bazan, loại đá hình thành từ dung nham núi lửa phun ra rồi nguội nhanh trên mặt đất. Tây Nguyên từng có nhiều núi lửa hoạt động trong vài triệu năm gần đây; dấu vết miệng núi lửa cổ vẫn còn thấy ở một số nơi.

Bazan phong hoá trong khí hậu nóng ẩm cho ra đất đỏ bazan: màu đỏ do nhiều sắt, tơi xốp, giữ ẩm tốt và dày. Đây là loại đất rất hợp với cây công nghiệp lâu năm. Vì vậy Đắk Lắk và các cao nguyên bazan khác của Tây Nguyên trở thành vùng trồng cà phê, hồ tiêu, cao su lớn nhất cả nước.

So sánh ba cao nguyên

	Mộc Châu	Lâm Viên	Đắk Lắk
Vùng	Tây Bắc	Nam Tây Nguyên	Tây Nguyên
Độ cao gần đúng	Khoảng 1.000 m	Khoảng 1.500 m	Khoảng 400–800 m
Đá nền chính	Đá vôi	Granit	Bazan
Đất	Đất trong thung lũng giữa núi đá	Đất nhạt màu, nhiều cát	Đất đỏ bazan dày
Nước	Hay chảy ngầm, mặt đất dễ thiếu nước	Hồ, suối, thác trên nền đá cứng	Mùa khô thiếu nước, phải dùng nước ngầm và hồ chứa
Cây trồng nổi tiếng	Chè, cỏ nuôi bò sữa, mận	Rau, hoa, cây xứ lạnh	Cà phê, hồ tiêu

Nhìn bảng, em sẽ thấy một điều thú vị: chỉ cần biết đá nền là gì, em đã đoán được khá nhiều về đất, nước và cây trồng ở một nơi. Đây là cách các nhà địa lí "đọc" một vùng đất.

Vì sao cao nguyên lại có mặt bằng

Không phải cao nguyên nào cũng hình thành giống nhau. Ba cách thường gặp:

1. Dung nham phủ lên. Núi lửa phun dung nham lỏng, chảy loang ra rồi nguội thành những lớp đá phẳng chồng lên nhau, như sáp nến chảy tràn trên mặt bàn. Nhiều cao nguyên bazan ở Tây Nguyên hình thành theo cách này.
2. Cả khối đất bị nâng lên. Một vùng đất rộng bị đẩy lên khá đều, không bị uốn nếp thành núi nhọn. Mặt trên giữ được độ phẳng tương đối, còn rìa thì bị sông suối khoét thành sườn dốc.
3. Bào mòn lâu ngày. Một vùng núi cũ bị mưa gió bào mòn hàng triệu năm, các đỉnh thấp dần thành bề mặt lượn sóng, rồi lại được nâng lên.

Thực tế một cao nguyên có thể là kết quả của nhiều cách cùng lúc. Tây Nguyên chẳng hạn là nhiều bậc cao nguyên xếp tầng, mỗi bậc một độ cao, nối với nhau bằng những con đèo.

Sống trên cao nguyên

Vì cao, cao nguyên mát hơn đồng bằng cùng vĩ độ. Theo quy luật nhiệt độ giảm khoảng 0,6 °C mỗi 100 m lên cao, một nơi cao 1.500 m sẽ mát hơn vùng ven biển gần đó chừng 9 °C. Nhờ vậy Đà Lạt trồng được bắp cải, súp lơ, dâu tây, những loại cây khó sống ở vùng nóng.

Nhưng cao nguyên cũng có cái khó. Gió mạnh. Sườn dốc nên mưa lớn dễ gây sạt lở và xói mòn. Ở Tây Nguyên, mùa khô kéo dài nhiều tháng, nắng gay gắt, cây cà phê phải tưới. Vùng đá vôi như Mộc Châu và các cao nguyên đá ở cực Bắc thì người dân phải xây bể, hồ treo để trữ nước mưa.

Thử làm: mô hình ba loại cao nguyên trong bếp

Không cần đá thật, em có thể mô phỏng ba cách đá cư xử với nước. Làm cùng người lớn trong bếp, mất khoảng 30 phút.

1. "Cao nguyên đá vôi": đặt vài viên đường cục chồng lên nhau trên đĩa. Nhỏ từng giọt nước lên đỉnh. Quan sát: nước làm đường tan và chui xuống, khoét lỗ bên trong, mặt trên vẫn khô khá lâu. Đây là cách đá vôi tan trong nước mưa, chỉ là rất nhanh so với hàng nghìn năm ngoài đời.
2. "Cao nguyên bazan": rót từ từ một thìa mật ong đặc hoặc sô-cô-la đun chảy (người lớn đun) lên giữa một khay phẳng. Nó loang ra thành lớp phẳng, nguội lại và đặc. Rót thêm lớp thứ hai lên trên: em có "cao nguyên" xếp lớp như dung nham.
3. "Cao nguyên granit": vùi một viên sỏi cứng trong một ụ cát ẩm. Tưới nước nhẹ lên trên nhiều lần. Cát bị nước cuốn trôi dần, viên sỏi lộ ra và đứng lại. Granit cũng lộ ra như vậy khi lớp đất mềm phía trên bị bào mòn.

Ghi lại bằng hình vẽ hoặc ảnh chụp, rồi đối chiếu với bảng so sánh ở trên.

Câu hỏi thường gặp

Cao nguyên là gì?

Cao nguyên là vùng đất cao, thường từ 500 m trở lên so với mực nước biển, có mặt trên rộng và tương đối bằng phẳng hoặc lượn sóng, còn sườn bao quanh thì dốc. Tây Nguyên, Mộc Châu, Đồng Văn đều là những vùng cao nguyên của Việt Nam.

Cao nguyên khác núi như thế nào?

Núi có đỉnh nhọn hoặc hẹp, sườn dốc từ chân lên tới đỉnh. Cao nguyên cũng có sườn dốc nhưng mặt trên rộng và khá bằng, có thể làm ruộng, lập làng, xây thành phố trên đó.

Vì sao đất Tây Nguyên có màu đỏ?

Vì phần lớn Tây Nguyên có nền đá bazan từ dung nham núi lửa cổ. Khi bazan bị phong hoá trong khí hậu nóng ẩm, nó cho ra loại đất giàu sắt và nhôm, sắt bị gỉ tạo nên màu đỏ.

Đà Lạt cao bao nhiêu mét?

Đà Lạt nằm trên cao nguyên Lâm Viên, ở độ cao khoảng 1.500 m so với mực nước biển. Nhờ vậy nhiệt độ trung bình năm chỉ khoảng 18 °C, mát hơn hẳn các tỉnh đồng bằng cùng vĩ độ.

Cao nguyên Mộc Châu nằm ở đâu?

Cao nguyên Mộc Châu nằm ở tỉnh Sơn La, vùng Tây Bắc, độ cao khoảng 1.000 m. Nền đá vôi, khí hậu mát, nổi tiếng với đồi chè, bò sữa và mùa hoa mận, hoa cải.