Các dạng bờ biển Việt Nam: mũi, vịnh, đầm phá, đảo nhận ra thế nào

Bờ biển Việt Nam dài hơn 3.260 km và gần như có đủ mọi dạng: mũi đất nhô ra biển, vịnh khum vào đất liền, đầm phá nước lợ được dải cát chắn ngoài, bãi cát dài, bờ đá dựng đứng, bờ bùn có rừng ngập mặn, và hàng nghìn hòn đảo lớn nhỏ. Mỗi dạng là kết quả của cuộc giằng co giữa sóng biển, dòng sông mang phù sa và loại đá ở bờ. Học cách gọi tên chúng, em sẽ đọc được bờ biển trên bản đồ như đọc một câu chuyện.

Sóng là người thợ chính

Sóng biển sinh ra do gió thổi trên mặt nước. Khi sóng vào gần bờ, đáy biển nông dần làm chân sóng chậm lại, đỉnh sóng đổ nhào. Mỗi lần đổ, sóng vừa đập vào bờ vừa cuốn cát sỏi đi lại. Sóng làm hai việc trái ngược nhau:

• Phá: ở chỗ bờ nhô ra, sóng dồn năng lượng vào, đập vỡ đá, khoét hốc.
• Bồi: ở chỗ bờ lõm vào, sóng yếu đi, cát lắng xuống thành bãi.

Thêm vào đó, sóng thường đánh xiên vào bờ chứ hiếm khi đánh thẳng góc. Mỗi lần sóng xiên vào rồi rút thẳng ra, hạt cát bị đẩy đi một chút dọc bờ. Hàng triệu lần như vậy tạo ra một dòng chảy dọc bờ, mang cát đi rất xa. Chính dòng cát này xây nên những doi cát, cồn cát chắn ngang cửa vịnh.

Gọi tên các dạng bờ biển

Dạng	Nghĩa là	Ví dụ ở Việt Nam
Mũi	Phần đất liền nhô ra biển, thường là đá cứng	Mũi Đại Lãnh (Mũi Điện), Mũi Né, mũi Cà Mau
Vịnh	Phần biển khum lõm vào đất liền, có miệng mở ra biển	Vịnh Hạ Long, vịnh Cam Ranh, vịnh Vân Phong
Bán đảo	Đất nhô dài ra biển, ba phía là nước	Bán đảo Sơn Trà ở Đà Nẵng
Đầm phá	Vùng nước lợ ven biển bị dải cát chắn ngoài, nối với biển qua cửa hẹp	Tam Giang – Cầu Hai (Huế), đầm Thị Nại
Cửa sông	Nơi sông đổ ra biển, nước ngọt gặp nước mặn	Cửa Ba Lạt (sông Hồng), cửa Đại (sông Thu Bồn)
Đảo	Đất nổi lên giữa biển, bốn phía là nước	Phú Quốc, Cô Tô, Lý Sơn, Côn Sơn
Quần đảo	Nhiều đảo gần nhau thành một nhóm	Côn Đảo, Nam Du

Bốn kiểu bờ biển dọc dải đất hình chữ S

Bờ đá vôi: những ngọn núi chìm

Vùng Hạ Long – Bái Tử Long ở Quảng Ninh và quần đảo Cát Bà ở Hải Phòng là một vùng núi đá vôi bị biển dâng tràn vào. Khoảng hơn mười nghìn năm trước, khi băng ở các cực tan nhiều sau thời kì lạnh giá, mực nước biển dâng lên hàng chục mét. Các thung lũng giữa núi bị ngập, đỉnh núi còn nhô lên thành hàng nghìn đảo đá. Vịnh Hạ Long được UNESCO công nhận là di sản thiên nhiên thế giới từ năm 1994. Sóng ở đây nhẹ vì các đảo che chắn lẫn nhau, nhưng nước biển vẫn khoét chân đảo đá vôi thành những ngấn lõm, nhìn như đảo bị "thắt eo".

Bờ đá và mũi đá: miền Trung

Từ khoảng đèo Hải Vân trở vào nam, núi Trường Sơn nhiều đoạn đâm thẳng ra biển. Sóng đập vào các mũi đá granit, bazan, tạo nên bờ biển khúc khuỷu xen kẽ: mũi đá nhô ra, rồi một vũng, một vịnh lõm vào, rồi lại một mũi. Đây là lí do miền Trung có nhiều vịnh nước sâu, kín gió như Cam Ranh và Vân Phong, rất hợp để làm cảng. Ở vùng biển Phú Yên cũ có Gành Đá Đĩa, nơi đá bazan nứt thành hàng nghìn cột nhiều cạnh xếp sát nhau, mặt cột như những chiếc đĩa chồng lên.

Mũi Đôi trên bán đảo Hòn Gốm ở Khánh Hoà thường được ghi là điểm cực Đông trên đất liền của Việt Nam, còn Mũi Điện gần đèo Cả là nơi nhiều người tới đón bình minh sớm.

Bờ cát và đầm phá

Nhiều đoạn bờ biển miền Trung là những bãi cát dài hàng chục ki-lô-mét, phía sau là cồn cát trắng hoặc đỏ, như đồi cát ở Mũi Né. Dòng chảy dọc bờ mang cát đi, có khi đắp thành một doi cát dài chắn ngang miệng một vịnh nhỏ hay cửa sông. Vùng nước phía trong bị khép lại, chỉ thông ra biển qua một vài cửa hẹp: đó là đầm phá.

Hệ đầm phá Tam Giang – Cầu Hai ở Huế dài khoảng 70 km, thường được giới thiệu là hệ đầm phá lớn nhất Đông Nam Á. Nước trong phá là nước lợ: nước ngọt từ sông đổ vào, nước mặn từ biển tràn qua cửa. Người dân ven phá sống bằng nghề chài lưới, nuôi tôm cá. Cửa phá có thể bị bồi lấp hoặc mở ra mới sau những trận lũ lớn, nên bản đồ vùng này phải cập nhật thường xuyên.

Bờ bùn và rừng ngập mặn

Ở hai đồng bằng lớn, bờ biển thấp, nhiều bùn phù sa. Sóng nhẹ hơn, phù sa lắng thành bãi bùn rộng, và rừng ngập mặn với đước, mắm, bần mọc lên. Rễ cây giữ bùn lại, giúp đất bồi thêm. Mũi Cà Mau là nơi bãi bồi mọc ra biển rõ nhất. Nhưng như bài về phù sa đã kể, nhiều đoạn bờ bùn ở đồng bằng sông Cửu Long nay đang bị sóng ăn lở vì phù sa về ít đi và rừng ngập mặn bị chặt.

Đảo đến từ đâu

Không phải đảo nào cũng giống nhau. Nhìn vào loại đá, có thể đoán đảo từ đâu ra:

• Đảo là đỉnh núi bị nước biển dâng ngập chân: đảo đá vôi Hạ Long, nhiều đảo ven bờ như Cô Tô, Phú Quốc từng nối liền với đất liền khi mực biển thấp.
• Đảo núi lửa: đảo Lý Sơn ngoài khơi Quảng Ngãi có các miệng núi lửa cổ và đất bazan, người dân trồng hành tỏi trên đất ấy. Cù Lao Ré là tên gọi xưa của Lý Sơn.
• Đảo san hô: ở vùng biển nhiệt đới nông và ấm, xác san hô chồng lên nhau qua hàng nghìn năm thành bãi, thành đảo thấp.
• Cồn cát, cù lao trên sông: phù sa lắng giữa dòng thành đất nổi, như các cù lao trên sông Tiền, sông Hậu.

Phú Quốc là đảo lớn nhất Việt Nam, diện tích khoảng 590 km², cỡ bốn phần năm đảo quốc Singapore.

Đọc bờ biển trên bản đồ

Khi nhìn một tấm bản đồ ven biển, thử để ý mấy chi tiết sau:

1. Đường bờ có trơn hay khúc khuỷu? Trơn thường là bờ cát; khúc khuỷu là bờ đá hoặc núi chìm.
2. Có đường đồng mức sát mép nước không? Có thì là bờ dốc, vách đá.
3. Có kí hiệu cây ngập nước không? Đó là rừng ngập mặn, bờ bùn.
4. Có vùng nước dài chạy song song bờ, ngăn cách bằng dải đất hẹp không? Đó là đầm phá.
5. Bản đồ biển có những con số nhỏ giữa vùng nước: đó là độ sâu, giúp tàu thuyền tránh chỗ cạn.

Thử làm: đo bờ biển bằng hai cây thước

Đây là một hoạt động nhỏ nhưng dẫn tới một ý rất lớn: bờ biển dài bao nhiêu còn tuỳ vào cây thước em dùng.

Cần: một bản đồ Việt Nam trong tập bản đồ (atlat) hoặc in ra, một sợi chỉ dài, thước kẻ, compa.

1. Chọn một đoạn bờ biển, ví dụ từ Đà Nẵng tới Quy Nhơn.
2. Cách 1: mở compa 2 cm. Đặt mũi compa ở điểm đầu, "bước" dọc bờ biển, mỗi bước đặt chân compa lên đường bờ. Đếm số bước, nhân 2 cm, đổi theo tỉ lệ bản đồ.
3. Cách 2: mở compa 0,5 cm và làm lại.
4. Cách 3: đặt sợi chỉ uốn sát theo từng khúc lượn của bờ, rồi kéo thẳng chỉ ra đo.
5. So ba kết quả. Bước compa càng ngắn, bờ biển đo được càng dài.

Lí do: bước dài bỏ qua những khúc lượn nhỏ, bước ngắn thì đi vòng theo chúng. Ngoài đời còn có những vũng nhỏ hơn, những hòn đá nhỏ hơn nữa, nên càng đo kĩ thì con số càng lớn. Đó là lí do các nguồn khác nhau đưa ra chiều dài bờ biển khác nhau cho cùng một nước, và vì sao người ta luôn phải nói rõ đo theo tỉ lệ nào.

Câu hỏi thường gặp

Đầm phá là gì?

Đầm phá là vùng nước lợ nằm sát bờ biển, bị một dải cát hoặc doi đất chắn phía ngoài và chỉ thông ra biển qua vài cửa hẹp. Tam Giang – Cầu Hai ở Huế là hệ đầm phá lớn và nổi tiếng nhất Việt Nam.

Vịnh và vũng khác nhau thế nào?

Cả hai đều là phần biển lõm vào đất liền. Vịnh thường rộng hơn, còn vũng là chỗ lõm nhỏ, kín gió, hay được dùng làm nơi tàu thuyền neo đậu, như Vũng Tàu, Vũng Rô.

Mũi đất là gì?

Mũi đất là phần đất liền nhô ra biển, thường làm bằng đá cứng nên chịu được sóng lâu hơn đất xung quanh. Nhiều mũi đất có hải đăng để báo cho tàu thuyền biết chỗ nguy hiểm.

Đảo lớn nhất Việt Nam là đảo nào?

Đảo lớn nhất Việt Nam là Phú Quốc, nằm trong vịnh Thái Lan, diện tích khoảng 590 km². Đảo có rừng, núi, sông suối và bãi biển dài.

Vì sao vịnh Hạ Long có nhiều đảo đá vôi?

Vùng này từng là núi đá vôi trên đất liền. Khi băng tan sau thời kì lạnh giá, mực nước biển dâng lên hàng chục mét, nhấn chìm thung lũng, chỉ còn các đỉnh núi nhô lên thành hàng nghìn đảo.