Tự vẽ bản đồ khu phố: đo bằng bước chân, la bàn điện thoại và giấy kẻ ô

Em có thể tự vẽ bản đồ khu phố mình chỉ với giấy kẻ ô, bút chì, chiếc la bàn trên điện thoại và chính đôi chân. Cách làm gồm năm bước: đo bước chân của mình, đi và ghi lại các quãng đường, chọn tỉ lệ, vẽ từng đoạn theo hướng, rồi thêm kí hiệu và bảng chú giải. Đó cũng là những bước mà người đo đạc thời trước dùng khi vẽ bản đồ một vùng đất mới, chỉ khác là họ dùng thước dây, xích đo và máy ngắm thay cho bước chân.

Bước 1: biến bước chân thành cây thước

Bước chân là cây thước luôn mang theo người. Chỉ cần biết một bước của em dài bao nhiêu.

1. Ở sân trường hoặc sân nhà, dùng thước dây đo một đoạn thẳng đúng 20 m. Đánh dấu hai đầu bằng phấn.
2. Đi bình thường, không cố bước dài, từ đầu này sang đầu kia. Đếm số bước.
3. Làm ba lần, lấy số bước trung bình.
4. Chia 20 m cho số bước. Ví dụ đi hết 20 m mất 36 bước thì mỗi bước dài khoảng 0,55 m.

Nhiều người đi bộ đường dài còn đếm theo cặp bước: chỉ đếm mỗi lần chân phải chạm đất, cho đỡ mỏi miệng. Người La Mã cổ đại đo đường cũng theo cách này: đơn vị "dặm" của họ vốn có nghĩa là một nghìn cặp bước.

Lưu ý: bước chân ngắn lại khi đi lên dốc, khi mệt, khi đi trên cát hay đường trơn. Bước của em cũng dài ra theo tuổi, nên mỗi năm nên đo lại.

Bước 2: đi và ghi chép

Chọn một vùng nhỏ trước: con ngõ trước nhà, vòng quanh khu tập thể, hoặc lối từ cổng trường tới nhà xe. Đi cùng bố mẹ hoặc anh chị, chọn giờ ít xe, đi trên vỉa hè và không ghi chép khi đang băng qua đường.

Kẻ một bảng trong sổ như sau:

Đoạn	Từ đâu tới đâu	Số bước	Hướng (độ)	Thấy gì dọc đường
1	Cổng nhà → đầu ngõ	64	90 (đông)	Cây bàng to bên trái, cột điện
2	Đầu ngõ → hàng bánh mì	110	0 (bắc)	Tiệm sửa xe, trạm xe buýt
3	Hàng bánh mì → cổng công viên	48	300	Đường hơi dốc lên

Số liệu trong bảng chỉ là ví dụ. Mỗi khi đường rẽ, em bắt đầu một đoạn mới. Hướng đo bằng la bàn: cầm điện thoại nằm ngang, chĩa mép trên về phía đang đi, đọc số độ. 0° là bắc, 90° là đông, 180° là nam, 270° là tây. Số độ đo từ hướng bắc, quay theo chiều kim đồng hồ, gọi là góc phương vị.

La bàn điện thoại dễ bị lệch khi đứng gần ô tô, cột sắt, cổng sắt. Đứng cách xa những thứ đó vài bước rồi mới đọc.

Bước 3: chọn tỉ lệ cho vừa tờ giấy

Đổi số bước ra mét: đoạn 1 có 64 bước × 0,55 m ≈ 35 m. Làm hết các đoạn, tìm đoạn dài nhất và tổng chiều ngang, chiều dọc của cả khu.

Giả sử cả khu rộng khoảng 200 m và tờ giấy A4 rộng khoảng 20 cm (chừa lề). Vậy 1 cm trên giấy bằng 10 m ngoài đời, tỉ lệ 1 : 1.000. Nếu khu rộng hơn, chọn 1 cm bằng 20 m hoặc 25 m. Chọn số tròn để khỏi phải tính phức tạp.

Khu em vẽ rộng khoảng	Gợi ý tỉ lệ	1 cm trên giấy bằng
Dưới 100 m (sân trường)	1 : 500	5 m
Khoảng 200 m (một ngõ, khu tập thể)	1 : 1.000	10 m
Khoảng 500 m (vài con phố)	1 : 2.500	25 m

Bước 4: vẽ từng đoạn theo hướng

Cần thước kẻ, thước đo độ, giấy kẻ ô.

1. Vẽ mũi tên chỉ bắc ở góc giấy, hướng lên trên. Các đường kẻ ô dọc chính là hướng bắc – nam.
2. Chọn điểm xuất phát (cổng nhà) sao cho cả bản đồ vừa tờ giấy. Nếu khu nằm chủ yếu về phía đông nhà em thì đặt điểm xuất phát lệch sang trái.
3. Đặt tâm thước đo độ tại điểm xuất phát, vạch 0° hướng lên bắc. Đếm theo chiều kim đồng hồ tới số độ của đoạn 1, chấm một dấu.
4. Kẻ đường từ điểm xuất phát qua dấu đó, dài đúng chiều dài đoạn 1 theo tỉ lệ (35 m thành 3,5 cm).
5. Điểm cuối đoạn 1 là điểm đầu đoạn 2. Lặp lại cho tới hết.

Vòng khép kín và sai số

Nếu em đi một vòng rồi trở về cổng nhà, đường vẽ lẽ ra phải khép kín đúng chỗ xuất phát. Thực tế gần như chắc chắn sẽ hở một đoạn, có khi vài xăng-ti-mét. Đó không phải lỗi của em: mỗi lần đếm bước, mỗi lần đọc la bàn đều sai một chút, và sai số dồn lại.

Người đo đạc gọi khoảng hở này là sai số khép. Họ chia đều nó cho các đoạn: đoạn đầu dịch một chút, đoạn cuối dịch nhiều hơn, để đường khép lại. Em cũng có thể làm vậy, hoặc đơn giản là đi đo lại đoạn em nghi là đếm nhầm. Ghi rõ trên bản đồ "đo bằng bước chân, sai số khoảng ... m" là cách làm trung thực của người vẽ bản đồ.

Bước 5: kí hiệu, chú giải và những thứ không vẽ

Giờ là phần thú vị nhất. Thêm vào bản đồ:

• Kí hiệu cho các mốc: vòng tròn xanh cho cây to, ô vuông đỏ cho cửa hàng, chữ thập cho trạm y tế, đường nét đứt cho lối đi bộ.
• Màu vùng: xanh lá cho công viên, xanh dương cho ao hồ, xám cho bãi xe.
• Bảng chú giải ở một góc: liệt kê mọi kí hiệu đã dùng.
• Tên bản đồ, tỉ lệ, mũi tên bắc, ngày vẽ, tên người vẽ.

Cũng quan trọng không kém là quyết định không vẽ gì. Bản đồ chỉ đường tới công viên không cần vẽ từng chậu cây trước cửa nhà. Một bản đồ tốt luôn chọn lọc. Thử hỏi: người dùng bản đồ này cần gì? Rồi giữ lại đúng những thứ ấy.

Một quy tắc an toàn: bản đồ có ghi nhà riêng của em, tên trường, đường em đi học hằng ngày thì để dùng trong nhà và ở lớp. Đừng đăng lên mạng xã hội.

Các kiểu bản đồ em có thể thử

• Bản đồ âm thanh: đứng ở năm chỗ khác nhau, nhắm mắt nghe một phút, ghi lại tiếng gì nghe rõ nhất (xe máy, chim, tiếng chợ, tiếng trẻ con), rồi vẽ thành kí hiệu. Em sẽ thấy khu phố có "vùng ồn" và "vùng yên".
• Bản đồ bóng mát: buổi trưa, tô màu những đoạn vỉa hè có bóng cây. Đem tặng cho ông bà hay đi bộ.
• Bản đồ an toàn: đánh dấu chỗ sang đường có vạch kẻ, chỗ có đèn đường, chỗ hay đọng nước khi mưa, chỗ có người lớn quen để nhờ giúp đỡ.
• Bản đồ "ngày xưa": hỏi ông bà khu phố mấy chục năm trước có gì, vẽ lên một tờ giấy can đặt chồng lên bản đồ hiện nay. So sánh xem ao hồ, cánh đồng nào đã thành nhà.

So với bản đồ trên điện thoại

Khi vẽ xong, mở ứng dụng bản đồ, chọn chế độ ảnh vệ tinh, phóng tới đúng khu em vừa vẽ. Đặt hai bản cạnh nhau:

1. Hình dáng chung có giống không? Đoạn nào lệch nhiều nhất?
2. Dùng thước tỉ lệ trên ứng dụng đo lại đoạn dài nhất. Bước chân của em sai bao nhiêu phần trăm?
3. Bản đồ của em có thứ gì mà ứng dụng không có? Gần như chắc chắn là có: cây bàng to, cô bán xôi đầu ngõ, chỗ hay đọng nước. Đó là giá trị riêng của bản đồ do chính người sống ở đó vẽ ra.

Ở nhiều nơi trên thế giới, những bản đồ trực tuyến lớn cũng được xây một phần nhờ người dân tình nguyện đi bộ, ghi chép và vẽ lại khu nhà mình, đúng như việc em vừa làm.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao đo khoảng cách mà không cần thước dây?

Hãy đo trước độ dài bước chân của mình trên một đoạn đã biết, ví dụ 20 m. Sau đó đếm số bước trên quãng đường cần đo rồi nhân với độ dài một bước. Sai số thường vài phần trăm, đủ cho một bản đồ vẽ tay.

Góc phương vị là gì?

Góc phương vị là số độ đo từ hướng bắc, quay theo chiều kim đồng hồ tới hướng mình đang nhìn. Bắc là 0°, đông là 90°, nam là 180°, tây là 270°. La bàn trên điện thoại hiển thị sẵn con số này.

Vẽ bản đồ khu nhà nên chọn tỉ lệ bao nhiêu?

Tuỳ khu rộng bao nhiêu và tờ giấy to bao nhiêu. Một con ngõ dài khoảng 200 m vẽ trên giấy A4 hợp với tỉ lệ 1 : 1.000, tức 1 cm bằng 10 m. Nên chọn số tròn cho dễ tính.

Vì sao vẽ một vòng mà đường không khép lại?

Vì mỗi lần đếm bước và đọc la bàn đều có một chút sai lệch, và những sai lệch nhỏ cộng dồn lại. Người đo đạc gọi đó là sai số khép và chia đều nó cho các đoạn để đường khép kín.

Bản đồ tự vẽ cần có những gì?

Một bản đồ đầy đủ cần tên bản đồ, tỉ lệ, mũi tên chỉ bắc, kí hiệu, bảng chú giải, ngày vẽ và tên người vẽ. Thiếu tỉ lệ hoặc hướng bắc thì người khác rất khó dùng.