Hoàng Liên Sơn và đỉnh Fansipan: núi cao lên từ đâu, lạnh tới mức nào

Dãy Hoàng Liên Sơn là dãy núi cao nhất Việt Nam, và đỉnh Fansipan của nó, cao 3.143 m theo số đo chính thức, là điểm cao nhất của cả bán đảo Đông Dương, nên được gọi là "nóc nhà Đông Dương". Ở đó lạnh hơn Hà Nội rất nhiều vì không khí cứ lên cao khoảng 100 m thì nguội đi trung bình chừng 0,6 °C. Bài này kể dãy núi ấy nằm ở đâu, vì sao nó cao, vì sao trên đỉnh có lúc có tuyết, và một cách tự kiểm chứng quy luật "càng cao càng lạnh" bằng bản tin thời tiết.

Dãy núi nằm ở đâu

Hoàng Liên Sơn chạy theo hướng tây bắc – đông nam, kẹp giữa hai dòng sông lớn: sông Hồng ở phía đông và sông Đà ở phía tây. Dãy núi dài khoảng 180 km, nằm trên đất Lào Cai và Lai Châu. Vùng du lịch Sa Pa nằm trên sườn đông của dãy, ở độ cao khoảng 1.500–1.600 m.

Dãy núi này giống một bức tường. Nó chia miền Bắc thành hai phía có thời tiết khác nhau: phía đông là vùng Đông Bắc và đồng bằng, mùa đông chịu gió mùa đông bắc lạnh; phía tây là vùng Tây Bắc, mùa đông ít bị gió lạnh trực tiếp hơn, nhưng mùa hè có những đợt gió tây khô nóng. Nhiều sách địa lí lấy chính dãy Hoàng Liên Sơn làm ranh giới giữa hai vùng.

Ngoài Fansipan, trong dãy còn vài đỉnh khác cao trên 3.000 m như Pu Si Lung và Pu Ta Leng ở phía Lai Châu. Nhiều nhóm leo núi gọi đây là những ngọn "trên ba nghìn mét" của Việt Nam.

Vì sao ở đây núi lại cao như vậy

Bề mặt Trái Đất được ghép từ nhiều mảng lớn, gọi là mảng kiến tạo, trôi rất chậm, mỗi năm vài xăng-ti-mét. Khoảng 50 triệu năm trước, mảng Ấn Độ bắt đầu đâm vào lục địa châu Á. Cú va chạm kéo dài đó đẩy dãy Himalaya và cao nguyên Tây Tạng lên cao, đồng thời làm vỏ Trái Đất cả vùng xung quanh, trong đó có miền Bắc Việt Nam, bị nén, nứt và nâng lên.

Đá của Hoàng Liên Sơn thì già hơn cú va chạm ấy nhiều, phần lớn là đá biến chất và đá granit hình thành từ rất lâu. Nghĩa là: đá rất cổ, nhưng việc đẩy chúng lên cao như bây giờ thì gắn với giai đoạn va chạm gần hơn. Dọc thung lũng sông Hồng có một đứt gãy lớn, nơi hai khối vỏ Trái Đất từng trượt qua nhau; dãy Hoàng Liên Sơn nằm ngay cạnh đứt gãy đó. Chi tiết chính xác núi được nâng lên từ khi nào, nhanh tới đâu vẫn là chuyện các nhà địa chất còn nghiên cứu.

Song song với việc bị nâng lên, núi cũng bị mưa và suối bào mòn liên tục. Những thung lũng sâu như thung lũng Mường Hoa dưới Sa Pa, nơi có ruộng bậc thang nổi tiếng, chính là dấu vết của nước đã khoét vào sườn núi qua thời gian rất dài.

Càng lên cao càng lạnh: vì sao

Nhiều bạn thắc mắc: lên cao thì gần mặt trời hơn, sao lại lạnh hơn? Vì khoảng cách vài ki-lô-mét chẳng đáng gì so với 150 triệu ki-lô-mét tới mặt trời. Điều quan trọng là không khí được sưởi ấm từ dưới lên.

1. Ánh nắng đi xuyên qua không khí mà không làm không khí nóng lên bao nhiêu.
2. Nắng sưởi ấm mặt đất. Mặt đất ấm lại truyền hơi nóng cho lớp không khí sát nó.
3. Lên cao, không khí loãng hơn và xa nguồn sưởi là mặt đất, nên nguội hơn.
4. Thêm nữa, khi một khối không khí bốc lên cao, áp suất giảm, khối khí nở ra và tự nguội đi, giống như bình xịt bị lạnh tay khi xịt lâu.

Con số trung bình mà các nhà khí tượng hay dùng: nhiệt độ giảm khoảng 0,6 °C cho mỗi 100 m lên cao. Thực tế từng ngày có thể khác khá nhiều, tuỳ trời nắng hay mưa, có sương mù hay không. Nhưng như vậy cũng đủ để hiểu vì sao lên tới Fansipan, cao hơn đồng bằng khoảng 3.000 m, trời lạnh hơn chừng 18 °C.

Chỗ đứng	Độ cao gần đúng	Lạnh hơn mặt biển khoảng
Hà Nội	Khoảng 10–20 m	Gần như không
Lào Cai, khu phố bên bờ sông Hồng	Khoảng 100 m	Dưới 1 °C
Sa Pa	Khoảng 1.500–1.600 m	Khoảng 9 °C
Đỉnh Fansipan	3.143 m	Khoảng 18–19 °C

Bảng trên chỉ là phép tính theo con số trung bình, không phải nhiệt độ đo thật một ngày cụ thể.

Tuyết ở Việt Nam

Vì lạnh như vậy, khi có đợt không khí lạnh mạnh tràn về, đỉnh Fansipan và vùng núi cao quanh Sa Pa có lúc có băng giá, mưa tuyết. Những đợt tuyết đáng nhớ được báo chí ghi lại là cuối năm 2013 và tháng 1 năm 2016, khi tuyết phủ trắng nhiều nơi ở vùng cao phía Bắc. Tuyết ở Việt Nam không năm nào cũng có, và thường chỉ đọng vài ngày.

Đi kèm cái lạnh là sương mù và mây. Sườn núi đón hơi ẩm từ phía đồng bằng thổi lên; hơi ẩm nguội đi thì ngưng thành mây. Vì vậy vùng núi cao ở Sa Pa có rất nhiều ngày mù sương và mưa nhiều hơn đồng bằng.

Rừng thay áo theo độ cao

Vì nhiệt độ thay đổi theo độ cao, cây cối cũng thay đổi. Đi từ chân núi lên đỉnh, giống như đi một quãng dài từ vùng nhiệt đới lên vùng ôn đới:

• Vùng thấp: rừng nhiệt đới, ruộng lúa, nương ngô, cây ăn quả xứ nóng.
• Vùng giữa: rừng có nhiều cây họ dẻ, họ re, khí hậu mát, đây là nơi người dân trồng thảo quả dưới tán rừng.
• Vùng cao: rừng cây lá kim như thiết sam, pơ mu; cây thấp dần, thân phủ đầy rêu và địa y vì độ ẩm cao.
• Gần đỉnh: cây bụi thấp, trúc lùn, đỗ quyên, cỏ; gió mạnh, đất mỏng, cây không lớn được.

Phần lớn vùng núi cao này nằm trong Vườn quốc gia Hoàng Liên, nơi bảo vệ nhiều loài cây, chim, thú chỉ sống ở vùng núi cao.

Lên Fansipan ngày nay

Trước đây, lên tới đỉnh Fansipan phải đi bộ leo núi vài ngày, ngủ lều giữa rừng. Từ năm 2016 có tuyến cáp treo đưa khách từ thung lũng gần Sa Pa lên gần đỉnh, sau đó đi thêm một đoạn bậc thang. Leo bộ vẫn còn, nhưng là hoạt động dành cho người có sức khoẻ, đi theo đoàn có hướng dẫn viên địa phương và theo quy định của Vườn quốc gia.

Dù đi cách nào, trên đỉnh luôn lạnh và gió hơn em nghĩ. Gia đình đi Sa Pa nên mang áo ấm, áo mưa, kể cả vào mùa hè, và theo dõi bản tin thời tiết trước khi lên cao.

Thử làm: tự kiểm quy luật 0,6 độ

Em không cần lên núi để kiểm chứng. Chỉ cần một ứng dụng thời tiết hoặc trang dự báo của cơ quan khí tượng, và một cuốn sổ.

1. Chọn một buổi trưa. Ghi nhiệt độ cùng lúc ở ba nơi: Lào Cai (khu bên bờ sông Hồng), Sa Pa, và Hà Nội.
2. Ghi độ cao của mỗi nơi theo bảng ở trên.
3. Tính: nhiệt độ Lào Cai trừ nhiệt độ Sa Pa. Chia cho chênh lệch độ cao (khoảng 1.400 m), rồi nhân với 100.
4. So kết quả với con số 0,6 °C mỗi 100 m.
5. Làm lại trong năm đến bảy ngày, ghi thành bảng. Ngày nắng và ngày mưa, con số có giống nhau không?

Làm thêm với hai nơi khác: Đà Lạt (khoảng 1.500 m) và Nha Trang bên bờ biển, hoặc Tam Đảo (gần 900 m) và Vĩnh Yên ở chân núi. Em sẽ thấy quy luật đúng ở khắp nơi, chỉ lệch đi vài phần tuỳ ngày.

Câu hỏi thường gặp

Fansipan cao bao nhiêu mét?

Theo số đo chính thức hiện hành, đỉnh Fansipan cao 3.143 m so với mực nước biển. Một số tài liệu cũ ghi con số hơi khác do đo bằng phương pháp và mốc khác nhau.

Vì sao Fansipan được gọi là nóc nhà Đông Dương?

Vì đây là đỉnh núi cao nhất trên cả ba nước Việt Nam, Lào và Campuchia, tức vùng bán đảo Đông Dương. Không có đỉnh nào ở ba nước này cao hơn.

Vì sao càng lên cao càng lạnh?

Không khí được mặt đất sưởi ấm từ dưới lên, và khi không khí bốc lên cao, áp suất giảm làm nó nở ra và nguội đi. Trung bình cứ lên 100 m, nhiệt độ giảm khoảng 0,6 °C.

Dãy Hoàng Liên Sơn nằm ở đâu?

Dãy núi nằm ở phía Bắc Việt Nam, giữa sông Hồng và sông Đà, chạy theo hướng tây bắc – đông nam qua vùng Lào Cai và Lai Châu. Sa Pa nằm trên sườn đông của dãy.

Ở Việt Nam có tuyết không?

Có, nhưng hiếm. Khi có đợt rét đậm, vùng núi cao ở Lào Cai, như đỉnh Fansipan và Sa Pa, đôi khi có băng giá hoặc mưa tuyết, thường chỉ kéo dài vài ngày.